3 Mayıs 1808

Öğrenme hedefi

3 Mayıs 1808 tablosunun hangi siyasi ortamda, kimin önerisiyle ve hangi eşiyle birlikte yapıldığını, resmin merkezindeki beyaz gömlekli adamın neden dinsel bir imgeyi andırdığını ve bu tuvalin sonraki yüzyılların savaş resimlerini nasıl etkilediğini açıklayabileceksin. Resmi, eşi olan 2 Mayıs 1808'le birlikte bir anma programı olarak düşünebilecek; kurbanın duruşundaki ve elindeki ayrıntıların bir din dışı şehit imgesini nasıl kurduğunu gösterebilecek; Goya'nın aynı yıllarda yaptığı savaş gravürlerini ve resmin Manet'den Picasso'ya uzanan ardıllarını tanıyabilecek; kompozisyonu yeni bir gözle çizebilecek ve korkunun ve umutsuzluğun kurbanların yüzlerinde, farklı tenlerde nasıl görünür kılındığını değerlendirebileceksin.

Kanca

Modern savaş resmi nasıl doğdu?

1814'ün Şubat ayında, Fransız ordularının İspanya'dan son kez çıkarılmasından hemen sonra, yaşlı bir saray ressamı ülkenin geçici hükûmetine bir dilekçe yazar. Kaynaklara göre dilekçede, Avrupa'nın zorbasına karşı yapılan şanlı ayaklanmanın en dikkate değer ve kahramanca eylemlerini fırçasıyla ölümsüzleştirmek istediğini söyler. Önerisi kabul edilir ve ortaya iki büyük tuval çıkar. Ama bu tuvallerden biri, bir anma resminden beklenen hiçbir şeyi göstermez: bir zafer yoktur, bir komutan yoktur, onurlu bir ölüm yoktur. Gece karanlığında, bir tepenin eteğinde, bir sıra asker silahsız insanları kurşuna dizer. Bir kahramanlık anıtı istenmişti; ressam bir katliamın tanıklığını boyadı. Bu seçim savaşın resmini nasıl değiştirdi?

Bağlam

Madrid'deki Prado'nun Goya salonlarında, yaklaşık 268 × 347 santimetrelik bir tuval durur. Kaynaklara göre resmin İspanyolca adlarından biri, infazın yapıldığı yeri de anar: Príncipe Pío Tepesi'ndeki Kurşuna Dizilmeler. 2 Mayıs 1808'de Madrid halkı, kenti işgal eden Napolyon'un ordularına karşı ayaklanmış; ertesi gece ve sabah, ayaklanmaya katıldığından şüphelenilen yüzlerce kişi Fransız askerlerince kurşuna dizilmişti.

Resim, kaynaklara göre, aynı boyutlardaki bir eşiyle birlikte ısmarlandı. Bu eş, ayaklanmanın ilk gününü, Madrid halkının Puerta del Sol yakınlarında Fransız ordusunun süvarilerine saldırışını gösterir ve 2 Mayıs 1808 ya da Memlûklerin Hücumu adıyla anılır. Kaynaklara göre Memlûkler, Napolyon'un Mısır seferinden sonra Fransız ordusuna katılmış, Mısır kökenli bir süvari birliğiydi. İki resim birlikte, ayaklanmanın iki gününü, önce halkın saldırısını, sonra ödenen bedeli anlatır.

Ana anlatım

Resim nasıl ısmarlandı ve neden uzun süre saklandı?

Anma resmi (commemorative painting), bir savaşın, bir ayaklanmanın ya da toplumsal bir olayın hatırasını korumak ve kamusal olarak kutlamak amacıyla, çoğu zaman bir devlet ya da bir kurum tarafından ısmarlanan resimdir. Eş resim (companion piece), aynı ölçülerde ve birbirini tamamlayan konularla, yan yana ya da karşılıklı sergilenmek üzere tasarlanmış iki resimden her biridir. Kaynaklara göre Goya, Şubat 1814'te geçici hükûmete başvurdu ve ayaklanmanın hatırasını iki eş resimle ölümsüzleştirmeyi önerdi; hükûmet bu öneriyi kabul etti.

Aynı yıl, sürgündeki kral VII. Fernando tahtına geri döndü. Kaynaklara göre yeni yönetim, savaş yıllarında ortaya çıkan reformcu düşüncelere ve bunları savunanlara pek sıcak bakmadı. Resmin hemen kamusal bir anıt olarak sergilenip sergilenmediği tartışmalıdır; kaynaklara göre bazı anlatımlar, resmin otuz kırk yıl kadar depoda kaldığını öne sürer. Kaynaklara göre resim 1834 tarihli bir Prado envanterinde geçer, ama müzenin yayımlanmış kataloğunda ancak 1872'de, 3 Mayıs 1808 Sahnesi adıyla yer alır.

Bu gecikme, resmin kendisinin bir anma resminden beklenenden ne kadar farklı olduğunu da düşündürür. Bir devlet, bir ayaklanmayı kutlamak ister; Goya ise yenilen, silahsız ve korkmuş insanları, tüfeklerin önünde, hiçbir kurtuluş vaadi olmadan gösterdi. Resim, bir zaferin değil, bir tanıklığın belgesidir.

Beyaz gömlekli adam neden bir şehide benzer?

Laik şehit (secular martyr), dinsel bir inanç uğruna değil, bir halkın, bir özgürlüğün ya da bir davanın uğruna öldürülen ve resimde dinsel şehit imgelerinin duruşları ve işaretleriyle gösterilen sıradan insandır. Resmin merkezindeki beyaz gömlekli adam, kollarını iki yana açmış, tüfeklerin önünde diz çökmüştür. Kaynaklara göre bu duruş, çarmıha gerilmiş İsa'yla sık sık karşılaştırılır. Kaynaklara göre adamın sağ avucunda, İsa'nın çivi yaralarını andıran izler görülür; giysisinin sarısı ve beyazı, kimi yorumculara göre Papalığın renklerini hatırlatır.

Kaynaklara göre yerdeki büyük, dörtgen fener de dinsel resimlere bir göndermedir: İsa'yı gece Getsemani Bahçesi'nde tutuklayan Roma askerlerinin geleneksel bir simgesidir. Kurbanların arasında dua eden bir keşiş de vardır. Goya, bu dinsel imgeleri bir kilise resminde değil, bir sokak katliamında kullanır. Kurban, bir aziz değil, adı bilinmeyen, sıradan giysiler içindeki bir Madridli'dir. Ölümü, bir inanç uğruna değil, bir işgale karşı ayaklanmanın bedeli olarak gelir.

Bu dönüşüm, savaş resminin yönünü değiştirdi. Kaynaklara göre sanat tarihçisi Kenneth Clark resmi, üslubu, konusu ve amacıyla her anlamda «devrimci» diye nitelenebilecek ilk büyük resim olarak tanımlar. Kahraman, bir general ya da bir kral değil, kurşuna dizilen bir sıradan insandır; şehitlik, bir dinsel inancın değil, bir halkın acısının dilidir.

Resmin ardından ne geldi?

Gravür dizisi (print series), aynı konu ya da tema çevresinde, bir sanatçının hazırladığı çok sayıda baskı levhasından oluşan ve çoğu zaman birlikte yayımlanan eserler bütünüdür. Kaynaklara göre Goya, işgal yıllarında gördüklerinden yola çıkarak sonradan Savaşın Felaketleri adıyla bilinecek gravürlerin çizimlerini yaptı. Bu levhalar kaynaklara göre Goya'nın hayatında yayımlanmadı; ölümünden onlarca yıl sonra basıldı. Gravürlerde, 3 Mayıs'ın büyük tuvalinde gördüğümüz bakış, küçük ve acımasız sahnelere dağılır: kurşuna dizilmeler, asılmış bedenler, açlık, yağma.

Resimsel yeniden yorum (pictorial paraphrase), bir sanatçının başka bir sanatçının ünlü bir eserini, kompozisyonunu, figürlerini ya da fikrini kendi döneminin bir olayına ya da kendi diline uyarlayarak yeniden kurmasıdır. Kaynaklara göre 3 Mayıs'ın ilk büyük yeniden yorumu, Fransız ressam Édouard Manet'nin 1867 ile 1869 arasında birkaç versiyonunu yaptığı İmparator Maximilian'ın İdamı'dır; Manet'nin Goya'nın resmini 1865'te Prado'da görmüş olabileceği düşünülür. Yirminci yüzyılda Pablo Picasso'nun Kore'de Katliam'ı da, kaynaklara göre, Goya'nın bu resminden beslenen eserler arasında sayılır.

Resmin kendisi de savaşın izlerini taşır. Kaynaklara göre İspanya İç Savaşı sırasında 3 Mayıs ve eşi 2 Mayıs, korunmak için bir kamyonla Valencia'ya taşınırken bir yol kazasında hasar gördü; bu, iki resmin Madrid'den ayrıldığı bilinen tek zamandır. Kaynaklara göre 2 Mayıs'ın sol tarafındaki büyük boya kayıpları, 2008'de ayaklanmanın iki yüzüncü yılı için yapılan restorasyona kadar bilerek onarılmadan bırakıldı.

Göz nasıl dolaşır ve korku tene nasıl yansır?

Resmin iskeleti, iki grubun karşı karşıya gelmesiyle kurulur. Sağda, askerlerin sırası, tüfeklerin paralel çizgileriyle, resmin sağ kenarından merkeze doğru uzanan tek bir yatay kütle oluşturur. Solda, kurbanlar düzensiz bir kalabalık hâlinde, bir tepenin eteğinde toplanır. İki grubu yerdeki fener ve fenerin ışığında parlayan beyaz gömlek birbirine bağlar. Kaynaklara göre Kenneth Clark bu karşıtlığı, askerlerin duruşlarının acımasız tekrarı ve tüfeklerin çelik çizgisi ile hedeflerinin dağınık düzensizliği arasında kurulan bir deha işi olarak betimler. Göz çoğu izleyicide önce beyaz gömleğe, sonra adamın yüzüne, oradan yerdeki cesetlere, sonra arkadaki sıraya, yani ölüme yürüyen ve yüzlerini elleriyle kapatan insanlara, en son da askerlerin tüfeklerine gider.

Kurbanların yüzleri, bir korku ve umutsuzluk dizisi gibidir: biri gözlerini fal taşı gibi açmış, biri ellerini yüzüne kapatmış, biri dua ediyor, biri yumruklarını sıkmış. Goya, bu duyguları yalnızca yüz ifadesiyle değil, tenin rengiyle de kurar. Fenerin ışığında beyaz gömlekli adamın yüzü, güneşte yanmış, esmer bir tendedir; kaynaklara göre bu figür çoğu zaman bir işçi olarak betimlenir. Arkadaki bazı yüzler ise gölgede, soluk ve kül rengine yakın tonlarla, korkudan kanı çekilmiş gibi boyanmıştır.

Korku ve heyecan, gerçek hayatta da teni değiştirir: yüz kızarabilir, solabilir, dudakların rengi kaçabilir. Açık bir tende bu değişim kırmızılık ya da beyaza yakın bir solgunluk olarak belirgindir; esmer ya da koyu bir tende ise daha ince bir griye dönüş, bir donukluk ya da dudaklar ve göz çevresindeki renk kaybı olarak görünür. Bir sahnedeki duyguyu boyarken yalnızca yüz çizgilerine değil, tenin kendisinin duygu karşısında nasıl değiştiğine de bakmak, figürü içeriden canlı kılar.

Uygulama

Bu çalışma, Goya'nın kurbanlarında olduğu gibi, bir duygunun yalnızca yüz çizgileriyle değil, tenin renk değişimiyle de anlatılabileceğini ve bu değişimin solgun, esmer ya da koyu tenlerde ayrı ayrı nasıl okunduğunu kendi gözünle fark etmeni amaçlar.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Modern savaş resmi nasıl doğdu? Bir anma resmi siparişinin içinde, bir kahramanlık anıtı yerine bir katliam tanıklığı boyanarak. Goya, Şubat 1814'te geçici hükûmete başvurup ayaklanmayı iki eş resimle ölümsüzleştirmeyi önerdi; 2 Mayıs halkın saldırısını, 3 Mayıs ise ertesi gecenin kurşuna dizilmelerini gösterdi. Resmin merkezindeki beyaz gömlekli adam, açık kolları ve avucundaki izlerle, bir dinsel şehidin duruşunu sıradan bir Madridli'ye taşıdı. Resim uzun süre saklandı, 1872'de kataloğa girdi, İç Savaş'ta bir kazada yaralandı; Goya'nın savaş gravürleriyle, Manet'nin Maximilian'ıyla ve Picasso'nun savaş resimleriyle bir soy kurdu. Yüzlerde ise korku, tenin solgunluğunda ve kızarmasında da okunur. Ödevde iki grubu, onları bağlayan feneri ve gözünün beyaz gömlekten tüfeklere uzanan yolunu çizeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Eserin kompozisyon iskeletini çiz ve göz yolunu işaretle.

1. Resmin yatay çerçevesini çiz ve onu dikey bir çizgiyle, kurbanların durduğu sol bölge ve askerlerin durduğu sağ bölge olarak ikiye ayır.
2. Askerlerin sırasını, sağ kenardan merkeze doğru uzanan paralel çizgiler hâlinde, kurbanları ise düzensiz, kıvrık çizgilerle göster; yerdeki feneri bu iki bölgenin sınırında bir kare olarak işaretle.
3. Fenerin ışığının ulaştığı alanı bir yelpaze biçiminde tara; ardından bakışının beyaz gömlekten başlayıp tüfeklere ulaşana kadar geçtiği durakları, yelpazenin içinde ve dışında kalanları farklı işaretlerle ayırarak sırayla numaralandır.
4. Çiziminin yanına, askerlerin düzenli çizgileri ile kurbanların düzensiz biçimleri arasındaki karşıtlığın, izleyicinin hangi tarafı tuttuğunu nasıl belirlediğini anlatan iki cümle yaz.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: İki bölgeyi, fenerin yerini ve askerlerle kurbanların karşıtlığını resimdeki düzene uygun gösterdin mi?
• Değer (Ton): Fenerin ışığının ulaştığı alanı ve karanlıkta kalan bölgeleri açıkça ayırdın mı?
• Kenar ve Ayrıntı: Askerlerin keskin ve tekrarlanan biçimlerini, kurbanların kırık ve düzensiz biçimlerinden farklı çizgilerle gösterdin mi?
• Bitmişlik ve Sunum: Durakların numaralarını ve ışıkta ya da karanlıkta olduklarını gösteren işaretleri okunur biçimde yerleştirdin mi?

Kendini sına

1. Kaynaklara göre 3 Mayıs 1808 nasıl ısmarlandı?

• A) Napolyon'un emriyle.
• B) Goya'nın Şubat 1814'te geçici hükûmete yaptığı öneriyle, eşi 2 Mayıs 1808'le birlikte.
• C) Bir kilisenin siparişiyle.
• D) Bir Fransız koleksiyoncunun isteğiyle.

2. Beyaz gömlekli adamı bir şehide benzeten ayrıntılardan biri hangisidir?

• A) Başındaki taç.
• B) Elindeki kılıç.
• C) Sağ avucundaki, çivi yaralarını andıran izler.
• D) Yanındaki melek.

3. Resmin yerdeki feneri kaynaklara göre neye gönderme yapar?

• A) Bir deniz fenerine.
• B) İsa'yı Getsemani'de tutuklayan Roma askerlerinin geleneksel simgesine.
• C) Napolyon'un arması.
• D) Madrid'in sokak lambalarına.

4. 3 Mayıs'ın ilk büyük resimsel yeniden yorumu kaynaklara göre hangisidir?

• A) Manet'nin İmparator Maximilian'ın İdamı.
• B) Rembrandt'ın Gece Nöbeti.
• C) Velázquez'in Las Meninas'ı.
• D) Rubens'in Satürn'ü.

5. Goya kurbanların korkusunu tenin renginde nasıl gösterir?

• A) Bütün yüzleri aynı parlak renkle boyayarak.
• B) Yüzleri hiç boyamayarak.
• C) Bazı yüzleri gölgede, soluk ve kül rengine yakın tonlarla, korkudan kanı çekilmiş gibi boyayarak.
• D) Yüzlere altın yaldız sürerek.

Cevaplar

1. B — Goya ayaklanmanın kahramanca eylemlerini fırçasıyla ölümsüzleştirmeyi önermişti.
2. C — Bu izler, kollarını açmış duruşuyla birlikte çarmıha gerilmiş İsa'yı hatırlatır.
3. B — Goya bu dinsel imgeyi bir sokak katliamının içinde kullanır.
4. A — Manet'nin Goya'nın resmini 1865'te Prado'da görmüş olabileceği düşünülür.
5. C — Korku gerçek hayatta da teni soldurur ve bu değişim farklı tenlerde farklı görünür.

Referans görseller

• Özgün animasyon: Şubat 1814'te Goya'nın dilekçesi; iki eş tuvalin yan yana belirmesi ve ayaklanmanın iki gününün sırayla gösterilmesi.
• Özgün animasyon: beyaz gömlekli adamın açık kollarının çarmıh duruşuyla üst üste bindirilmesi; avuçtaki izlerin büyütülmesi.
• Özgün animasyon: aynı yüzün sakin, korkmuş ve yorgun hâllerinde tenin renginin nasıl değiştiği; açık ve koyu tenlerde karşılaştırma.

Sonraki derse köprü

Goya, bir anma siparişinin içinde bir katliamı boyayarak savaşın kahramanlarını sıradan insanlara çevirdi. Birkaç yıl sonra Paris'te, genç bir Fransız ressam, gazetelerde bir skandala dönüşmüş gerçek bir deniz kazasını, kurtulanlarla konuşarak ve ceset parçalarını inceleyerek, devasa bir tuvale taşıdı: denizin ortasında sürüklenen bir salın üstünde, ölmüşlerle ölmek üzere olanların arasından uzaktaki bir gemiye el sallayan insanlar. Sonraki derste Théodore Géricault'nun Medusa'nın Salı'nı ve gerçek bir skandalın nasıl dev bir tabloya dönüştüğünü ele alıyoruz.