Yıldızlı Gece

Öğrenme hedefi

Vincent van Gogh'un New York'taki Modern Sanat Müzesi'nde bulunan Yıldızlı Gece'sinin hangi odanın penceresinden görülen manzaraya dayandığını, gözlemle hayalin resimde nasıl birleştiğini ve ressamın kendisinin bu resmi nasıl değerlendirdiğini açıklayabileceksin. Resmi, aynı pencereden yapılan yirmiden fazla resimlik bir dizinin tek gece görünümü olarak konumlayabilecek; gökteki en parlak ışığın, ayın, köyün ve selvinin hangilerinin gözleme, hangilerinin hayal gücüne dayandığını ayırt edebilecek; Van Gogh'un kardeşine yazdığı mektupların bu resim hakkında bize neler söylediğini anlatabilecek; kıvrılan fırça darbelerinin gözü nasıl hareket ettirdiğini çizebilecek ve gece ışığının, yani ay ışığının ve lamba ışığının farklı tenleri nasıl değiştirdiğini değerlendirebileceksin.

Kanca

Bir hastane penceresinden görülen gökyüzü

Haziran 1889'da, Güney Fransa'daki küçük bir kasabanın yakınında, eski bir manastırdan dönüştürülmüş bir ruh sağlığı hastanesinin ikinci katındaki bir odada, otuz altı yaşında bir ressam kalıyordu. Odasının doğuya bakan, demir parmaklıklı penceresinden, duvarla çevrili bir buğday tarlası, arkasında alçak tepeler ve uzakta gökyüzü görünüyordu. Kaynaklara göre bir sabah, güneş doğmadan çok önce, bu pencereden baktığında gökyüzünde çok büyük görünen tek bir sabah yıldızı gördü ve bunu kardeşine yazdı. Birkaç gün sonra aynı pencerenin manzarasını, bu kez gece olarak boyadı: girdaplar hâlinde dönen bir gökyüzü, ön planda göğe uzanan kapkara bir selvi ve derinde uyuyan bir köy. Ressam bu resmi daha sonra bir başarısızlık olarak gördü. Bugün ise dünyanın en tanınan resimlerinden biridir. Bu gökyüzü gerçekten görülen bir şey miydi, yoksa bir düş mü?

Bağlam

New York'taki Modern Sanat Müzesi'nde, yaklaşık 74 × 92 santimetrelik bir yağlı boya tuval asılıdır. Kaynaklara göre resim Haziran 1889'da yapıldı ve 1941'den beri müzenin koleksiyonundadır. Kaynaklara göre müze onu bir bağışçının vasiyetinden gelen eserlerle yapılan bir değişimle edindi ve resmi çok nadir olarak ödünç verir.

Van Gogh, Aralık 1888'de Arles'da geçirdiği ağır bir ruhsal krizin ardından, kaynaklara göre 8 Mayıs 1889'da Saint-Rémy-de-Provence yakınlarındaki Saint-Paul-de-Mausole hastanesine kendi isteğiyle yattı. Kaynaklara göre hastane o sırada yarısından azı dolu olduğu için Van Gogh'a hem ikinci katta bir yatak odası hem de zemin katta bir atölye odası verildi. Burada geçirdiği yıl, kaynaklara göre, ressamın en verimli dönemlerinden biri oldu; Süsenler, mavi fonlu bir öz portre ve Yıldızlı Gece bu dönemin eserleri arasındadır. Van Gogh'un hastalığını ve acısını resimlerinin tek açıklaması olarak görmek, onun bir ressam olarak yaptığı bilinçli seçimleri görmezden gelmek olur.

Ana anlatım

Aynı pencere kaç kez boyandı?

Pencere manzarası (window view), bir ressamın kaldığı ya da çalıştığı bir odanın penceresinden görülen manzarayı, çoğu zaman aynı bakış açısından ve tekrar tekrar resmetmesidir. Çeşitleme dizisi (series of variations), aynı konunun ya da aynı manzaranın, farklı saatlerde, mevsimlerde, hava koşullarında ya da farklı duygularla, bir dizi resimde yeniden ele alınmasıdır. Kaynaklara göre Van Gogh, yatak odasının doğuya bakan penceresinden görülen manzarayı en az yirmi bir kez resmetti: gün doğumunda, ay doğarken, güneşli, bulutlu, rüzgârlı ve yağmurlu günlerde.

Kaynaklara göre hastane görevlileri Van Gogh'un yatak odasında boya ile çalışmasına izin vermiyordu; ama o, odasında mürekkep ya da kömürle kâğıda eskizler yapabiliyor ve sonra bunlardan yola çıkarak atölyede yeni çeşitlemeler boyuyordu. Kaynaklara göre bütün bu resimleri birleştiren öğe, sağdan içeri giren ve alçak Alpilles tepelerini gösteren çapraz bir çizgidir. Yıldızlı Gece bu dizinin içinde tek gece görünümüdür. Nokturn (nocturne), gecenin ışığını, karanlığını ve atmosferini konu alan resim ya da müzik eseridir; bu adlandırma, gece sahnelerini daha çok bir renk ve ton düzeni olarak düşünmeyi de anlatır.

Kaynaklara göre resim, gece değil, gündüz, Van Gogh'un zemin kattaki atölyesinde boyandı; ama bu, onun tamamen bellekten boyandığı anlamına gelmez. Van Gogh, aynı manzarayı defalarca gözlemlemiş, eskizlerini yapmış ve farklı ışıklarda boyamıştı. Gece görünümü, bu uzun gözlemin üzerine kurulmuş bir çeşitlemedir.

Neler gözlem, neler hayal?

Mektup kaynağı (letter source), bir sanatçının kendi mektuplarında bir eser hakkında yazdıklarının, o eserin tarihini, yapılış koşullarını ve sanatçının niyetini anlamak için bir belge olarak kullanılmasıdır. Van Gogh'un kardeşi Theo'ya, kız kardeşi Wil'e ve dostlarına yazdığı yüzlerce mektup, onun resimleri hakkında eşsiz bir kaynaktır. Kaynaklara göre Mayıs 1889'da Theo'ya, demir parmaklıklı pencereden duvarla çevrili bir buğday tarlasını ve sabahları onun üzerinde doğan güneşi izlediğini yazdı. Haziran başında ise bir sabah, güneş doğmadan çok önce, pencereden kırları gördüğünü ve gökyüzünde çok büyük görünen sabah yıldızından başka bir şey olmadığını anlattı. Kaynaklara göre 18 Haziran dolaylarında Theo'ya yeni bir yıldızlı gökyüzü çalışması yaptığını yazdı.

Bu mektuplar, resmin öğelerini ayırmamıza yardım eder. Kaynaklara göre araştırmacılar, 1889 baharında Provence'ta şafakta Venüs'ün gökyüzünde görünür ve neredeyse en parlak hâlinde olduğunu belirlemiştir; resimde selvinin hemen sağındaki en parlak «yıldız», büyük olasılıkla Venüs'tür. Buna karşılık ay, kaynaklara göre gökbilim kayıtlarıyla örtüşmez: o günlerde ay hilal biçiminde değildi, Van Gogh onu kendi resim dili içinde biçimlendirdi. Kaynaklara göre resimdeki köy de pencereden görünmüyordu; Van Gogh onu Saint-Rémy'nin üstündeki bir tepeden yaptığı bir eskize dayandırdı ve bazı araştırmacılara göre kilisenin sivri kulesi, Provence'tan çok ressamın Hollanda'daki gençlik yıllarının kiliselerini andırır. Öne doğru yükselen selvi de, kaynaklara göre, öbür resimlere göre büyütülmüş ve resmin önüne yaklaştırılmıştır.

Yıldızlı Gece bu yüzden ne yalnızca bir gözlem ne de yalnızca bir düştür. Pencereden gerçekten görülen bir tarla ve tepeler, gerçekten görülen bir sabah yıldızı, hayal gücüyle biçimlendirilmiş bir ay, başka bir yerden getirilmiş bir köy ve büyütülmüş bir selvi, aynı yüzeyde birleşir.

Ressam bu resmi nasıl gördü?

Kaynaklara göre Van Gogh kendi resmine karşı eleştireldi ve kardeşine yazdığı mektuplarda onu bir başarısızlık olarak nitelendirdi. Kaynaklara göre Van Gogh, selvileri de sembolik anlamlarından çok, biçimleri ve güzellikleri için sevdiğini yazmıştı. Bu, resmin sonradan kazandığı pek çok yorumun, dinsel simgeler, ruhsal bir çalkantının ifadesi ya da dönemin gökbilim keşiflerine bir tepki gibi yorumların, ressamın kendi sözlerinden daha büyük olduğunu gösterir.

Resmin sahiplik yolu da, ününün geç geldiğini gösterir. Kaynaklara göre Van Gogh 1890'da öldükten sonra resim kardeşi Theo'ya kaldı; Theo'nun altı ay sonra ölümüyle, eşi Jo van Gogh-Bonger'e geçti. Kaynaklara göre Jo resmi 1901'de ressam Émile Schuffenecker'e sattı, 1905'te geri aldı; 1906'dan 1938'e kadar Rotterdam'da özel bir koleksiyondaydı; 1938'de bir sanat satıcısı tarafından alındı ve 1941'de Modern Sanat Müzesi'ne geçti. Kaynaklara göre bilimsel analizler, gökyüzünde ultramarin ve kobalt mavisinin, yıldızlarda ve ayda ise Hint sarısı ve çinko sarısının kullanıldığını göstermiştir.

Göz nasıl dolaşır ve gece ışığı tenleri nasıl değiştirir?

Yönlü fırça darbesi (directional brushstroke), boyanın, biçimin hareketini, akışını ya da yüzeyinin yönünü izleyecek biçimde, belirli bir doğrultuda ve çoğu zaman kalın ve görünür darbelerle sürülmesidir. Van Gogh'un gökyüzünde fırça darbeleri, kıvrılan, dönen ve birbirine dolanan şeritler oluşturur; ortada büyük bir sarmal, yıldızların çevresinde halkalar, ayın çevresinde bir hale vardır. Selvinin darbeleri ise yukarıya doğru, alev gibi kıvrılarak yükselir; köyün ve tepelerin darbeleri daha sakin ve yataydır.

Resmin iskeleti, soldaki dikey karanlık selvi ile sağa doğru uzanan yatay tepeler ve köyün karşılaşmasıyla kurulur; bu ikisinin üzerinde, resmin üçte ikisini kaplayan hareketli bir gökyüzü vardır. Göz çoğu izleyicide önce soldaki selvinin karanlık yükselişine gider; oradan gökyüzündeki büyük sarmala, sonra yıldızların halkaları boyunca sağa, sağ üstteki aya uzanır; en son aşağıya, köyün pencerelerindeki küçük sarı ışıklara ve kilisenin sivri kulesine iner ve oradan yeniden selviye döner. Sarmalın hareketi, göze hiç durmadan dolaşacağı bir yol verir.

Gece ışığı, tenleri gündüz ışığından çok farklı gösterir. Ay ışığında ya da mavimsi bir gece aydınlığında renkler azalır; açık bir ten soğuk, mavimsi ve grimsi, koyu bir ten ise derin, mavimsi mor ve koyu kahverengi tonlarda görünür; tenlerin sıcaklığı ancak ışığın doğrudan vurduğu küçük yerlerde belirir. Köyün pencerelerinden sızan sarı lamba ışığı ise tam tersine, yaklaştığı tenlere sıcak, turuncu ve altın bir parıltı verir. Bir gece sahnesinde farklı tenlerden figürler boyarken, soğuk gece ışığının ve sıcak yapay ışığın her tende ayrı bir renk ilişkisi kurduğunu gözlemlemek, figürleri hem gecenin içinde tutar hem de her tenin kendine özgü rengini korur.

Uygulama

Bu çalışma, Van Gogh'un gece gökyüzünde ve köyün ışıklarında kullandığı soğuk ve sıcak ışık karşıtlığının bir yüzün tenini nasıl ikiye böldüğünü ve farklı tenlerde bu iki ışığın nasıl farklı renk ilişkileri kurduğunu kendi gözünle görmeni amaçlar.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Bir hastane penceresinden görülen gökyüzü, hem gerçek hem de hayal edilmiş bir gökyüzüdür. Van Gogh, Mayıs 1889'da kendi isteğiyle yattığı Saint-Paul-de-Mausole hastanesinde, yatak odasının doğuya bakan penceresinden görülen buğday tarlasını ve tepeleri en az yirmi bir kez resmetti; Yıldızlı Gece, bu dizinin tek gece görünümüdür. Mektuplarına göre bir sabah güneş doğmadan önce çok büyük görünen sabah yıldızını gördü; araştırmacılar bunun Venüs olduğunu gösterdi. Ama resimdeki ay biçimlendirilmiş, köy başka bir tepeden getirilmiş ve belki Hollanda'nın anısıyla karışmış, selvi de büyütülüp öne çekilmişti. Ressam bu resmi bir başarısızlık olarak gördü; resim onun ölümünden sonra el değiştirdi ve 1941'de New York'a ulaştı. Yönlü fırça darbeleriyle dönen gökyüzü, gözü hiç durmayan bir yolculuğa çıkarır; gece ışığı ise tenleri soğutur, lamba ışığı ısıtır. Ödevde soldaki selviyi, gökyüzündeki sarmalı, sağdaki ayı ve köyü çizerek gözünün bu dönen yolculuğunu göstereceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Eserin kompozisyon iskeletini çiz ve göz yolunu işaretle.

1. Enine duran bir çerçeve hazırla; yüzeyi, gökyüzünün kapladığı üst üçte ikilik alan ile tepelerin ve köyün kapladığı alt üçte birlik alan olarak ayır; soldaki selviyi iki alanı da kesen karanlık, dikey, alev biçimli bir şekil olarak ekle.
2. Gökyüzündeki büyük sarmalı, yıldızların çevresindeki halkaları ve sağ üstteki ayı, fırça darbelerinin yönünü izleyen eğri çizgilerle göster; tepelerin ve köyün sakin yatay çizgilerini bu hareketli çizgilerden farklı bir kalınlıkla çiz.
3. Gözünün selviden başlayıp sarmala, aya ve köye uzanan ve yeniden selviye dönen yolunu, dönüş yönünü gösteren ok başlarıyla birlikte tek bir kapalı eğri olarak çiz ve bu eğrinin en hızlı döndüğü yeri bir yıldızla işaretle.
4. Çiziminin yanına, gökyüzünün hareketli fırça darbeleri ile köyün sakin çizgileri arasındaki karşıtlık üzerine, resme bakarken kendi hissettiğini anlatan iki cümle ekle.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Gökyüzü, tepeler ve köy arasındaki oranı ve iki alanı kesen selviyi resimdeki düzene yakın gösterdin mi?
• Kenar ve Ayrıntı: Gökyüzünün kıvrılan çizgilerini ve köyün yatay çizgilerini farklı kalınlık ve yönlerle birbirinden ayırdın mı?
• Teknik ve Malzeme: Fırça darbelerinin yönünü çiziminde bir kayıt olarak göstermeye çalıştın mı?
• Bitmişlik ve Sunum: Kapalı göz yolu eğrisinin dönüş yönü ve en hızlı noktası bir bakışta anlaşılıyor mu?

Kendini sına

1. Kaynaklara göre Yıldızlı Gece'deki manzara nereden görülüyordu?

• A) Paris'teki bir çatı katından.
• B) Saint-Paul-de-Mausole hastanesindeki yatak odasının doğuya bakan penceresinden.
• C) Arles'daki bir kafenin terasından.
• D) Hollanda'daki bir köy evinden.

2. Kaynaklara göre resimdeki en parlak «yıldız» büyük olasılıkla nedir?

• A) Venüs.
• B) Kutup Yıldızı.
• C) Güneş.
• D) Bir kuyruklu yıldız.

3. Resimdeki hangi öğe pencereden görünmüyordu?

• A) Buğday tarlası.
• B) Alçak tepeler.
• C) Gökyüzü.
• D) Köy; Van Gogh onu başka bir tepeden yaptığı bir eskize dayandırdı.

4. Van Gogh bu resmi mektuplarında nasıl değerlendirdi?

• A) En iyi eseri olarak.
• B) Satılması gereken bir resim olarak.
• C) Bir başarısızlık olarak.
• D) Hiç anmadı.

5. Bir gece sahnesinde farklı tenlerden figürler boyarken neye dikkat edilmelidir?

• A) Bütün tenleri aynı mavi renkle boyamaya.
• B) Soğuk gece ışığının ve sıcak yapay ışığın her tende ayrı bir renk ilişkisi kurduğuna.
• C) Tenleri hiç göstermemeye.
• D) Gece sahnesinde yalnızca siyah kullanmaya.

Cevaplar

1. B — Van Gogh bu pencereden görülen manzarayı en az yirmi bir kez resmetti.
2. A — Araştırmacılar 1889 baharında Venüs'ün şafakta neredeyse en parlak hâlinde olduğunu belirledi.
3. D — Kaynaklara göre bazı araştırmacılar kilise kulesini Hollanda kiliselerine benzetir.
4. C — Resmin sonradan kazandığı pek çok yorum, ressamın kendi sözlerinden daha büyüktür.
5. B — Böylece figürler hem gecenin içinde kalır hem de her ten kendi rengini korur.

Referans görseller

• Özgün animasyon: demir parmaklıklı pencereden görülen buğday tarlası ve tepelerin, gün doğumunda, yağmurda ve gecede değişen çeşitlemeleri.
• Özgün animasyon: resmin öğelerinin ayrılması; gözlemden gelen tarla, tepeler ve sabah yıldızı ile hayalden gelen ay, köy ve büyütülmüş selvi.
• Özgün animasyon: bir yüzün bir yanda mavi gece ışığıyla, öbür yanda sarı lamba ışığıyla aydınlanması; açık ve koyu tenlerde bu iki ışığın farklı etkisi.

Sonraki derse köprü

Van Gogh'un gökyüzü, kalın, kıvrılan ve durmaksızın hareket eden fırça darbeleriyle döner. Kaynaklara göre onun Paris'te tanıdığı genç bir Fransız ressam ise, birkaç yıl önce tam tersi bir yolu seçmişti: bir ada üzerinde güneşli bir pazar öğleden sonrasını, gezinen, oturan ve sudaki kayıkları seyreden insanları, binlerce küçük, sakin ve düzenli renk noktasıyla, iki yıl süren bir çalışmayla boyadı. Sonraki derste Georges Seurat'nın La Grande Jatte'de Bir Pazar Öğleden Sonrası'nı ve binlerce noktadan kurulan bu pazar gününü ele alıyoruz.