Elçiler

Öğrenme hedefi

Hans Holbein'in 1533 tarihli Elçiler'inin hangi tarihsel anda, kimler için ve neden yapıldığını, iki adamın arasındaki nesnelerin onlar hakkında neler söylediğini ve yerdeki çarpık biçimin nasıl kurulduğunu açıklayabileceksin. Resmi, İngiltere kralı VIII. Henry'nin Roma Kilisesi'yle koptuğu yılın Londra'sına yerleştirebilecek; modellerin yaşlarının, memleketlerinin ve bilgilerinin resmin hangi ayrıntılarına yazıldığını gösterebilecek; anamorfik bir biçimin bir ızgara yardımıyla nasıl çarpıtıldığını ve hangi noktadan doğru görüldüğünü anlatabilecek; resmin ilk asıldığı yerin onun izlenme biçimini nasıl etkilemiş olabileceğini tartışabilecek ve iki elçinin tenleri ile yerdeki kafatası arasındaki ilişkiyi, ten tonu ve ölümlülük üzerine bir soru olarak değerlendirebileceksin.

Kanca

Yerde duran o garip şekil ne?

İki adam, neredeyse kendi boylarında, bir odada ayakta durur. Aralarındaki iki katlı rafta bir gök küresi, bir yer küresi, zamanı ölçen aletler, açık bir kitap ve bir ut vardır. Her şey, bir kumaşın tüyüne, bir metalin parlaklığına kadar kusursuz bir netlikte boyanmıştır. Yalnızca bir şey anlaşılmaz: ayaklarının dibinde, yere çapraz uzanmış, uzun, soluk, bulanık bir biçim. Önden bakınca ne olduğu çözülemez; bir leke, bir kemik, bir gölge olabilir. Resmin yanından geçip sağ alt köşeden, neredeyse duvara yapışarak bakınca biçim birden toparlanır: bu, büyük bir insan kafatasıdır. Holbein bu kafatasını neden böyle sakladı ve onu kimin, nereden görmesini istedi?

Bağlam

National Gallery'nin Londra'daki salonlarından birinde, 207 × 209,5 santimetrelik, neredeyse kare bir resim asılıdır. Müzenin kaydına göre resim meşe panoya yağlı boyayla yapılmıştır; ahşabın Baltık ya da Polonya meşesi olduğu belirlenmiştir. Tarih, Holbein'in imzasının altına, soldaki figürün arkasındaki mermer zemine yazılmıştır: 1533. Müze resmi 1890'da, devletin özel bir katkısı ve birkaç bağışçının desteğiyle 55.000 sterline satın almıştır.

Hans Holbein, Almanya'nın Augsburg kentinde doğmuş, İsviçre'nin Basel kentinde çalışmış ve sonunda Londra'ya yerleşmiş bir ressamdı. Kaynaklara göre o yıllarda İngiliz sarayının en çok aranan portrecilerinden biri hâline geldi. Elçiler, onun bu dönemde yaptığı en büyük ve en iddialı resimlerden biridir.

Ana anlatım

1533'te Londra'da ne oluyordu?

National Gallery'ye göre soldaki figür, Fransa kralı I. François'nın Londra'daki elçisi Jean de Dinteville'dir; sağdaki ise onun dostu Georges de Selve'dir. Müzeye göre Latince yazılar, Dinteville'in kılıç kınında ve Selve'nin kitabında, onların sırasıyla 28 ve 24 yaşında olduğunu söyler. Kaynaklara göre Selve, genç yaşına rağmen bir piskopostu ve kendisi de diplomatik görevlerde bulunmuştu.

1533, İngiltere için bir kırılma yılıydı. Müzenin anlatımına göre VIII. Henry, papa ilk eşi Aragonlu Catherine ile evliliğini bozmayı reddettiği için Roma Katolik Kilisesi'nden kopmak üzereydi. Henry o yıl Anne Boleyn ile evlendi; Dinteville düğüne kendi kralı adına katıldı, Haziran'daki taç giyme törenine ve Eylül'de kızları Elizabeth'in doğumuna kadar Londra'da kaldı. Avrupa aynı yıllarda dinsel bölünmelerle, Luther'in başlattığı Reform hareketiyle ve Katolik Kilisesi'nin iç tartışmalarıyla sarsılıyordu.

Diplomatik portre (diplomatic portrait), bir elçinin ya da bir devlet temsilcisinin, görevini, rütbesini, eğitimini ve temsil ettiği gücü gösteren nesnelerle ve bir mekânla birlikte resmedildiği portredir. Tam boy portre (full-length portrait), modelin başından ayaklarına kadar bütün bedeniyle ve çoğu zaman gerçek boyutuna yakın bir ölçekte gösterildiği portredir. Elçiler bu iki türü birleştirir: iki genç diplomat, gerçek boyutlarına yakın, ayakta ve bütün bedenleriyle, dünyayı ve göğü ölçen aletlerin arasında durur. Resim, onların kim olduğunu ve o kritik yılda nerede durduğunu kayda geçirir.

Rafta ve yerde neler yazılı?

Statü nesnesi (status object), bir resimde modelin zenginliğini, eğitimini, mesleğini ya da toplumsal konumunu gösteren ve onun kim olduğunu izleyiciye anlatan nesnedir. Elçiler'in rafı bu tür nesnelerle doludur. National Gallery'ye göre üst raftaki zamanı, yüksekliği ve yıldızların konumunu ölçen aletler, VIII. Henry'nin saray astronomu Nicholas Kratzer'in yaptığı türdendir. Alt raftaki yer küresinde ise, müzeye göre, Paris'in yaklaşık 200 kilometre güneydoğusundaki küçük Polisy köyü işaretlidir; Dinteville'in şatosu oradaydı. Resim, dünyanın haritasına modelin kendi evini yerleştirir.

Aynı rafta, müzenin belirttiğine göre Luther'in çevresinden bir ilahi kitabı açık durur; görünen sayfalarda «Gel, Kutsal Ruh» ve «On Emir» ilahileri vardır. Müze, bu seçimin dinsel bölünmenin ortasında Hristiyanların ortak bir zemininde birleşme umudunu anıştırdığını belirtir. Yanındaki utun tellerinden biri kopmuştur. Sol üst köşede, yeşil damask perdeye iğnelenmiş küçük bir haç yarı gizli durur.

Figürlerin bastığı zemin, pembe ve beyaz geometrik mermer karolardan oluşan süslü bir döşemedir. Bazı araştırmacılar bu desenin, Londra'daki Westminster Manastırı'nın kutsal bölümündeki ünlü taş döşemeye benzediğini belirtir. Holbein imzasını da bu zemine, soldaki figürün arkasına yazmıştır: resim yalnızca nesnelerle değil, mekânla da bir yere ve bir zamana bağlanır.

Kafatası nasıl kuruldu ve nereden bakılır?

Anamorfik ızgara (anamorphic grid), düzgün bir kare ızgaranın üzerine çizilmiş bir biçimin, bir yönde uzatılmış ve çarpıtılmış ikinci bir ızgaraya kare kare aktarılmasıyla, yalnızca belirli bir bakış noktasından doğru görünecek bir biçime dönüştürülmesini sağlayan çizim yöntemidir. Önce kafatası normal bir kare ızgaranın üstüne çizilir. Sonra aynı sayıda kareye sahip, ama bir yönde çok uzatılmış ve dar bir açıyla eğilmiş ikinci bir ızgara hazırlanır. Kafatasının her karesindeki çizgi, ikinci ızgaradaki karşılığına aktarılır. Sonuç, önden bakınca anlamsız bir uzun leke, doğru açıdan bakınca yeniden toparlanan bir kafatasıdır.

Yan bakış (oblique viewing), bir resme ya da bir yüzeye cepheden değil, çok dar bir açıyla, yanından bakarak onu izleme biçimidir. National Gallery'ye göre kafatası, ancak resme sağ alt köşeden, aşağıdan yukarıya doğru bakınca doğru görülebilir. Müze, resmi bugün bu yan bakışa izin veren, yirminci yüzyılda yapılmış bir kopya çerçeveyle sergiler; izleyiciler salonda önce iki adamın karşısında durur, sonra resmin sağ kenarına yürüyüp kafatasını arar.

Müzenin kaydına göre resim ilk kez, 1589 tarihli bir envanterde, Dinteville ailesinin Polisy'deki şatosunun büyük salonunda kayıtlıdır. Kaynaklara göre bazı araştırmacılar, resmin bir kapının ya da bir merdivenin yanına, izleyicilerin önünden geçerken yandan göreceği bir yere asılmak üzere tasarlanmış olabileceğini öne sürer. Bu öneri doğrulanmış değildir; ama bir resmin nasıl görüldüğünün, nereye asıldığına bağlı olduğunu hatırlatır. Elçiler, izleyicinin resmin önünde durmakla yetinmeyip hareket etmesini ve bakış açısını değiştirmesini gerektirir.

Göz resimde nasıl dolaşır ve tenlerin altında ne vardır?

Resmin iskeleti iki dikey sütun ve bir yatay rafla kurulur. İki adam, resmin sol ve sağ kenarlarında iki dik sütun gibi durur; aralarındaki iki katlı raf, resmin ortasında bir masa gibi yatay bir kuşak oluşturur. Bakış genellikle ilk olarak iki yüzü bulur, sonra aralarındaki rafa, nesnelerin parlak yüzeylerine gider. Bu düzenli ve dengeli yapıyı, alt bölümde soldan sağa yükselen çarpık kafatası çaprazlama keser. Kafatası, bütün yatay ve dikey düzenin içinde tek eğik biçimdir ve gözü resmin sağ alt köşesine, yani onu doğru görebileceğimiz noktaya doğru çeker.

İki elçinin yüzleri ve elleri, Holbein'in soğukkanlı ve kesin çizgisiyle, neredeyse görünmez fırça izleriyle boyanmıştır. Dinteville'in yüzü sakallı, pembeye çalan açık bir tendedir; Selve'nin yüzü de açık, ama daha sade bir ışıkla modellenir. Kürkler, ipekler ve kadifeler, tenlerin çevresinde zengin bir doku ve renk halkası kurar. Holbein, bu tenleri tek tek gözenekleriyle ve kızarıklıklarıyla, bir statü nesnesi kadar dikkatle kaydeder.

Kafatası ise bu tenlerin altında ne olduğunu hatırlatır. Her yüzün, her tenin altında, açık ya da koyu, genç ya da yaşlı, zengin ya da yoksul, aynı kemik yapısı durur. Ten, bir kişinin kökenini, yaşını, hayatını ve ışığa verdiği yanıtı taşıyan canlı bir yüzeydir; kafatası ise bütün insanlarda ortak olanı gösterir. Bir portre ressamı için bu, iki yönlü bir derstir: yüzün biçimini kuran kemik yapısını her tende aynı dikkatle anlamak ve bu yapının üstündeki teni, her kişide kendine özgü rengi ve sıcaklığıyla gözlemlemek.

Uygulama

Bu deney, Holbein'in kafatasında kullandığı ilkeyi kendi elinle kurmanı ve çarpıtılmış bir biçimin hangi bakış noktasında düzeldiğini bedeninle bulmanı sağlar.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Yerde duran o garip şekil, uzatılmış ve çarpıtılmış bir insan kafatasıdır ve ancak resmin sağ alt köşesinden, yandan bakınca doğru görünür. Holbein onu, iki genç Fransız diplomatın, VIII. Henry'nin Roma'dan koptuğu ve Anne Boleyn'le evlendiği 1533 yılında Londra'da yaptığı büyük bir çift portrenin tam ortasına, iki adamın ayaklarının dibine yerleştirdi. Kılıç kınındaki ve kitaptaki yaşlar, yer küresindeki Polisy köyü, Kratzer'in aletleri, Luther'in çevresinden bir ilahi kitabı ve zemindeki imza, resmi belirli bir yıla ve belirli insanlara bağlar. Kafatası ise bu bilginin, gücün ve gençliğin sınırını gösterir; bir ızgaranın kare kare uzatılmasıyla kurulur ve izleyicinin yürümesini, bakış açısını değiştirmesini ister. İki elçinin gözlemle boyanmış tenlerinin altında, bütün insanlarda ortak olan aynı kemik vardır. Ödevde iki dikey sütunu, ortadaki rafı ve onları çaprazlama kesen kafatasını çizerek, gözünün bu düzenli yapıdan eğik biçime nasıl kaydığını göstereceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Eserin kompozisyon iskeletini çiz ve göz yolunu işaretle.

1. National Gallery'nin sitesindeki büyütülebilir görüntüden yararlanarak resmin kare çerçevesini çiz ve iki elçiyi iki dikey sütun, aradaki rafı iki yatay kat olarak yerleştir.
2. Kafatasını, alt bölümde soldan sağa yükselen uzun ve eğik bir elips olarak çiz ve ucunu, onu doğru görebileceğin sağ alt köşeye doğru uzat.
3. Önce resmin karşısında dururken, sonra sağ alt köşeden bakarken gözünün izlediği iki ayrı yolu, biri düz, biri kesik çizgiyle çiz; iki yolun nerede ayrıldığını bir halkayla göster.
4. Çiziminin yanına, kafatasının tek eğik biçim olarak düzenli yapıyı nasıl bozduğunu ve izleyiciyi hareket etmeye nasıl zorladığını anlatan iki cümle yaz.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Eğik kafatasının, iki dikey sütunun ve yatay rafın kurduğu düzeni hangi noktada kestiğini çiziminde gösterebildin mi?
• Oran ve Çizim: Resmin kareye yakın biçimini ve figürlerin resmin yüksekliğine oranını korudun mu?
• Bitmişlik ve Sunum: İki bakış konumuna ait yolları, düz ve kesik çizgilerle birbirinden açıkça ayırdın mı?
• Kenar ve Ayrıntı: Kafatasının uzatılmış biçimini, rafın keskin nesnelerinden farklı, daha yumuşak bir çizgiyle gösterdin mi?

Kendini sına

1. National Gallery'ye göre iki elçinin yaşları resimde nereye yazılmıştır?

• A) Resmin çerçevesine.
• B) Dinteville'in kılıç kınına ve Selve'nin kitabına.
• C) Yer küresinin üstüne.
• D) Kafatasının içine.

2. 1533'te Dinteville Londra'da hangi olaylara tanık oldu?

• A) VIII. Henry'nin Anne Boleyn ile evliliğine, Anne'nin taç giyme törenine ve Elizabeth'in doğumuna.
• B) Londra'nın büyük yangınına.
• C) Shakespeare'in ilk oyununa.
• D) Leonardo'nun Londra ziyaretine.

3. Yer küresinde işaretlenmiş olan Polisy neyi gösterir?

• A) Holbein'in doğduğu kenti.
• B) Resmin yapıldığı atölyeyi.
• C) Dinteville'in şatosunun bulunduğu köyü.
• D) Luther'in yaşadığı yeri.

4. Anamorfik ızgara yöntemi nasıl çalışır?

• A) Biçim gözle serbestçe bozulur.
• B) Biçim bir aynaya bakılarak kopyalanır.
• C) Biçim yalnızca gölgelerle çizilir.
• D) Biçim kare kare, bir yönde uzatılmış ikinci bir ızgaraya aktarılır.

5. National Gallery'ye göre kafatası nereden doğru görülür?

• A) Resmin tam karşısından.
• B) Resmin sağ alt köşesinden, yandan ve aşağıdan bakınca.
• C) Resmin arkasından.
• D) Resmin sol üst köşesinden.

Cevaplar

1. B — Latince yazılar onların sırasıyla 28 ve 24 yaşında olduğunu söyler.
2. A — Dinteville düğüne kendi kralı adına katıldı ve Eylül'e kadar Londra'da kaldı.
3. C — Resim, dünyanın haritasına modelin kendi evini yerleştirir.
4. D — Doğru açıdan bakılınca kareler yeniden düzgün görünür ve biçim toparlanır.
5. B — Müze resmi bugün bu yan bakışa izin veren bir kopya çerçeveyle sergiler.

Referans görseller

• Özgün animasyon: 1533 Londra'sı; VIII. Henry, Anne Boleyn'in taç giyme töreni ve Fransız elçisinin gelişi.
• Özgün animasyon: bir kafatası çiziminin kare ızgaradan uzatılmış ızgaraya kare kare aktarılması ve yandan bakınca yeniden toparlanması.
• Özgün animasyon: iki elçinin yüzünün yavaşça saydamlaşıp altındaki kafatası yapısının belirmesi; farklı tenlerden yüzlerin altında aynı kemik yapısının gösterilmesi.

Sonraki derse köprü

Holbein'in iki Fransız elçisi, kusursuz bir netlik ve eşit bir ışık içinde, sakin ve hareketsiz duruyordu. Yetmiş yıla yakın bir süre sonra, Roma'da Fransızlara ait bir kilisenin bir şapelinde, genç bir İtalyan ressam bambaşka bir resim yaptı: karanlık bir odada, masa başında oturan bir grup adamın üzerine yandan keskin bir ışık düşüyor ve sağdan içeri giren bir figür, uzattığı parmağıyla içlerinden birini gösteriyordu. Sonraki derste Caravaggio'nun Aziz Matta'nın Çağrılışı'nı ve bir parmağın gösterdiği o anı ele alıyoruz.