Siyah Kare

Öğrenme hedefi

Kazimir Maleviç'in 1915 tarihli Siyah Kare'sinin neden bir devrim sayıldığını, karenin bir opera sahnesinden bir sergi duvarına uzanan yolculuğunu ve Maleviç'in onu nasıl tanıttığını izleyerek açıklayabileceksin. Resmin arkasındaki tarih ile yapıldığı yıl arasındaki farkı ve bir sanatçının kendi hikâyesini kurma biçimini tartışabilecek; dört sürümün neden yapıldığını ve ilk sürümün neden bu kadar yıprandığını anlatabilecek; yüzeydeki çatlakların ve kenarların neyi ele verdiğini gösterebilecek; karenin çevresindeki boşluk oranlarını ve bakışın çatlaklar arasındaki gezintisini çizebilecek; son olarak resmin kenarında bulunan bir yazının, «siyah» renk ile koyu tenli insanlar arasında kurulan eski ve yanlış bir özdeşliği nasıl açığa çıkardığını değerlendirebileceksin.

Kanca

Siyah bir kare neden devrimdi?

Beyaz bir zeminin ortasında siyah bir kare. Ne bir yüz, ne bir manzara, ne bir nesne var. Böyle bir resmi herkes yapabilir gibi görünür; ölçmek, çizmek ve içini boyamak yeter. Ama bu resim, yaygın kabule göre yirminci yüzyıl sanatının dönüm noktalarından biri sayılır. Ressamı onu «resmin sıfır noktası» diye tanıttı ve bir hafta boyunca heyecandan uyuyamadığını, yiyip içemediğini yazdı. Siyah bir kareyi devrim yapan neydi: karenin kendisi mi, onu kimin, ne zaman, nereye ve hangi sözlerle koyduğu mu?

Bağlam

Moskova'daki Tretyakov Galerisi'nde, Maleviç'in 1915'te keten tuval üzerine yağlı boyayla yaptığı, 79,5 × 79,5 santimetrelik Siyah Kare bulunur. Resmin 1915'teki «Son Fütürist Sergi 0,10»da, Ortodoks evlerinde ikonaların asıldığı köşeye asılışı, Süprematizm adıyla kurulan yeni resim anlayışı ve 2015'te yapılan incelemelerde karenin altında iki eski kompozisyon bulunması, soyutlamayı ele alan derste işlendi. Burada karenin nereden geldiğine, Maleviç'in onu nasıl anlattığına, resmin sonraki hayatına ve kenarında bulunan bir yazının ne söylediğine bakıyoruz.

Ana anlatım

Kare nereden geldi?

Kübo-Fütürizm (Cubo-Futurism), 1910'ların başında Rusya'da, Kübizmin biçimleri parçalayan yapısını Fütürizmin hız, makine ve modern yaşam tutkusuyla birleştiren sanat eğilimidir. Kaynaklara göre Maleviç, siyah kare motifini ilk kez 3 Aralık 1913'te Sankt Petersburg'da sahnelenen Kübo-Fütürist opera Güneşe Karşı Zafer için yaptığı sahne ve kostüm tasarımlarında kullandı. Operanın kahramanları güneşi yakalayıp zamanı yok etmeye çalışır ve oyun karanlığa gömülmüş bir dünyayla biter. Kaynaklara göre güneşin öldüğü sahnede siyah kareler perdede, arka fonlarda ve cenaze taşıyıcıların giysilerinde tekrar tekrar görünüyordu.

Maleviç bu motifin önemini hemen fark etti. Kaynaklara göre 1915'te operanın yeniden sahnelenmesi gündeme geldiğinde besteciye yazdığı mektuplarda, karenin resimde büyük bir anlam taşıyacağını ve «bütün olasılıkların tohumu» olduğunu söyledi. Sahnedeki bir dekor parçası, iki yıl sonra kendi başına bir resim oldu.

Geriye tarihleme (backdating), bir sanatçının ya da bir başkasının bir esere, yapıldığı yıldan daha eski bir tarih vermesidir. Kaynaklara göre ilk Siyah Kare'nin arkasında «1913» yazar ve Maleviç sonraki yıllarda da resmi bu tarihle andı. Bu tarih, motifin opera için tasarlandığı yılı gösteriyor olabilir; ama kaynaklara göre Tate'in bir değerlendirmesi, Maleviç'in, soyut sanatın ilk yıllarındaki öncülük yarışında daha önde görünmek için resmi erken tarihlemiş olabileceğini belirtir. Bir tuvalin arkasındaki yıl karşısında şunu merak etmek gerekir: o yıl resmin boyandığı yılı mı, fikrin doğduğu yılı mı, yoksa sanatçının anlatmak istediği hikâyeyi mi gösteriyor?

Neden devrim sayıldı?

Sıfır noktası (zero point), Maleviç'in Siyah Kare için kullandığı, resmin nesneleri betimleme geleneğinden tümüyle arındırılıp yeniden başladığı an anlamına gelen deyimdir. Kaynaklara göre Maleviç, Süprematizmi sanatı nesnel dünyanın yükünden kurtarmak için verilen umutsuz bir mücadele olarak tanımladı. Yüzyıllar boyunca resim, bir şeyin resmi olarak anlaşılmıştı: bir azizin, bir kralın, bir elmanın, bir denizin. Siyah Kare hiçbir şeyin resmi değildir; yalnızca siyah bir karedir.

Devrim yalnızca biçimde değil, sunuluştaydı da. Maleviç resmi yeni bir sanatın başlangıcı olarak ilan etti, broşürler ve metinler yazdı, sergideki yerini kutsal bir köşeye yerleştirdi. Kaynaklara göre sonraki yıllarda kareyi imzasında bir işaret olarak kullandı, taş baskılarını yaptı ve öğrencilerine yakalarına takacakları kare rozetler verdi. Kare, bir resim olmaktan çıkıp bir hareketin simgesine dönüştü. Kaynaklara göre bu cesaret, yarım yüzyıl sonra, sanatı en yalın biçimlerine indiren Minimalist sanatçılar için bir öncü olarak görüldü.

Kaç Siyah Kare var ve ilki neden bu kadar yıprandı?

Kaynaklara göre Maleviç, 1915'teki ilk resimden sonra üç Siyah Kare daha yaptı. Biri 1923 dolaylarında, kaynaklara göre öğrencileriyle birlikte boyandı. Bir diğeri, yaklaşık 1929'da, Maleviç'in kişisel sergisi için yapıldı; kaynaklara göre bu sürüm, artık kötü durumdaki ilk resmin yerini tutsun diye boyanmış olabilir ve o da bugün Tretyakov Galerisi'ndedir. Sonuncusu, en küçüğü, 1920'lerin sonu ile 1930'ların başı arasında yapıldı ve kaynaklara göre 1932'de Leningrad'daki bir sergide küçük bir kırmızı kareyle birlikte gösterildi.

Sosyalist Gerçekçilik (Socialist Realism), 1930'ların başından itibaren Sovyetler Birliği'nde resmî sanat anlayışı olarak benimsenen, sanatın halk için anlaşılır, gerçekçi ve devletin ideallerini yücelten biçimde üretilmesini zorunlu kılan akımdır. Kaynaklara göre Maleviç 1930'da birkaç gün tutuklandı ve 1935'teki ölümünden kısa süre sonra eserleri Sovyetler Birliği'nde resmî olarak yasaklandı. Siyah Kare on yıllar boyunca depolarda saklandı ve kaynaklara göre ancak 1980'lerde yeniden sergilendi.

Resmin bugünkü durumu bu yılların izini taşır. Siyah yüzey, sıkça çatlamış ve pul pul olmuştur; çatlakların içinden kırmızımsı ve açık renkli alt katmanlar görünür. Bazı bölgeler çatlaksız kalmıştır ve bunlar yüzeyde başka biçimlerin, alttaki eski kompozisyonların hayaletlerini çizer. Siyah, yakından bakınca saf bir siyah değil, koyu bir lacivert ve mor tonu taşır. Karenin kenarları da tam paralel değildir; sağ kenar hafifçe eğilir, köşeler cetvelle çizilmiş gibi keskin değildir. Beyaz kenarlık düz bir beyaz değil, grimsi, fırça izli bir yüzeydir. Bu küçük düzensizlikler, resmin makineyle değil elle, bir fırçanın ağırlığıyla yapıldığını gösterir.

Kenardaki yazı ne söyler ve siyah ile ten arasında ne fark vardır?

Monokrom resim (monochrome painting), bütün yüzeyi tek bir renkle ya da o rengin çok yakın tonlarıyla kaplanan resimdir. Kaynaklara göre Maleviç'ten yaklaşık yirmi yıl önce, Fransız yazar ve mizahçı Alphonse Allais, tümüyle siyah bir dikdörtgeni, koyu tenli insanların gece vakti bir mahzende dövüştüğünü söyleyen, dönemin aşağılayıcı bir sözcüğünü kullanan bir başlıkla yayımlamıştı. Bu, dönemin Avrupa'sında sık görülen, koyu tenli insanları karanlıkla, belirsizlikle ve alay konusu bir kalabalıkla özdeşleştiren ırkçı bir espriydi.

Kaynaklara göre 2015'teki incelemelerde Siyah Kare'nin beyaz kenarında, kurşun kalemle yazılmış, benzer anlamda bir söz bulundu; Tretyakov Galerisi araştırmacıları bu yazının Maleviç'in el yazısı olduğunu değerlendirdi. Bu bulgu, resmin bir yönüyle Allais'nin şakasına verilmiş bir karşılık olabileceğini düşündürür. Aynı zamanda, yirminci yüzyılın bu dönüm noktası eserinin, kendi döneminin ırkçı dilinden bağımsız olmadığını da gösterir. Bir eseri önemli saymak, onun her izini savunmayı gerektirmez; ikisi birlikte bilinebilir.

Bu espri, resim yapan biri için de yanlış bir düşünceye dayanır: hiçbir insan teni siyah boya değildir. En koyu ten bile, ışıkta sıcak kızıl, bakır ya da altın parıltılar, gölgede gökyüzünden ve çevreden gelen serin yansımalar, alnında, elmacık kemiklerinde ve burnunun ucunda açık ışıklı yüzeyler taşır. Koyu bir teni tüpten çıkan siyahla boyamak, yüzü bir karanlık lekeye çevirir ve kişiyi, Allais'nin şakasındaki gibi, ayırt edilemez bir kütleye gömer. Maleviç'in karesinin bile saf siyah olmadığını, lacivert ve mor tonlar taşıdığını hatırlamak yararlıdır. Açık, orta ya da koyu, her ten ancak kendi değer aralığı ve kendi alt tonlarıyla boyandığında bir insan yüzü olarak okunur.

Uygulama

İki kareyi ve yüz çalışmasını yan yana koyduğunda, hangi koyuluğun canlı, hangisinin donuk göründüğünü bir cümleyle yaz; bu karşılaştırma, koyu bir teni boyarken siyahın neden tek başına yetmediğini gösterir.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Siyah bir kare neden devrimdi? Karenin kendisi basittir; onu devrim yapan, Maleviç'in bir opera dekorundaki motifi 1915'te kendi başına bir resim olarak ortaya koyması, onu resmin sıfır noktası diye ilan etmesi ve bir hareketin simgesine dönüştürmesidir. Resmin arkasındaki «1913» tarihi, bir sanatçının kendi hikâyesini nasıl kurduğunu gösterir. Maleviç üç sürüm daha yaptı; Sosyalist Gerçekçiliğin resmî sanat olduğu yıllarda eserleri depolara kapatıldı ve ilk kare çatlakları, laciverte kayan siyahı ve eğri kenarlarıyla bu yılların izini taşır. Kenarında bulunan yazı, resmin Allais'nin ırkçı şakasına bir karşılık olabileceğini ve dönüm noktası bir eserin bile döneminin önyargılarını taşıyabildiğini hatırlatır. Hiçbir ten siyah boya değildir. Ödevde kareyi, beyaz kenarlığı ve gözünün kenarlardan merkeze, çatlaklı bölgelere uzanan yolunu çizeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Eserin kompozisyon iskeletini çiz ve göz yolunu işaretle.

1. Kenarları eşit bir kare kâğıdın içine ikinci bir kare çiz; iç karenin dört kenardan uzaklığını cetvelle ölç ve dört ölçüyü kenarlara yaz.
2. İç karenin kenarlarını resimdeki gibi hafifçe eğri ve köşelerini hafifçe yuvarlak çiz; sağ kenarın eğimini abartmadan göster.
3. İç karenin içinde çatlaklı bölgeleri ince taramayla, çatlaksız kalan bölgeleri boş bırakarak işaretle ve gözünün beyaz kenarlıktan kareye girip çatlaklı alanlarda dolaşan yolunu oklarla göster.
4. Çiziminin altına, karenin kâğıdın tam ortasında olmasının ya da olmamasının sende nasıl bir etki yarattığını iki cümleyle yaz.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: İç karenin kenarlardan uzaklıklarını ölçüp oranları resme yakın biçimde aktardın mı?
• Kenar ve Ayrıntı: Kenarların hafif eğriliğini ve köşelerin yuvarlaklığını abartmadan gösterebildin mi?
• Değer (Ton): Çatlaklı ve çatlaksız bölgeleri tarama yoğunluğuyla birbirinden ayırt edebildin mi?
• Kompozisyon: Karenin kâğıttaki yerleşimini ve çevresindeki boşluğun dengesini gözlemine dayanarak değerlendirdin mi?

Kendini sına

1. Kaynaklara göre Maleviç siyah kare motifini ilk kez nerede kullandı?

• A) Bir kilise ikonasında.
• B) Bir afiş tasarımında.
• C) 1913'teki Güneşe Karşı Zafer operasının sahne ve kostüm tasarımlarında.
• D) Bir kitap kapağında.

2. Resmin arkasındaki «1913» tarihi hakkında hangisi doğrudur?

• A) Resim kesin olarak 1913'te boyanmıştır.
• B) Resim 1915'te boyandı; tarih fikrin doğuşunu ya da bir öncülük iddiasını gösteriyor olabilir.
• C) Tarihi bir müze görevlisi eklemiştir.
• D) Tarih resmin satıldığı yılı gösterir.

3. Yaklaşık 1929 tarihli sürüm neden yapılmış olabilir?

• A) İlk resim satıldığı için.
• B) Bir yarışmaya katılmak için.
• C) Bir öğrencinin ödevi olarak.
• D) Kötü durumdaki ilk resmin yerini tutsun diye, Maleviç'in kişisel sergisi için.

4. 2015'te kenarda bulunan yazı neyi düşündürür?

• A) Resmin Allais'nin koyu tenli insanlarla alay eden ırkçı şakasına bir karşılık olabileceğini.
• B) Resmin bir başkası tarafından yapıldığını.
• C) Resmin sahte olduğunu.
• D) Resmin başlangıçta kırmızı olduğunu.

5. Koyu bir teni boyarken neden yalnızca siyah kullanılmamalıdır?

• A) Siyah boya pahalı olduğu için.
• B) Koyu ten sıcak parıltılar, serin yansımalar ve açık ışıklı yüzeyler taşıdığı için; saf siyah yüzü bir lekeye çevirir.
• C) Siyah boya çabuk kuruduğu için.
• D) Siyah boya tuvale yapışmadığı için.

Cevaplar

1. C — Güneşin öldüğü sahnede kareler perdede ve giysilerde tekrar tekrar görünüyordu.
2. B — Tate'in değerlendirmesine göre erken tarih bir öncülük iddiası da olabilir.
3. D — Bu sürüm de bugün Tretyakov Galerisi'nde, ilk resimle aynı koleksiyondadır.
4. A — Önemli bir eserin döneminin önyargılarını taşıyabildiğini de gösterir.
5. B — Maleviç'in karesinin bile saf siyah değil, laciverte kayan bir koyuluk olduğunu hatırla.

Referans görseller

• Özgün animasyon: 1913 opera sahnesindeki siyah karelerin perdeden ve giysilerden koparak 1915'te tek bir tuvale yerleşmesi.
• Özgün animasyon: dört sürümün bir zaman çizgisinde belirmesi; ilk karenin yıllar içinde çatlaması ve depoya kapanması.
• Özgün animasyon: tüpten çıkan saf siyahla boyanmış bir kare ile koyu tenli bir yüzün sıcak ışıklar ve serin yansımalarla kurulan değer aralığının yan yana gösterilmesi.

Sonraki derse köprü

Maleviç, resmi siyah bir kareye indirerek yeniden başlatmak istedi. 1920'lerde Paris'te çalışan Hollandalı ressam Piet Mondrian da resmi en yalın öğelerine indirdi, ama başka bir yoldan: beyaz bir yüzeyi yalnızca dikey ve yatay kalın siyah çizgilerle böldü ve birkaç alanı kırmızı, mavi ve sarıyla doldurdu. Sonraki derste Mondrian'ın Kırmızı, Mavi ve Sarı Kompozisyon'unu ve neden yalnızca üç renk kullandığını ele alıyoruz.