Dünyevi Zevkler Bahçesi

Öğrenme hedefi

Hieronymus Bosch'un Madrid'deki Prado Müzesi'nde bulunan Dünyevi Zevkler Bahçesi'nin nasıl bir nesne olduğunu, kapalıyken ve açıkken neler gösterdiğini ve beş yüz yıldır neden bu kadar farklı biçimlerde yorumlandığını açıklayabileceksin. Triptiğin panolarını soldan sağa bir hikâye olarak okuyabilecek; resmin ilk kez ne zaman ve nerede görüldüğünü ve tarihlendirmesinin nasıl yapıldığını anlatabilecek; bahçedeki ve cehennemdeki tuhaf biçimleri yorumlayan başlıca görüşleri karşılaştırabilecek; kompozisyonun gözü üç pano boyunca nasıl yönlendirdiğini gösterebilecek ve kalabalık bahçedeki farklı tenlerden figürlerin nasıl boyandığını ve nasıl yorumlandığını değerlendirebileceksin.

Kanca

Bosch'un kâbusu ne anlatıyor?

Kapalıyken, iki kanadın birleştiği yüzeyde yalnızca gri ve yeşilimsi tonlarla boyanmış, karanlığın içinde asılı duran saydam bir küre görünür; içinde henüz hiçbir insanın ve hayvanın yaşamadığı bir dünya. Kanatlar açılınca renk birden patlar. Solda bir cennet bahçesi, ortada yüzlerce çıplak insanın dev meyvelerle, kuşlarla ve tuhaf yapılarla oynaştığı parlak bir düzlük, sağda ise karanlık, yanan kentler, dev müzik aletleriyle işkence gören insanlar ve bir kuş başlı yaratığın tahtı. Beş yüz yılı aşkın süredir izleyiciler bu resmin önünde aynı soruyu soruyor: bu bir uyarı mı, bir rüya mı, bir alay mı, yoksa kayıp bir cennetin görüntüsü mü?

Bağlam

Madrid'deki Prado Müzesi'nde, kanatları açıkken yaklaşık iki metre yüksekliğe ve dört metreye yakın genişliğe ulaşan, meşe panolara yağlı boyayla yapılmış bir triptik durur. Kaynaklara göre Hieronymus Bosch onu 1490 ile 1510 arasında, kırk ile altmış yaşları arasındayken yaptı. Resmin bugünkü adı, onu yapan ressamın verdiği bir ad değildir; sonraki yüzyıllarda konmuş modern bir başlıktır.

Bosch, bugünkü Hollanda'nın güneyindeki 's-Hertogenbosch kentinde yaşadı ve çalıştı; adını da bu kentten aldı. Hayatı hakkında çok az şey bilinir, yazılı bir açıklama ya da mektup bırakmamıştır. Bu yüzden resmin anlamını açıklayacak doğrudan bir tanıklık yoktur; her yorum, resmin kendisinden, dönemin metinlerinden ve başka resimlerden kurulur. Resmin çekiciliğinin bir bölümü de bu belirsizlikten gelir.

Ana anlatım

Resim nasıl açılır ve nasıl okunur?

Triptik (triptych), birbirine menteşeyle bağlanmış üç panodan oluşan, ortadaki panonun iki yanındaki kanatlar kapanınca üstünü örttüğü resim biçimidir. Kanat panosu (wing panel), bir triptikte orta panonun iki yanında duran, içe doğru katlanarak kapanabilen ve hem iç hem dış yüzü boyanabilen yan panodur. Dünyevi Zevkler Bahçesi, kapalıyken iki kanadın dış yüzleriyle tek bir resim, açıkken üç iç panoyla başka bir resim gösterir; kaynaklara göre bu yüzden bazen beş panolu bir eser olarak da anlatılır.

Kapalı kanatlarda, kaynaklara göre yeşil-gri bir grisaille ile, yani yalnızca gri tonlarla, saydam bir kürenin içindeki dünya görülür. Sol üst köşede küçük bir Tanrı figürü oturur ve üstünde Mezmurlar'dan Latince bir satır yazılıdır: «O söyledi ve oldu; O buyurdu ve yaratıldı.» Dünyada bitkiler vardır ama henüz ne insan ne hayvan; araştırmacılar bu yüzden sahneyi, Tekvin'deki yaratılışın üçüncü günü olarak okur. Renklerin olmayışı, bazı yorumcular için güneş ve ay yaratılmadan önceki bir zamanı da anıştırır.

Soldan sağa okuma (left-to-right reading), çok panolu bir resmin panolarının, bir kitabın sayfaları gibi soldan sağa bir sıra ve zaman akışı içinde okunmasıdır. Kaynaklara göre Bosch'un büyük triptikleri bu biçimde okunacak şekilde kurulmuştu. Açılan sol panoda, cennet bahçesinde Tanrı'nın Havva'yı yeni uyanmış Âdem'e sunduğu an görülür. Orta panoda, insanlığın kalabalık bir bahçede dünyevi zevklere teslim olduğu parlak bir dünya vardır. Sağ panoda ise karanlık bir cehennem açılır. Bu sıra, bir başlangıcı, bir sapmayı ve bir sonucu anlatan bir hikâye gibi okunabilir.

Resim ne zaman yapıldı ve kimin içindi?

Resmin ilk yazılı izi, Bosch'un ölümünden bir yıl sonrasına, 1517'ye aittir. Kaynaklara göre İtalyan din adamı Antonio de Beatis, o yıl Brüksel'de Nassau kontlarının kent sarayını ziyaret etti ve resmi sarayın süslemeleri arasında betimledi. Aynı Beatis, o yıl Fransa'da yaşlı Leonardo'yu da ziyaret etmiş ve onun yanında gördüğü bir Floransalı kadın portresini anlatmıştı. Nassau sarayı, devlet başkanlarının ve saray çevresinin sık uğradığı bir yerdi; resmin böyle bir mekânda bulunması, birçok araştırmacıya onun bir kilise için değil, soylu bir aile için, sohbet ve merak uyandırmak üzere ısmarlandığını düşündürür.

Resmin sonraki hikâyesi, Avrupa'nın siyasi tarihine bağlıdır. Kaynaklara göre resim, Nassau ailesinden Oranj Prensi Sessiz Wilhelm'e geçti; 1568'de Alba dükü onu el koyarak İspanya'ya götürdü. İspanya kralı II. Felipe resmi 1591'de bir açık artırmada satın aldı ve iki yıl sonra El Escorial manastırına bağışladı. Resim 1939'dan bu yana Prado'dadır.

Dendrokronoloji (dendrochronology), ahşabın içindeki yıllık büyüme halkalarının genişlik düzenini, tarihlenmiş ağaç halkası dizileriyle karşılaştırarak ağacın hangi yıllarda büyüdüğünü ve kesildiğini belirleyen tarihleme yöntemidir. Panolu resimlerde bu yöntem, resmin en erken ne zaman yapılmış olabileceğine dair bir alt sınır verir. Kaynaklara göre Dünyevi Zevkler Bahçesi'nin panoları üzerinde yapılan dendrokronolojik araştırmalar, resmin daha önce düşünülenden erken bir tarihte yapılmış olabileceğini gösterdi ve orta panodaki bir meyvenin Amerika'dan gelen ananas olduğu yolundaki eski yorumu tartışmaya açtı.

Bahçe ve cehennem ne anlatıyor?

Orta panoda yüzlerce küçük, çıplak insan figürü vardır. Dev çilekler, kirazlar ve ahududular, insan boyunu aşan kuşlar, saydam küreler, deniz kabukları ve çiçekten kulelerle birlikte, bir havuzun çevresinde, çayırlarda ve suların içinde gruplar hâlinde oynaşırlar. Ortadaki halkada, atlar, eşekler, tek boynuzlu atlar, develer ve başka yaratıklar üstünde çıplak erkekler, havuzdaki kadınların çevresinde bir geçit oluşturur. Ön planda perspektif düzeni yoktur; ölçek ve dünyevi mantık bilerek bozulmuştur.

Melez yaratık (hybrid creature), insan, hayvan, bitki ya da nesne parçalarının tek bir bedende birleştirilmesiyle oluşturulan, gerçekte var olmayan fantastik figürdür. Sağdaki cehennem panosu bu tür yaratıklarla doludur. Kaynaklara göre panonun odak noktası, gövdesi kırık bir yumurta kabuğundan oluşan, çürümüş ağaç gövdeleri üzerinde duran ve başında bir disk taşıyan «ağaç adam» figürüdür. Çevresinde dev müzik aletleri işkence araçlarına dönüşür; bir grup günahkâr, birinin kalçasına yazılmış bir nota kâğıdından şarkı söyler. Kaynaklara göre o dönemin ahlak metinlerinde şehvet bazen «bedenin müziği» olarak anılıyordu.

Yorumların çoğu, Bosch'un dinsel bağlamını göz önünde tutarak resmi bir ayartma uyarısı olarak okur: cennetin masumiyetinden dünyevi zevklere sapan insanlığın cehennemle sonuçlanan yolculuğu. Yirminci yüzyılda araştırmacı Wilhelm Fraenger ise, kaynaklara göre tartışmalı bir yorumla, orta panonun bir uyarı değil, günahın bilinmediği bir masumiyetin kutlaması olduğunu ve Bosch'un bu düşünceyi savunan sapkın bir mezhebe bağlı olduğunu öne sürdü. Bu yorum büyük ölçüde kabul görmedi; ama resmin, bir uyarı ile bir düş arasında ne kadar kaygan bir zeminde durduğunu gösterir.

Göz üç panoda nasıl dolaşır ve tenler nasıl boyanmış?

Açık triptiğin iskeleti, üç panoyu birbirine bağlayan yüksek bir ufuk çizgisi üzerine kurulur. Üç panonun da üst kısmında uzak bir manzara vardır: solda cennetin sakin tepeleri ve pembe çeşmesi, ortada tuhaf kulelerin ve suların yükseldiği bir peyzaj, sağda ise alevler içindeki kentlerin karanlık silueti. Işık soldan sağa doğru azalır; açık, yeşil ve pembe tonlar yavaş yavaş kararır ve sağ panoda gecenin ve ateşin kırmızısına dönüşür. Göz, çoğu izleyicide önce orta panonun parlak kalabalığına dalar, sonra sola kaçıp cennetin sakinliğini bulur ve oradan, soldan sağa okuma düzenini izleyerek, yeniden ortadan geçip cehennemin karanlığına iner.

Bu kalabalığın içindeki bedenler, küçük ölçeklerine rağmen, ince yağlı boya katmanlarıyla modellenmiştir. Figürlerin çoğu çok açık, pembemsi ve neredeyse gölgesiz tenlerle boyanmıştır; ışık onları yandan değil, her yandan eşit biçimde aydınlatır gibidir. Ama bahçedeki insanlar tek renk değildir. Kaynaklara göre orta panonun kalabalığında, havuzda ve çevresinde, siyah tenli kadınlar ve erkekler de vardır; öbür figürlerle aynı gruplarda, aynı oyunların ve ilişkilerin içinde gösterilirler. Bazı araştırmacılar bu figürleri, Bosch'un hayvanlar dünyasındaki çeşitliliği gösterdiği gibi insanlığın çeşitliliğini de göstermek istemesine bağlar; başkaları ise onların, sahneye «egzotik» bir renk katmak için eklendiğini düşünür. Kaynaklara göre on altıncı yüzyılın başında Felemenk kentlerinde yaşayan Afrikalıların sayısı azdı; bu yüzden figürlerin çoğunun açık tenli olması da beklenen bir durumdur.

Resmin bu ayrıntısı, ten tonuna iki soru birden yöneltir. Birincisi teknik bir sorudur: çok küçük bir figürde bile koyu bir teni, onu düz bir siyah lekeye dönüştürmeden, ışığın vurduğu yerlerde sıcak kahverengi ve bakır yansımalarla, gölgelerde derin ve serin tonlarla modellemek gerekir. İkincisi bir yorum sorusudur: bir figürün ten rengi, resmin anlamında bir işlev mi taşır, yoksa yalnızca bir dünyanın çeşitliliğini mi gösterir? Bu soruyu, figürün nerede durduğuna, ne yaptığına ve öbür figürlerle nasıl bir ilişki içinde gösterildiğine bakarak yanıtlamak gerekir.

Uygulama

Bu küçük triptik, soldan sağa okunan bir hikâyenin nasıl kurulduğunu ve çok küçük figürlerde bile farklı tenlerin nasıl modellenebileceğini kendi elinle denemeni amaçlar.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Bosch'un kâbusu ne anlatıyor? Kesin bir yanıt yok, ama resmin kendisi bir yol gösterir. Kapalı kanatlar, henüz insanın ve hayvanın olmadığı, gri bir yaratılış anını gösterir. Kanatlar açılınca, soldan sağa bir hikâye başlar: Havva'nın Âdem'e sunulduğu cennet, dev meyveler ve kuşlarla dolu, yüzlerce çıplak insanın oynaştığı parlak bir bahçe ve dev müzik aletleri ile melez yaratıkların doldurduğu karanlık bir cehennem. Resim ilk kez 1517'de Brüksel'deki Nassau sarayında görüldü, savaşlar ve el koymalarla İspanya'ya geçti ve 1939'dan beri Prado'dadır. Çoğu yorumcu onu bir ayartma uyarısı olarak okur; bazıları bir masumiyet düşü görür. Bahçenin kalabalığında farklı tenlerden figürlerin yan yana durması da, bu belirsiz dünyanın bir parçasıdır. Ödevde üç panoyu birbirine bağlayan yüksek ufku, soldan sağa kararan ışığı ve gözünün bu karanlığa doğru izlediği yolu çizeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Eserin kompozisyon iskeletini çiz ve göz yolunu işaretle.

1. Prado'nun sitesindeki büyütülebilir görüntüye bakarak üç panoyu yan yana, orta pano yan panoların iki katı genişlikte olacak biçimde üç dikdörtgen olarak çiz.
2. Üç panoyu boydan boya kesen ufuk çizgisini ve her panodaki en büyük biçimi, sol panodaki çeşmeyi, ortadaki halkayı ve sağdaki ağaç adamı, birer basit şekille yerleştir.
3. Işığın soldan sağa azalışını, her panoyu açık, orta ve koyu olarak üç bantla gölgeleyerek göster; ardından gözünün önce durduğu panodan başlayarak panolar arasında nasıl geçtiğini, panoların arasına çizdiğin kıvrımlı oklarla belirt.
4. Çiziminin altına, gözünün izlediği sıranın soldan sağa okuma düzenine uyup uymadığını ve bunun resmin hikâyesini nasıl etkilediğini anlatan iki cümle yaz.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Üç panoyu birbirine bağlayan ufuk çizgisini ve her panonun en büyük biçimini doğru yerleştirdin mi?
• Değer (Ton): Soldan sağa kararan ışığı üç bantla birbirinden açıkça ayırdın mı?
• Oran ve Çizim: Orta panoyu yan panoların yaklaşık iki katı genişlikte ve üçünü aynı yükseklikte çizdin mi?
• Bitmişlik ve Sunum: Okların, gözünün gerçek yolunu mu, yoksa yalnızca beklediğin okuma sırasını mı gösterdiğini açıkça yazdın mı?

Kendini sına

1. Triptiğin kapalı kanatlarında ne görülür?

• A) Cehennemin yanan kentleri.
• B) Bosch'un kendi portresi.
• C) Havva'nın yaratılışı.
• D) Saydam bir kürenin içinde, henüz insanın ve hayvanın olmadığı dünya.

2. Resmin ilk yazılı izi hangi yıla ve nereye aittir?

• A) 1517; Brüksel'deki Nassau sarayı.
• B) 1490; 's-Hertogenbosch katedrali.
• C) 1593; El Escorial.
• D) 1939; Prado.

3. Dendrokronoloji bir pano resim için neyi belirlemeye yarar?

• A) Resmin kimin için yapıldığını.
• B) Boyanın hangi pigmentlerden oluştuğunu.
• C) Ahşabın hangi yıllarda büyüyüp kesildiğini ve buna göre resmin en erken tarihini.
• D) Resmin kaç kez restore edildiğini.

4. Wilhelm Fraenger'in yorumu neden tartışmalıdır?

• A) Resmin bir kilise sunağı olduğunu söylediği için.
• B) Orta panoyu bir masumiyet kutlaması olarak okuyup Bosch'u sapkın bir mezhebe bağladığı ve bu görüş büyük ölçüde kabul görmediği için.
• C) Resmi Leonardo'ya atfettiği için.
• D) Resmin sahte olduğunu öne sürdüğü için.

5. Orta panonun kalabalığında farklı tenlerden figürler nasıl gösterilir?

• A) Siyah tenli figürler yalnızca cehennem panosundadır.
• B) Bütün figürler aynı tende boyanmıştır.
• C) Siyah tenli figürler hiç yoktur.
• D) Siyah tenli kadınlar ve erkekler öbür figürlerle aynı gruplarda, aynı oyunların içinde gösterilir.

Cevaplar

1. D — Araştırmacılar bu sahneyi yaratılışın üçüncü günü olarak okur.
2. A — Antonio de Beatis resmi Bosch'un ölümünden bir yıl sonra orada betimledi.
3. C — Bu tür araştırmalar resmin daha erken bir tarihte yapılmış olabileceğini gösterdi.
4. B — Yine de bu yorum, resmin uyarı ile düş arasındaki belirsizliğini görünür kılar.
5. D — Bu figürlerin anlamı araştırmacılar arasında farklı biçimlerde yorumlanır.

Referans görseller

• Özgün animasyon: kapalı kanatların gri küresinden açılan renkli üç panoya geçiş.
• Özgün animasyon: gözün orta panonun kalabalığından sola, cennete, oradan sağa, cehenneme uzanan yolu; ufuk çizgisinin üç panoda vurgulanması.
• Özgün animasyon: küçük bir figürün açık, zeytin ve koyu tenle, ışık ve gölge değerleriyle modellenmesi; düz siyah leke ile modellenmiş koyu tenin yan yana gösterilmesi.

Sonraki derse köprü

Bosch'un ölümünden yaklaşık yarım yüzyıl sonra, Anvers'te çalışan bir ressam, kaynaklara göre çağdaşlarınca Bosch'un izinden giden bir usta olarak anıldı. O da insanların kibrini ve boş çabalarını kalabalık, ayrıntılı sahnelerle gösterdi; ama cehennemin yaratıkları yerine, gökyüzüne doğru yükselen, yüzlerce işçinin çalıştığı ve hiçbir zaman tamamlanamayacak dev bir yapıyı resmetti. Sonraki derste Pieter Bruegel'in Babil Kulesi'ni ve bu kulenin neden hiç bitmediğini ele alıyoruz.