Guernica

Öğrenme hedefi

Pablo Picasso'nun 1937 tarihli Guernica'sının, bir Bask kasabasının bombalanmasına bir sergi için verilmiş yanıttan dünyanın dört bir yanında tanınan bir savaş karşıtı imgeye nasıl dönüştüğünü, bombardımanın haberinden resmin bugünkü yerine kadar izleyerek açıklayabileceksin. Resmin yapım sürecini, bir fotoğrafçının bu süreci nasıl belgelediğini ve Picasso'nun rengi neden bıraktığını tanıyabilecek; tuvaldeki figürleri ve onların yorumlarının neden birbirinden ayrıldığını anlatabilecek; resmin sergiler, turlar ve koşullu bir emanetle kazandığı anlamı tartışabilecek; merkezi üçgeni ve bakışın ışıktan kurbanlara inişini çizebilecek; son olarak acıyı evrensel kılmak ile gerçek kurbanların kimliğini korumak arasındaki gerilimi, farklı tenlerden insanları resmederken değerlendirebileceksin.

Kanca

Bir kasabanın bombalanması nasıl evrensel bir çığlığa dönüştü?

Bir pazartesi öğleden sonrası, kuzey İspanya'da küçük bir kasabanın pazar yerine uçaklar bomba ve yangın bombası yağdırır. Birkaç gün sonra, Paris'te bir ressam gazetede bu saldırının tanık anlatımını okur ve aylardır üzerinde çalıştığı başka bir konuyu bırakır. Beş hafta içinde, yedi metreyi aşan bir tuvale, renksiz, yalnızca siyah, beyaz ve grilerle, bir boğa, yaralı bir at, ölü çocuğunu kucaklayan bir anne, parçalanmış bir asker ve çığlık atan kadınlar boyar. Resimde ne uçak vardır, ne bomba, ne de kasabanın adını taşıyan bir tabela. Yine de bu tuval, o günden bu yana, dünyanın her yerinde savaşın sivillere ne yaptığını anlatan bir işarete dönüştü. Belirli bir yerde, belirli bir günde olmuş bir şey, nasıl olur da herkesin acısına dönüşür?

Bağlam

Madrid'deki Reina Sofía Müzesi'nde bulunan Guernica, 1937'de yağlı boyayla tuvale işlenmiş, kaynaklara göre yaklaşık 349 × 776 santimetrelik bir resimdir. Picasso 1973'te öldüğü için eser hâlâ telif koruması altındadır ve burada gösterilmez; onu anlatımla tanıyacağız. Referans görsel olarak, kaynaklara göre Picasso'nun resminin öncülleri arasında sayılan bir eser kullanıyoruz: Francisco Goya'nın yaklaşık 1810'da hazırladığı Savaşın Felaketleri dizisinin otuzuncu levhası, Savaşın Yıkımları (Estragos de la guerra). Bu küçük baskıda, çökmüş bir evin karanlık içinde, kırık kirişlerin arasında, baş aşağı düşen bir kadın ve yere yığılmış bedenler görülür; sağ üstte devrilmiş bir koltuk havada asılı kalmıştır. Kaynaklara göre bu levha, sanat tarihinde sivil halkın bombalanmasını gösteren en erken sahnelerden biri olarak değerlendirilir.

Goya'nın Madrid'deki kurşuna dizilme tuvali ve Savaşın Felaketleri dizisinin genel öyküsü, modern savaş resminin doğuşunu ele alan derste işlendi. Burada, bir yüzyıldan uzun bir süre sonra aynı ülkede yaşanan başka bir yıkıma ve onun resmine bakıyoruz.

Ana anlatım

Guernica'da ne oldu ve Picasso nasıl öğrendi?

İspanya'da iç savaş sürerken, kaynaklara göre 1937 Ocak ayında Paris'te yaşayan Picasso, İspanya Cumhuriyet hükümetinden, aynı yıl Paris'te düzenlenecek uluslararası sergideki İspanya pavyonu için büyük bir resim siparişi aldı. Kaynaklara göre Picasso aylarca, sık sık döndüğü bir konu olan ressamın atölyesi üzerine taslaklar yaptı, ama işi pek ilerletmedi.

Terör bombardımanı (terror bombing), açık bir askerî hedefe değil, sivil halkı yıldırmaya ve direncini kırmaya yönelik olarak yerleşim yerlerinin havadan bombalanmasıdır. Kaynaklara göre 26 Nisan 1937 pazartesi günü, İspanya'nın kuzeyindeki Bask bölgesinde bulunan Guernica kasabası, General Franco'nun güçlerini desteklemek için gönderilen Nazi Almanyası'na ait Kondor Lejyonu'nun ve faşist İtalya'nın uçakları tarafından saatlerce bombalandı. Pazartesi, kasabada haftalık pazarın kurulduğu gündü; erkeklerin çoğu cephedeydi ve kasabada çoğunlukla kadınlar ve çocuklar vardı. Kaynaklara göre kasabanın dışındaki bir askerî üretim fabrikası saldırıdan zarar görmeden kurtuldu; bu yüzden saldırı geniş çapta bir terör bombardımanı olarak kınandı.

Kaynaklara göre İngiliz gazeteci George Steer'in tanık anlatımı 28 Nisan'da The Times'ta ve The New York Times'ta yayımlandı. Steer, Baskların en eski kasabasının ve kültürel geleneklerinin merkezinin, cephenin çok gerisinde, açık bir kasaba olduğu hâlde yerle bir edildiğini yazdı. Kaynaklara göre Picasso bu anlatımı 1 Mayıs'ta okudu, atölye taslaklarını bıraktı ve bombalamayı konu alan hazırlık çizimlerine başladı. Kaynaklara göre yaklaşık otuz beş günde çalışarak resmi 4 Haziran 1937'de bitirdi.

Süreç fotoğrafı (process photograph), bir sanat eserinin yapımı sürerken farklı aşamalarda çekilen ve eserin nasıl değiştiğini kayda geçiren fotoğraftır. Kaynaklara göre fotoğrafçı ve ressam Dora Maar, Picasso'nun resmi yaptığı geniş atölyeyi bulmasına yardım etti ve resmin aşamalarını fotoğrafladı. Bu fotoğraflar, figürlerin yer değiştirdiğini, bazılarının eklendiğini, bazılarının çıkarıldığını gösterir. Bir sanat tarihçisine göre Maar'ın fotoğrafları, Picasso'nun resme gazete fotoğraflarının siyah-beyaz dolaysızlığını vermesine katkıda bulundu. Kaynaklara göre Picasso, parlaklığı olabildiğince az olacak biçimde hazırlanmış mat bir ev boyası kullandı.

Tuvalde ne var ve neden tek bir anlamı yok?

Resim, geniş ve karanlık bir odanın içinde geçer gibidir. Kaynaklara göre solda, kuyruğu yükselen bir alev ya da duman gibi duran iri gözlü bir boğa, başını geriye atmış, ağzı açık, ölü çocuğunu kucağında tutan bir annenin üzerinde durur. Ortada, böğründe derin bir yarayla acı içinde bir at kıvranır. Atın altında, parçalanmış bir askerin bedeni yatar; kopmuş elinde kırık bir kılıç ve o kılıçtan çıkan küçük bir çiçek vardır. Atın başının üstünde, bir göze benzeyen çıplak bir ampul parlar. Sağ üstte, bir pencereden uzanan bir kadın başı ve kolu, elinde yanan bir kandili sahneye doğru tutar. Onun altında, şaşkın bir kadın sağdan merkeze doğru sendeleyerek ilerler. En sağda, kolları yukarıda, yukarıdan ve aşağıdan gelen alevlerin arasında kalmış bir başka kadın çığlık atar. Atın gövdesindeki kısa, sık çizgiler, kaynaklara göre bir gazete sayfasının satırlarını andırır.

Kaynaklara göre kompozisyonun ortasında, ampulden ve kandilden aşağıya doğru açılan büyük bir üçgen vardır; bu üçgen, atı, askeri ve ışığı bir araya toplar. Solda boğa ve anne, sağda yanan kadın, bu merkezi üçgenin iki yanını dikey kütlelerle kapatır. Göz çoğu izleyicide önce ampulün ve kandilin çevresindeki en açık alanlara çekilir; oradan atın açık ağzına, aşağıya, yerdeki askerin elindeki kırık kılıca ve çiçeğe iner; sonra sola, başını geriye atmış anneye ve boğaya, ya da sağa, alevler içindeki kadına kayar. Renk olmadığı için göz yalnızca değerleri ve biçimleri izler; resmin her yerinde keskin açıklar ile derin koyular çarpışır.

Savaş karşıtı resim (anti-war painting), savaşı kahramanlık ya da zafer üzerinden değil, onun insanlara, özellikle silahsız sivillere verdiği acı üzerinden gösteren ve izleyicide savaşa karşı bir tavır uyandırmayı amaçlayan resimdir. Guernica'daki figürlerin anlamı üzerine sayısız yorum yapıldı. Boğa kimine göre acımasızlığı, kimine göre İspanya'yı temsil eder; at kimine göre halkı, kimine göre kurbanı. Kaynaklara göre Picasso, bu figürleri açıklaması istendiğinde, boğanın bir boğa, atın bir at olduğunu, izleyicilerin bulduğu anlamların doğru olabileceğini ama bunları kendisinin bilinçli olarak koymadığını söyledi. Resim, tek bir anlama indirgenmeyi reddeder; bu açıklık, farklı kuşakların onu kendi savaşlarına bağlayabilmesini sağlar.

Goya'nın otuzuncu levhası ile Guernica arasındaki akrabalık da bu açıdan okunabilir. Kaynaklara göre iki eserde de sahne kapalı ve karanlık bir iç mekândır; bedenler parçalanmış ya da düşmektedir; bir anne ve bir çocuk, yıkımın ortasındadır. Goya'nın küçük baskısı ile Picasso'nun dev tuvali arasında yüzyıldan fazla zaman vardır; ama ikisi de savaşın sonucunu, kahramanlarını değil kurbanlarını göstererek anlatır.

Resim nasıl dünyayı dolaştı ve neden evrenselleşti?

Kaynaklara göre Guernica Temmuz 1937'de Paris'teki İspanya pavyonunda sergilendiğinde pek ilgi görmedi ve tepkiler karışıktı; bazı yorumcular onu fazla modernist, siyasal mesajı yetersiz buldu. Resmin ünü, sonraki yolculuklarıyla büyüdü. Kaynaklara göre 1938'de İskandinavya'da, sonra Londra'da, Leeds'te, Liverpool'da ve Manchester'da gösterildi; bu sergiler, İç Savaş'tan etkilenenlere yardım toplamak için de kullanıldı. Kaynaklara göre resim Londra'ya, Avrupa'nın büyük güçlerinin Münih Anlaşması'nı imzaladığı günün ta kendisinde ulaştı. Franco'nun zaferinden sonra, 1939'da Amerika Birleşik Devletleri'ne gönderildi ve İspanyol mültecilere destek için birçok kentte sergilendi.

Koşullu emanet (conditional custody), bir eserin sahibi ya da yaratıcısı tarafından belirli bir koşul gerçekleşene kadar bir kuruma saklanmak üzere bırakılmasıdır. Kaynaklara göre Picasso, resmin New York'ta, MoMA adıyla bilinen modern sanat müzesinde korunmasını ve İspanya'da özgürlük ve demokrasi yeniden kurulana kadar oraya gönderilmemesini istedi. Picasso 1973'te, Franco 1975'te öldü. Kaynaklara göre İspanya yeni anayasasını 1978'de kabul etti ve resim, uzun görüşmelerden sonra, 1981'de İspanya'ya ulaştı. Madrid'de önce kurşun geçirmez camların arkasında sergilendi ve kaynaklara göre ilk yılında yaklaşık bir milyon kişi tarafından görüldü. 1992'de bugünkü yerine, Reina Sofía Müzesi'ne taşındı.

Resmin evrenselleşmesinde kopyaların da payı vardır. Kaynaklara göre 1955'te sipariş edilen tam boyutlu bir duvar halısı kopyası, uzun yıllar New York'taki Birleşmiş Milletler binasında, Güvenlik Konseyi salonunun girişinde asılı kaldı. Kaynaklara göre Şubat 2003'te, Irak'a savaş açılmasını savunan basın açıklamaları sırasında bu halı mavi bir perdeyle örtüldü; resmî açıklamaya göre bunun nedeni televizyon ekiplerinin görüntü isteğiydi, ama bazı diplomatlar başka bir baskıdan söz etti. Bu olay bile, resmin hâlâ savaşla ilgili bir soruyu soran bir imge olarak algılandığını gösterir.

Evrensel acı, gerçek insanların kimliğini nasıl etkiler?

Evrensellik ve özgüllük (universality and specificity), bir eserin belirli bir olayı, yeri ve insanları gösterirken aynı zamanda herkesin kendi deneyimiyle ilişkilendirebileceği bir anlam taşıması ile o olayın ve insanların kendine özgü kimliğini koruması arasındaki gerilimdir. Picasso, figürlerin renklerini, giysilerini ve yüzlerindeki bireysel özellikleri silerek onları herhangi bir savaşın herhangi bir kurbanına dönüştürdü. Anne, asker ve kadınlar, siyah, beyaz ve grilerle, belirli bir kişinin değil, insanın kendisinin simgesidir. Bu yüzden resmin, dünyanın çok farklı yerlerinde yaşanan savaşlarla ilgili eylemlerde kullanılması mümkün oldu.

Ama evrenselleştirme bir şeyi de geride bırakır: Guernica'da ölenler, belirli bir kasabanın, belirli bir kültürün, Baskların insanlarıydı. Bir ressam gerçek bir olayı resmederken bu gerilimle karşılaşır. Figürlerini renksizleştirmek ya da herkese benzer kılmak, acıyı herkese açar; ama kurbanların kim olduğunu da silebilir. Başka bir yöntem, evrensel bir kompozisyonun içinde bile gerçek insanların tenlerini, yüz yapılarını ve giysilerini gözlemleyerek korumaktır.

Farklı tenlerden insanları aynı acının içinde gösterirken bu seçim somutlaşır. Tek renkli bir çalışmada bile açık bir tenin yüzü ile koyu bir tenin yüzü aynı açık griyle boyanırsa, kimlikleri silinir ve koyu tenli bir figür, olduğundan açık bir yüzle görünür. Değer ilişkilerini koruyarak, açık tenli bir yüzü daha açık, orta tonlu bir yüzü orta, derin kahverengi bir yüzü daha koyu değerlerle kurmak ve her yüzün ışıklı yüzeylerini, gözlerin çevresini ve ağız çizgisini aynı özenle belirlemek, acıyı herkese açarken hiç kimseyi görünmez kılmaz. Jestler, kalkan kollar, açık ağızlar ve kucaklanan bedenler evrensel olabilir; ama yüzlerin değeri, gerçek insanların kim olduğunu hatırlatmaya devam eder.

Uygulama

Çalışmanın yanına, jestlerin acıyı nasıl herkese açtığını ve yüz değerlerinin kişileri nasıl ayırt ettiğini iki kısa cümleyle not et; bu not, bir olayı evrensel kılarken insanların kimliğini koruyup korumadığını görmene yardım eder.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Bir kasabanın bombalanması nasıl evrensel bir çığlığa dönüştü? 26 Nisan 1937'de Guernica'nın pazar yerine yağan bombaların haberi, Paris'te bir sergi siparişi üzerinde çalışan Picasso'ya bir gazete sayfasından ulaştı. Picasso atölye taslaklarını bıraktı ve yaklaşık beş haftada, Dora Maar'ın süreç fotoğraflarıyla belgelenen bir çalışmayla, rengi dışarıda bırakarak dev bir savaş karşıtı resim yaptı. Tuvaldeki boğa, at, anne, asker ve kadınlar tek bir anlama indirgenmez; Goya'nın Savaşın Yıkımları'ndaki gibi, savaşı kurbanlarıyla anlatır. Resim Paris'te pek ilgi görmedi, ama turları, yardım sergileri, New York'taki koşullu emaneti ve 1981'deki dönüşüyle evrenselleşti. Bu evrensellik, gerçek kurbanların kimliğini silme tehlikesini de taşır; farklı tenlerden insanları resmederken jest evrensel olabilir, yüzlerin değeri ise kişileri korur. Ödevde üçgen iskeleti, iki yandaki dikey kütleleri ve gözünün ışıktan kılıca, oradan anneye ve yanan kadına uzanan yolunu çizeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Eserin kompozisyon iskeletini çiz ve göz yolunu işaretle.

1. Eni boyunun iki katını biraz aşan bir şerit çerçeve çiz; tepesi üst kenarın ortasına yakın duran, tabanı alt kenar boyunca yayılan büyük bir üçgen çiz.
2. Üçgenin iki yanına, solda boğa ve anne için, sağda alevler içindeki kadın için birer dikey kütle yerleştir; üçgenin içine atı, yerdeki askeri ve üstteki ampulü ile kandili basit biçimlerle ekle.
3. En açık değerleri, yani ampulün ve kandilin çevresini, boş bırak; en koyu alanları taramayla doldur; gözünün ışıktan kılıca, oradan sola anneye ve sağa yanan kadına uzanan yolunu numaralı oklarla göster.
4. Çiziminin kenarına, resim renkli olsaydı savaşın acısını daha mı az, daha mı çok hissettireceğini düşündüğünü iki cümleyle gerekçelendir.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Merkezi üçgenin tepesini ve iki yanı kapatan dikey kütleleri doğru yükseklikte ve dengede yerleştirdin mi?
• Değer (Ton): En açık ve en koyu alanları, yalnızca değerle, birbirinden keskin biçimde ayırabildin mi?
• Oran ve Çizim: Uzun formatın oranını ve figürlerin birbirine göre büyüklüklerini ölçülü gösterdin mi?
• Bitmişlik ve Sunum: Numaralı okları ve iki cümlelik gerekçeni sayfada karışmadan, okunur biçimde yerleştirdin mi?

Kendini sına

1. Picasso, Guernica'yı hangi sipariş için yaptı?

• A) Bir kilisenin sunağı için.
• B) Bir müzenin yeni salonu için.
• C) 1937 Paris uluslararası sergisindeki İspanya pavyonu için.
• D) Kendi evinin duvarı için.

2. Terör bombardımanı ne demektir?

• A) Sivil halkı yıldırmak amacıyla yerleşim yerlerinin havadan bombalanması.
• B) Yalnızca askerî fabrikaların hedef alınması.
• C) Bir cephe hattının karadan kuşatılması.
• D) Bir kalenin topla dövülmesi.

3. Picasso figürlerin anlamı sorulduğunda ne söyledi?

• A) Her figürün tek ve kesin bir anlamı olduğunu.
• B) Boğanın bir boğa, atın bir at olduğunu ve anlamları bilinçli olarak koymadığını.
• C) Figürleri başka bir ressamın çizdiğini.
• D) Figürlerin gerçek kişilerin portreleri olduğunu.

4. Koşullu emanet Guernica için ne anlama geliyordu?

• A) Resmin kiralanması.
• B) Resmin satılması.
• C) Resmin bir koleksiyoncuya hediye edilmesi.
• D) Resmin İspanya'da demokrasi kurulana kadar New York'taki müzede saklanması.

5. Tek renkli bir çalışmada farklı tenlerden insanları resmederken ne yapılmalıdır?

• A) Bütün yüzleri aynı açık griyle boyamak.
• B) Yüzleri hiç boyamamak.
• C) Yüzlerin değer ilişkilerini koruyarak her teni kendi açıklık ya da koyuluk basamağında tutmak.
• D) Yalnızca jestleri çizmek.

Cevaplar

1. C — Picasso siparişi Ocak 1937'de aldı, ama konuyu bombardımandan sonra değiştirdi.
2. A — Guernica'da askerî fabrika zarar görmeden kurtulurken kasaba merkezi yıkıldı.
3. B — Bu açıklık, farklı kuşakların resmi kendi savaşlarına bağlayabilmesini sağladı.
4. D — Resim ancak 1981'de, Franco'nun ölümünden ve yeni anayasadan sonra İspanya'ya ulaştı.
5. C — Jest evrensel olabilir; yüzlerin değeri gerçek insanların kimliğini korur.

Referans görseller

• Özgün animasyon: bir kasaba haritasının üstünde 26 Nisan 1937'nin zaman çizgisi; gazete sayfasının Paris'e ulaşması ve atölye taslaklarının yerini yeni çizimlerin alması.
• Özgün animasyon: yalnızca sade geometrik biçimlerle, Guernica'nın merkezi üçgeninin, iki yandaki dikey kütlelerin ve açık-koyu değer düzeninin şematik bir kurgusu; eserin kendisi gösterilmez.
• Özgün animasyon: pembe beyaz, bal rengi ve abanoz tonlu üç yüzün önce aynı açık griyle, sonra değer ilişkileri korunarak tek renkli çizilmesi; kimliklerin nasıl silindiği ve nasıl korunduğu.

Sonraki derse köprü

Picasso, bir kasabanın acısını, yüzlerindeki kimliği silerek bütün insanlığın acısına dönüştürdü. İki yıl sonra, 1939'da Meksika'da, Frida Kahlo ise tam tersi bir yoldan gitti: evrensel bir figür değil, kendisini, hem de iki kez boyadı. İki Frida yan yana oturur, el ele tutuşur; ikisinin de kalbi göğsünün dışında görünür ve bir damar onları birbirine bağlar. Sonraki derste İki Frida'yı ve bir kadının iki kalbinin ne anlattığını ele alıyoruz.