Arnolfini Portresi

Öğrenme hedefi

Jan van Eyck'in 1434 tarihli Arnolfini Portresi'nde kimlerin gösterildiğini, arka duvardaki aynanın ve imzanın neden bu kadar çok tartışıldığını ve odadaki nesnelerin nasıl okunduğunu açıklayabileceksin. Resmin modelleri hakkındaki farklı görüşleri ayırt edebilecek; aynadaki iki küçük figürü ve duvardaki Latince yazıyı yorumlayan kuramları karşılaştırabilecek; nesnelerin gizli anlamlar taşıdığı fikrinin güçlü ve zayıf yanlarını tartışabilecek; aynayı, birleşen elleri ve pencereden gelen ışığı kompozisyonun iskeleti üzerinde gösterebilecek ve van Eyck'in ince yağlı boya katmanlarıyla iki modelin birbirinden farklı tenlerini nasıl ayırdığını değerlendirebileceksin.

Kanca

Aynadaki gizli tanıklar kim?

Bir odanın ortasında, bir erkek ve bir kadın yan yana durur. Adam sağ elini kaldırmış, sol eliyle kadının uzattığı eli tutmaktadır. Aralarında küçük, kahverengi bir köpek bize bakar. Arkalarındaki duvarda, yuvarlak bir ayna asılıdır ve aynanın içinde, bir parmak boğumundan küçük, iki figür daha vardır: odanın kapısında durmuş, içeriye bakan iki kişi. Aynanın hemen üstünde, duvara süslü bir el yazısıyla Latince bir cümle yazılmıştır: «Jan van Eyck buradaydı. 1434.» Bu iki figür kim? Ressam neden adını bir imza gibi değil, bir tanığın ifadesi gibi duvara yazdı? Yaklaşık altı yüz yıldır bakanlar, bu küçük aynaya bakıp aynı soruyu soruyor.

Bağlam

Londra'daki National Gallery'nin koleksiyonunda, meşe panoya yağlı boyayla yapılmış, 82,2 × 60 santimetrelik bir resim durur. Müzenin kaydına göre resim 1434 tarihlidir, NG186 envanter numarasını taşır ve müze tarafından 1842'de satın alınmıştır. Müze, resimdeki adamı Brugge'de çalışan İtalyan bir tüccar olan Giovanni di Nicolao Arnolfini olarak tanıtır; yanındaki kadının kimliği ise bilinmemektedir, müzeye göre büyük olasılıkla ikinci eşidir.

Brugge, on beşinci yüzyılda Kuzey Avrupa'nın en zengin ticaret kentlerinden biriydi; İtalyan tüccarlar orada kumaş, ipek ve lüks mallar alıp satıyordu. Jan van Eyck ise Burgonya dükü İyi Philippe'in saray ressamıydı ve kentte yaşıyordu. Bu resim, bir saray ressamının, varlıklı bir yabancı tüccar için, onun evinin bir odasını eksiksiz bir ayrıntıyla gösterdiği bir tabloydu. Gösterilen şey, bir çiftin görünüşünden fazlasıdır: bir hane, bir servet, bir anlaşma ya da bir anı.

Ana anlatım

Çift kimdi ve resim neyi kutluyor?

Çift portre (double portrait), iki kişinin, çoğu zaman bir evli çiftin ya da iki akrabanın, aynı resim yüzeyinde birlikte ve eşit ağırlıkla gösterildiği portre türüdür. On beşinci yüzyılda bu tür, genellikle iki ayrı panoya yapılan ve yan yana asılan portrelerle kurulurdu. Arnolfini Portresi'nin sıra dışılığı, iki modeli tek bir panoda, kendi odalarının içinde, ayakta ve tüm boylarıyla göstermesidir.

Resmin yirminci yüzyıldaki en etkili yorumu, sanat tarihçisi Erwin Panofsky'nin 1934'te yayımladığı bir makaleden gelir. Panofsky'ye göre resim, bir evlilik töreninin belgesiydi: adamın kaldırdığı el bir yemin jestiydi, aynadaki iki figür törenin tanıklarıydı ve duvardaki «Jan van Eyck buradaydı» yazısı, ressamın kendisinin tanıklardan biri olarak orada bulunduğunu belgeliyordu. Bu yorum on yıllar boyunca ders kitaplarına girdi.

Daha sonraki araştırmalar bu okumayı sorguladı. Kaynaklara göre Giovanni di Nicolao Arnolfini'nin ilk eşi Costanza Trenta, resmin tarihinden önce, 1433'te ölmüş olarak kayıtlardadır. Bazı araştırmacılar bu nedenle resmin bir düğün belgesi değil, ölmüş bir eşi anan bir anma portresi olabileceğini öne sürdü. Anma portresi (memorial portrait), ölmüş bir kişiyi, çoğu zaman yaşayan bir yakınıyla birlikte, onun hatırasını korumak için gösteren portredir. Bu yorumu destekleyenler, avizede yalnızca adamın üstündeki mumun yandığını, kadının üstündeki mumun ise söndürülmüş olduğunu hatırlatır. National Gallery bu tartışmayı açık bırakır ve kadını büyük olasılıkla ikinci eş olarak tanıtır.

Resimle ilgili yaygın bir yanlışı da müze düzeltir: kadın hamile değildir. Müzeye göre, döneminin varlıklı kadınlarının sık yaptığı gibi, ağır ve bol kumaşlı eteğini önünde toplayıp tutmaktadır; bu yüzden karnı öne çıkmış görünür.

Aynada kimler var?

Dışbükey ayna (convex mirror), yüzeyi dışa doğru kabarık olan ve önündeki alanı küçültüp bükerek, düz bir aynanın göstereceğinden çok daha geniş bir görüş açısını tek bir yuvarlak yüzeye sığdıran aynadır. Arnolfini Portresi'ndeki ayna, müzenin anlatımına göre çerçevesinde on kısa çıkıntı taşır ve bu çıkıntıların her birinde, İsa'nın çilesinden bir sahneyi gösteren minik bir resim vardır. Aynanın içinde oda yeniden görünür: çiftin sırtı, pencere, yatak ve kapıda duran iki adam. Müzeye göre bu adamlardan biri de, tıpkı öndeki Giovanni gibi, kolunu kaldırmaktadır.

İmza yazıtı (signature inscription), bir sanatçının adını, çoğu zaman bir tarih ya da kısa bir ifadeyle birlikte, eserin yüzeyinde görünür bir yazı olarak yer alacak biçimde yazmasıdır. Van Eyck'in yazıtı alışılmış bir imza değildir. «Johannes de eyck fuit hic» yani «Jan van Eyck buradaydı» ifadesi, bir resmi yapanı değil, bir yerde bulunmuş olanı anlatır; tıpkı bir duvara kazınmış bir ziyaret notu ya da bir belgeye düşülmüş bir tanık kaydı gibi. Yazının aynanın hemen üstüne yerleştirilmesi, aynadaki iki figürden birinin ressamın kendisi olabileceği fikrini güçlendirir.

National Gallery, aynadaki iki adamın van Eyck ve bir yardımcısı olabileceğini belirtir, ama kimliklerinin tartışmalı olduğunu da ekler. Burada önemli olan, resmin izleyiciye tuttuğu yerdir. Aynaya baktığımızda, resmin içindeki çiftin karşısında, kapının yanında durduğumuzu fark ederiz; aynadaki iki adamın durduğu yer, bizim durduğumuz yerdir. Böylece izleyici de, ister istemez, sahnenin tanıklarından biri olur.

Oda gizli anlamlarla mı dolu?

Gizli simgecilik (disguised symbolism), Panofsky'nin geliştirdiği ve on beşinci yüzyıl Felemenk resmindeki gündelik nesnelerin, gerçekçi görünümlerinin altında dinsel ya da ahlaki anlamlar taşıdığını savunan yorum yaklaşımıdır. Bu yaklaşıma göre odadaki her nesne bir şey söyler: avizede yanan tek mum Tanrı'nın gözünü, köpek sadakati, çıkarılmış ayakkabılar kutsal bir zemini, pencere pervazındaki portakallar bereketi ya da cennetten önceki masumiyeti anlatabilir.

National Gallery'nin açıklaması ise nesnelere daha dünyevi bir gözle de bakar. Müzeye göre sol alt köşede duran çamurlu tahta takunyalar, sokakta giyilen dış ayakkabılardır; portakallar ise o dönemde son derece pahalı olduğu için bir zenginlik göstergesidir. Arka duvarda, aynanın yanında bir tespih asılıdır; yatağın yanında bir fırça durur. Bu nesneler, bir tüccarın evinin varlığını ve düzenini de gösterir.

Bu iki okuma birbirini dışlamaz; ama arasındaki fark önemlidir. Gizli simgecilik, bir resmin her ayrıntısına anlam yüklemeye izin verdiği için güçlü bir araçtır; aynı nedenle kanıtla sınanması da zordur. Bir nesnenin simgesel bir anlam taşıdığını söylemek için, o anlamın dönemin metinlerinde, başka resimlerde ya da resmin kendi bağlamında desteklenmesi gerekir. Aksi hâlde yorum, resimden çok yorumcunun hayal gücünü anlatır.

Göz odada nasıl dolaşır ve tenler nasıl ayrılır?

Resmin iskeleti güçlü bir dikey eksen üzerine kurulur. Bu eksen, tepedeki avizeden aşağı, aynanın ortasından geçerek, iki figürün birleşen ellerine ve oradan aşağı, köpeğe iner. Göz çoğu zaman önce iki yüze, oradan birleşen ellere, sonra bu eksen boyunca yukarı, aynaya gider. Aynanın içinde küçülmüş odayı ve kapıdaki figürleri bulduktan sonra bakış, yazıtı okur, avizeye çıkar ve soldaki pencereden gelen ışığı izleyerek yeniden figürlere döner. Pencere solda, yatak sağda, iki figür ise bu iki alanı birbirine bağlayan bir kapı gibi durur.

Van Eyck'in yağlı boyası, bu ayrıntının ve ışığın taşıyıcısıdır. İnce, saydam yağlı boya katmanlarını üst üste sürerek, kumaşın, metalin, kürkün ve tenin farklı yüzeylerini ayrı ayrı kurar. İki modelin teni de birbirinden açıkça ayrılır. Giovanni'nin yüzü çok solgundur, neredeyse grimsi ve soğuk bir beyazlıktadır; gözlerinin çevresi ve burnu hafif kızarıklıklar taşır. Kadının yüzü ise daha pembe, daha sıcak ve daha yumuşak geçişlidir. Pencereden gelen ışık iki yüze de soldan vurur, ama her tende başka bir renkle karşılık bulur. Bu fark, van Eyck'in modelleri bir ideale göre değil, gözlemleyerek boyadığını gösterir.

Bu gözlem dersi bugün de geçerlidir. Soluk ve soğuk bir tende gölgeler çoğu zaman grimsi ya da mavimsi, sıcak ve pembe bir tende daha kırmızımsı olur; esmer, zeytin alt tonlu ya da çok koyu tenlerde ise ışığa dönük yüzeyler çoğu zaman altın ya da bakır tonları taşır, gölgeler derin ve sıcak bir kahverengide toplanır. Aynı ışık altında duran iki kişiyi yan yana boyarken, tenlerini aynı karışımla başlatmak yerine, her birinin kendi sıcaklığını ve değerini ayrı ayrı bulmak, van Eyck'in yaptığı şeydir.

Uygulama

Bu çalışma, van Eyck'in iki modelinde olduğu gibi, tek bir ışığın farklı tenlerde nasıl başka renklere dönüştüğünü ve ince katmanların bu farkı nasıl kurduğunu elinle deneyimlemeni amaçlar.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Aynadaki gizli tanıklar kim? Kesin olarak bilmiyoruz. National Gallery'ye göre, aynanın içinde kapıda duran iki adamdan biri van Eyck'in kendisi olabilir; duvardaki «Jan van Eyck buradaydı. 1434.» yazısı da bu fikri destekler. Panofsky bu tanıkları bir evlilik töreninin belgesi olarak okudu; sonraki araştırmacılar ise ilk eşin 1433'te ölmüş olmasına ve söndürülmüş muma dikkat çekerek bir anma portresi olasılığını tartıştı. Odadaki portakallar, takunyalar ve köpek, hem gizli anlamlar hem de bir tüccar evinin gerçek zenginliği olarak okunabilir. Aynanın asıl başarısı belki de izleyiciyi kapının yanına, tanıkların yerine koymasıdır. Ödevde resmin dikey eksenini ve gözünün avizeden aynaya, ellere ve pencereye uzanan yolunu çizerek, bu küçük aynanın kompozisyonun merkezinde nasıl durduğunu göstereceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Eserin kompozisyon iskeletini çiz ve göz yolunu işaretle.

1. Müzenin kendi sitesindeki büyütülebilir görüntüden yararlanarak resmi bir A4 kâğıdına yalnızca ana hatlarıyla, figürleri birer dikdörtgen, aynayı bir daire olarak aktar.
2. Avizeden aynaya, birleşen ellere ve köpeğe inen dikey ekseni, soldaki pencereyi ve sağdaki yatağı ayıran çizgileri ince çizgilerle işaretle.
3. Resme yeniden bak ve bakışının uğradığı yerleri sırayla harflerle, A'dan başlayarak en az altı harfe kadar işaretle; harfleri kesik bir çizgiyle birleştir ve aynanın, yazıtın ve ellerin bu dizide kaçıncı sırada olduğunu yanlarına yaz.
4. Çiziminin altına, aynanın dikey eksen üzerindeki yerinin izleyiciyi sahnenin neresine yerleştirdiğini açıklayan iki cümle yaz.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Dikey ekseni resmin içindeki somut nesnelere, avizeye, aynaya ve ellere bağlayarak çizdin mi?
• Oran ve Çizim: İki figürün boylarını, odanın derinliğini ve aynanın büyüklüğünü birbirine göre doğru yerleştirdin mi?
• Değer (Ton): Pencereden gelen ışığın en çok vurduğu yerleri göz yolunun duraklarıyla karşılaştırdın mı?
• Kenar ve Ayrıntı: Aynanın içindeki küçük figürleri ve yazıtı, çizimin geri kalanıyla orantılı bir netlikte gösterdin mi?

Kendini sına

1. Duvardaki Latince yazıt ne der?

• A) «Bu resmi Jan van Eyck yaptı.»
• B) «Tanrı bu evi korusun.»
• C) «Jan van Eyck buradaydı. 1434.»
• D) «Arnolfini ve karısı.»

2. Panofsky'nin 1934'teki yorumuna göre resim neydi?

• A) Bir evlilik töreninin belgesi.
• B) Bir dükün portresi.
• C) Bir kilise sunağı.
• D) Bir manzara resmi.

3. National Gallery'ye göre kadın neden hamile gibi görünür?

• A) Gerçekten hamile olduğu için.
• B) Ressam oranları yanlış çizdiği için.
• C) Resim sonradan boyandığı için.
• D) Dönemin varlıklı kadınları gibi bol eteğini önünde toplayıp tuttuğu için.

4. Anma portresi yorumunu destekleyenler hangi ayrıntıya dikkat çeker?

• A) Aynadaki köpeğe.
• B) Kadının üstündeki mumun söndürülmüş olmasına.
• C) Yatağın rengine.
• D) Portakalların sayısına.

5. Van Eyck iki modelin tenini nasıl boyamıştır?

• A) Birbirinden ayrı sıcaklık ve renklerle; adamın yüzü soluk ve soğuk, kadınınki daha pembe ve sıcak.
• B) Aynı tek karışımla.
• C) Yalnızca siyah beyaz.
• D) Hiç gölge kullanmadan düz renkle.

Cevaplar

1. C — İfade bir imzadan çok bir tanık kaydına benzer ve aynanın hemen üstünde durur.
2. A — Panofsky kaldırılan eli yemin, aynadaki figürleri tanık olarak okudu.
3. D — Müze bu yaygın yanlışı açıkça düzeltir.
4. B — Giovanni'nin ilk eşinin 1433'te ölmüş olması da bu yoruma dayanak olarak gösterilir.
5. A — Aynı pencere ışığı iki tende farklı renklerle karşılık bulur.

Referans görseller

• Özgün animasyon: aynanın yavaşça büyütülmesi; içindeki küçültülmüş oda ve kapıda duran iki figürün belirmesi.
• Özgün animasyon: avizeden aynaya, ellere ve köpeğe inen dikey eksen ve gözün bu eksen çevresinde dolaşan yolu.
• Özgün animasyon: aynı pencere ışığının iki farklı tende, soluk ve pembe yüzlerde ve derin kahverengi bir yüzde, nasıl farklı renklerle karşılık bulduğunun yan yana gösterilmesi.

Sonraki derse köprü

Van Eyck'in odası, bir tüccarın gerçek evini, kumaşını, metalini ve portakalını olağanüstü bir ayrıntıyla gösteriyordu. Aynı yüzyılın sonlarında, Alp'lerin güneyinde, Floransa'da bir ressam çok farklı bir şey yaptı: gündelik bir oda yerine denizden doğan pagan bir tanrıçayı, büyük boy bir tuvale, rüzgârlar, çiçekler ve bir deniz kabuğuyla birlikte resmetti. Sonraki derste Botticelli'nin Venüs'ün Doğuşu'nu ve bir tanrıçanın tuvale nasıl döndüğünü ele alıyoruz.