Las Meninas

Öğrenme hedefi

Diego Velázquez'in bugün Madrid'de korunan 1656 tarihli Las Meninas'ında kimlerin gösterildiğini, figürlerin kimliğini hangi kaynaklardan öğrendiğimizi ve resmin neden Batı resminin en çok tartışılan eserlerinden biri olduğunu açıklayabileceksin. Resimdeki saray mensuplarını adlarıyla tanıyabilecek; arka duvardaki aynanın ve dışarıya bakan figürlerin izleyiciyi resmin neresine yerleştirdiğini tartışabilecek; bir saray ressamının kendini resmin içine koymasının, o dönemde resmin ve ressamın toplumsal konumu üzerine ne söylediğini anlatabilecek; odanın büyük boş üst yarısını ve ışık bölgelerini kompozisyonun iskeleti olarak çizebilecek ve prensesin bugün gördüğümüz yüzünün bir bölümünün neden Velázquez'in elinden çıkmadığını tartışarak, bir tenin onarımla nasıl değişebileceğini yorumlayabileceksin.

Kanca

Bu tabloya aslında kim bakıyor?

Büyük, loş bir sarayın odasında, beş yaşında sarışın bir prenses ortada durur. Çevresinde iki genç nedime, iki saray cücesi, uyuklayan bir köpek, arkada konuşan iki yetişkin ve açık bir kapının eşiğinde durmuş bir adam vardır. Solda, dev bir tuvalin arkasında, elinde fırçası ve paletiyle ressamın kendisi durur ve dışarıya, bize doğru bakar. Prenses de, cücelerden biri de, ressam da aynı yöne bakıyor gibidir. Arka duvardaki küçük bir aynada ise iki soluk yüz belirir: kral ve kraliçe. Öyleyse bu insanların baktığı yerde, resmin önünde, kim duruyor? Kral ve kraliçe mi, ressamın boyadığı model mi, yoksa bugün resmin karşısında duran biz mi?

Bağlam

Prado Müzesi'nin Velázquez salonlarından birinde, yaklaşık 3,2 metre yüksekliğinde ve 2,8 metre genişliğinde bir tuval durur. Kaynaklara göre resim 1656'da, İspanya kralı IV. Felipe'nin saray ressamı Diego Velázquez tarafından yapıldı ve Madrid'deki Alcázar sarayının bir odasını gösterir. Resim 1819'da kurulan Prado'nun koleksiyonuna girdi.

Bugünkü adı resmin kendi adı değildir. Kaynaklara göre en eski envanterlerde resim La Familia, yani «Aile» adıyla geçer; 1666 tarihli bir saray envanterinde betimlenir ve sonraki kayıtlarda IV. Felipe'nin Ailesi olarak anılır. Prado kataloğu onu ilk kez 1843'te Las Meninas, yani «Nedimeler» adıyla listeledi. Resim, bir kralın ailesini gösteren bir tablo olarak başladı ve zamanla, en küçük figürlerinin adıyla anılır hâle geldi.

Ana anlatım

Resimde kimler var ve onları nereden tanıyoruz?

Grup portresi (group portrait), birden fazla kişinin, çoğu zaman bir aile, bir meslek topluluğu ya da bir saray çevresinin, aynı resim yüzeyinde, birbirleriyle ve mekânla ilişki içinde gösterildiği portredir. Las Meninas bir saray grup portresidir; ama figürleri bir sıra hâlinde dizilmiş değil, bir anın içinde yakalanmış gibidir. Figürlerin kimliğini büyük ölçüde, kaynaklara göre İspanyol ressam ve yazar Antonio Palomino'nun 1724'te yayımladığı ayrıntılı betimlemeden öğreniyoruz.

Bu betimlemeye göre ortadaki çocuk, IV. Felipe ile kraliçe Mariana'nın o sırada hayatta olan tek çocuğu, beş yaşındaki prenses Margarita Teresa'dır. Solunda diz çökmüş nedime María Agustina Sarmiento, ona altın bir tepsi üzerinde kırmızı bir kupa uzatır; sağındaki nedime Isabel de Velasco reverans yapmak üzeredir. Sağ ön planda iki saray cücesi durur: kaynaklara göre Avusturya kökenli Mari Bárbola ve İtalyan Nicolás Pertusato; Pertusato ayağıyla uyuklayan iri bir köpeği dürter. Arkada, yas giysileri içindeki prensesin refakatçisi Marcela de Ulloa bir muhafızla konuşur. Dipteki açık kapının basamaklarında ise kraliçenin mabeyincisi José Nieto Velázquez durur; bir ayağı bir basamakta, öbürü başka bir basamaktadır, gelip gelmediği belli değildir.

Bu kalabalık, bir kral ailesinin resmi için alışılmadık bir seçimdir. Prensesi çevreleyenler, yalnızca soylular değil, hizmetkârlar, cüceler ve bir köpektir; hepsi aynı ışığın ve aynı odanın içindedir. Velázquez, sarayın gündelik hayatından bir anı, bir resmin yapılışını ya da bir molayı gösterir gibidir; ama bu gündelik görünüm, kimin nerede durduğuna dair dikkatle kurulmuş bir düzeni saklar.

Kim kime bakıyor?

İzleyici konumu (viewer's position), bir resmin kompozisyonunun, bakışlarının ve perspektifinin, izleyiciyi resmin önünde ya da içinde belirli bir yere ve role yerleştirmesidir. Las Meninas'ta birkaç figür doğrudan resmin dışına bakar: ressam, prenses, Mari Bárbola, nedimelerden biri. Arka duvardaki aynada ise kral IV. Felipe ile kraliçe Mariana'nın yarım boy yüzleri görünür. Kaynaklara göre en yaygın okuma, kral ve kraliçenin resmin dışında, izleyicinin durduğu yere yakın bir noktada durduğu ve aynanın onları yansıttığı yönündedir. Bazı araştırmacılar ise aynanın, Velázquez'in önündeki dev tuvalde boyanan kral ve kraliçe portresini yansıttığını öne sürmüştür.

Resim içinde resim (picture within a picture), bir resmin içinde başka resimlerin, aynaların, çerçevelerin ya da yarım görünen tuvallerin yer alması ve bunların, gerçeklik ile temsil arasındaki ilişkiyi görünür kılmasıdır. Las Meninas'ta bu katmanlar iç içe geçer: sol taraftaki dev tuvalin yalnızca arkasını görürüz; arka duvarda karanlıkta kalmış büyük resimler asılıdır; aynı duvardaki ayna ise resmin dışındaki bir dünyayı içeri taşır. Açık kapının parlak ışığı da bir başka çerçevedir. Göz, gerçek bir kapı, bir ayna ve bir resim arasında gidip gelir ve hangisinin hangisi olduğunu bir süre sorgular.

Kaynaklara göre İtalyan ressam Luca Giordano Las Meninas'ı «resmin teolojisi» diye nitelemiştir. Yirminci yüzyılda Fransız düşünür Michel Foucault, 1966'da yayımlanan Kelimeler ve Şeyler kitabını bu resmin uzun bir çözümlemesiyle açtı; başka araştırmacılar da resmin mekânı ve aynası üzerine birbiriyle çatışan açıklamalar önerdi. Tek bir kesin yanıt yoktur. Resim, izleyiciyi hem kralın yerine koyar hem de o yeri boş bırakır; bakan, kendi bakışını sorgulamak zorunda kalır.

Resmin bu soruları sonraki ressamları da meşgul etti. Kaynaklara göre Pablo Picasso, 1957'nin Ağustos ile Aralık ayları arasında Las Meninas ve figürleri üzerine elli sekiz çeşitleme yaptı; bu resimler bugün Barselona'daki Picasso Müzesi'nde ayrı bir salonu doldurur. Picasso figürleri değiştirmedi, ama onları parçaladı, yeniden düzenledi, renklerini ve ölçülerini dönüştürdü; bazı çeşitlemelerde yalnızca prensesi, bazılarında yalnızca pencereden giren ışığı ya da köpeği ele aldı. Üç yüz yıl sonra bir ressamın aynı resme bu kadar uzun süre dönmesi, Las Meninas'ın bir resim olmaktan çok, resim yapmanın kendisi üzerine düşünülebilecek bir oda gibi görüldüğünü gösterir.

Ressam neden kendini resmin içine koydu?

Saray ressamı (court painter), bir hükümdarın hizmetinde düzenli olarak çalışan, kraliyet ailesinin portrelerini yapan ve çoğu zaman sarayda başka görevler de üstlenen ressamdır. Velázquez, IV. Felipe'nin saray ressamıydı ve kaynaklara göre sarayda yüksek idari görevler de yürütüyordu. Resimde kemerinden, bu saray görevlerini simgeleyen anahtarlar sarkar.

Özgür sanat (liberal art), Orta Çağ'dan beri akla ve bilgiye dayanan, soylu ve özgür insanlara yakışır sayılan uğraşlar için kullanılan bir kavramdır; el emeğine dayanan zanaatlar ise daha aşağı bir konumda görülürdü. On yedinci yüzyıl İspanya'sında resim çoğu zaman bir zanaat olarak görülüyordu ve ressamlar soyluluk unvanları için mücadele ediyordu. Bazı araştırmacılar Las Meninas'ı, Velázquez'in resmin bir özgür sanat, ressamın da kralın yakınında duran bir düşünür olduğu iddiası olarak okur: ressam, kralın ailesiyle aynı odada, kralın bakışıyla aynı hizada, fırçası elinde durur.

Resmin bir ayrıntısı bu iddiayı daha da güçlendirir. Velázquez'in göğsünde, İspanya'nın en saygın şövalyelik tarikatlarından Santiago'nun kırmızı haçı vardır. Kaynaklara göre Velázquez bu tarikata ancak 1659'da, resim bittikten üç yıl sonra kabul edildi. Palomino, haçın kralın emriyle Velázquez'in ölümünden sonra eklendiğini ve bazılarının onu kralın kendisinin boyadığını söylediğini aktarır. Kızılötesi incelemeler de, kaynaklara göre, ressamın ilk başta başını öbür yana eğdiğini ve sonra değiştirdiğini gösterir; resim, yapılırken de düşünülmüştür.

Göz odada nasıl dolaşır ve prensesin yüzünün ne kadarı özgündür?

Resmin iskeleti, iki büyük yatay bölgeden oluşur. Alt yarıda, figürler ön planda geniş bir kuşak hâlinde dizilir; üst yarı ise neredeyse boş, karanlık, yüksek tavanlı bir oda boşluğudur. Bu boşluk, figürlere ağırlık ve sessizlik verir. Işık sağdaki pencerelerden girer ve üç bölgede toplanır: ön plandaki prenses ve nedimeler, dipteki açık kapı ve arka duvardaki küçük ayna. Göz çoğu izleyicide önce prensesin aydınlık yüzüne ve beyaz elbisesine, sonra sola, ressamın bize bakan yüzüne, oradan derinliğe, aynaya ve aynanın hemen yanındaki kapıya gider. Kapının parlaklığı, odanın bütün perspektif çizgilerinin toplandığı bölgeye yakındır ve gözü odanın en derin noktasına çeker.

Velázquez'in ten boyama biçimi bu resimde özellikle görünürdür. Yakından bakıldığında yüzler ve eller, birkaç geniş, serbest ve birbirinin üstüne atılmış fırça darbesinden oluşur; uzaktan bakıldığında bu darbeler birleşir ve canlı, ışıklı tenlere dönüşür. Prensesin açık, solgun teni, saray çevresinde güneşten korunmuş bir soylu tenidir; ön plandaki Mari Bárbola'nın yüzü ise daha kızıl ve daha koyu bir tonda, kendine özgü yüz çizgileriyle boyanmıştır. Velázquez onu saray eğlencelerinin bir süsü olarak değil, adıyla bilinen, bize doğrudan bakan bir kişi olarak gösterir.

Prensesin yüzünün kendisi ise bir başka ders taşır. Kaynaklara göre resim, 1734'te Alcázar sarayını yok eden yangında hasar gördü ve saray ressamı Juan García de Miranda tarafından onarıldı; bu onarımda prensesin sol yanağı, büyük bir boya kaybını gidermek için neredeyse tamamen yeniden boyandı. Bugün resmin merkezinde gördüğümüz ünlü yüzün bir bölümü, bu yüzden Velázquez'in değil, onun ölümünden yaklaşık yetmiş beş yıl sonra çalışan bir başka ressamın elinden çıkmıştır. Ünlü bir yüze bakarken, yalnızca ilk ressamın gözlemini değil, onarımcıların yorumunu da gördüğümüzü hatırlamak gerekir. Kendi çalışmalarında da, bir yüzün bir bölümünü sonradan düzelttiğinde, o bölümün teninin çevresindeki tenle aynı sıcaklığı ve aynı fırça dokusunu taşıyıp taşımadığını ayrıca denetlemek gerekir.

Uygulama

Bu küçük deney, Velázquez'in uzaktan birleşen fırça darbelerini ve bir yüzün sonradan onarılan bir bölümünün, çevresindeki tenle uyum sağlamasının ne kadar zor olduğunu kendi yüzünde görmeni amaçlar.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Bu tabloya aslında kim bakıyor? Resim bu soruya tek bir yanıt vermez; onu izleyiciye geri gönderir. Velázquez, 1656'da Madrid'deki Alcázar'ın bir odasında, beş yaşındaki prenses Margarita Teresa'yı, nedimelerini, iki saray cücesini, bir köpeği ve kendisini, fırçası elinde, dışarıya bakarken boyadı. Arka duvardaki aynada kral ve kraliçe belirir; resmin önünde duran herkes, bir an için onların yerine geçer. Palomino'nun 1724'teki betimlemesi figürleri adlarıyla tanımamızı sağlar; Giordano'nun «resmin teolojisi» sözünden Foucault'nun çözümlemesine uzanan yorumlar, resmin temsil ve bakış üzerine ne kadar çok soru sorduğunu gösterir. Velázquez kendini kralın ailesinin yanına koyarak resmin bir özgür sanat olduğunu da söyler gibidir. Ve prensesin yüzünde bile, 1734 yangınından sonra başka bir elin boyadığı bir yanak vardır. Ödevde odanın boş üst yarısını, üç ışık bölgesini ve dışarıya bakan figürlerin bakışlarını çizerek, izleyicinin resmin neresine yerleştirildiğini göstereceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Eserin kompozisyon iskeletini çiz ve göz yolunu işaretle.

1. Resmin dikey dikdörtgen çerçevesini çiz ve onu yatay bir çizgiyle iki bölgeye ayır: figürlerin durduğu alt kuşak ve boş, karanlık üst oda.
2. Işığın toplandığı üç bölgeyi, prensesin çevresini, dipteki açık kapıyı ve arka duvardaki aynayı, üç açık renkli leke olarak işaretle.
3. Dışarıya, resmin önüne bakan her figürün bakış yönünü kısa oklarla çiz ve bu okların resmin önünde nerede buluştuğunu, çerçevenin dışına taşan bir nokta olarak göster; ardından kendi gözünün izlediği yolu, bu bakış oklarından farklı renkte bir çizgiyle ekle.
4. Çiziminin altına, okların buluştuğu nokta ile aynadaki kral ve kraliçenin konumunun nasıl ilişkili olduğunu açıklayan iki cümle yaz.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Figürlerin alt kuşağını ve odanın boş üst yarısını resimdeki gerçek oranlarına yakın ayırdın mı?
• Değer (Ton): Üç ışık bölgesini, karanlık oda içinde birbirinden ve çevreden açıkça ayırabildin mi?
• Oran ve Çizim: Kapının, aynanın ve figürlerin derinlikteki konumlarını perspektife uygun yerleştirdin mi?
• Bitmişlik ve Sunum: Figürlerin bakış okları ile kendi göz yolunu farklı renklerle açıkça ayırdın mı?

Kendini sına

1. Resimdeki figürlerin kimliğini büyük ölçüde hangi kaynaktan öğreniyoruz?

• A) Velázquez'in kendi mektuplarından.
• B) Antonio Palomino'nun 1724'te yayımladığı betimlemeden.
• C) Prensesin günlüğünden.
• D) Resmin arkasındaki yazılardan.

2. Arka duvardaki aynada kimler görünür?

• A) Kral IV. Felipe ve kraliçe Mariana.
• B) Velázquez ve Pareja.
• C) İki nedime.
• D) Papa ve bir kardinal.

3. Velázquez'in göğsündeki Santiago haçı hakkında hangisi doğrudur?

• A) Resim yapılırken zaten oradaydı.
• B) 1734 yangınında eklendi.
• C) Velázquez tarikata 1659'da kabul edildi; haç kaynaklara göre sonradan eklendi.
• D) Prado 1843'te ekledi.

4. Bazı araştırmacılara göre Velázquez resme kendini neden koydu?

• A) Başka model bulamadığı için.
• B) Kralın emriyle, cezalandırıldığı için.
• C) Tuvalin boş kalmaması için.
• D) Resmin bir özgür sanat, ressamın da kralın yakınında duran bir düşünür olduğunu göstermek için.

5. Prensesin yüzüyle ilgili hangi bilgi, ten üzerine bir ders taşır?

• A) Yüzün hiç boyanmamış olması.
• B) 1734 yangınından sonra sol yanağın neredeyse tamamen başka bir ressam tarafından yeniden boyanması.
• C) Yüzün başka bir resimden kesilip yapıştırılması.
• D) Yüzün yalnızca kurşun kalemle çizilmesi.

Cevaplar

1. B — Palomino'nun 1724 tarihli betimlemesi figürlerin çoğunu adlarıyla ve saraydaki görevleriyle tanıtır.
2. A — En yaygın okuma onları izleyicinin durduğu yere yakın bir noktaya yerleştirir.
3. C — Palomino, bazılarına göre haçı kralın kendisinin boyadığını da aktarır.
4. D — Ressam kralın ailesiyle aynı odada, kralın bakışıyla aynı hizada, fırçası elinde durur.
5. B — Bugün o yüzde gördüğümüz tenin bir bölümü, aslında bir onarımcının yorumudur.

Referans görseller

• Özgün animasyon: resmin önündeki boşluğa yerleştirilen bir kamera; figürlerin bakışlarının izleyicide buluşması ve aynadaki kral ile kraliçenin belirmesi.
• Özgün animasyon: Velázquez'in göğsündeki haçın kaybolup yeniden belirmesi; 1656 ile 1659 arasındaki zaman çizgisi.
• Özgün animasyon: prensesin yüzünün yakından serbest fırça darbelerine ayrılması, uzaklaştıkça birleşmesi; 1734 yangınından sonra yeniden boyanan yanağın vurgulanması.

Sonraki derse köprü

Velázquez bir kralın ailesini, hizmetkârlarını ve kendisini bir saray odasında bir araya getirdi. Ondan on dört yıl önce, 1642'de Amsterdam'da, bir başka büyük ressam bambaşka bir grup portresi yaptı: kentin tüfekli milislerinden bir bölüğü, yürüyüşe geçmek üzereyken, ışıkla gölgenin birbirine karıştığı hareketli bir sahnede. Bu resim sonradan yanlış bir adla ün kazandı ve başına inanılmaz olaylar geldi. Sonraki derste Rembrandt'ın Gece Nöbeti'ni ve adının neden yanlış olduğunu ele alıyoruz.