Mona Lisa

Öğrenme hedefi

Leonardo da Vinci'nin Louvre'daki Mona Lisa'sının kimi gösterdiğini, ne zaman ve nasıl yapıldığını ve bir portrenin nasıl olup da dünyanın en tanınan resimlerinden birine dönüştüğünü açıklayabileceksin. Resmin modelini tanıtan iki kaynağı ayırt edebilecek; üç çeyrek pozun, ellerin yerleşiminin ve arkadaki manzaranın kompozisyonu nasıl kurduğunu çizerek gösterebilecek; sfumato tekniğinin yüzdeki ışık ve gölge geçişlerini nasıl yumuşattığını anlatabilecek; 1911'deki hırsızlığın resmin ününe katkısını tartışabilecek ve bugün gördüğümüz ten renginin, sararmış vernik katmanları yüzünden ressamın boyadığı tenden ne kadar farklı olabileceğini değerlendirebileceksin.

Kanca

Bir hırsızlık olayı onu nasıl dünyanın en ünlü tablosu yaptı?

21 Ağustos 1911, bir pazartesi sabahı. Louvre, haftalık kapalı gününde neredeyse boştur. Müzede kısa bir süre cam ustası olarak çalışmış İtalyan Vincenzo Peruggia, çalışanların giydiği beyaz önlüklerden biriyle içeri girer, Salon Carré'nin duvarından bir ahşap panoyu indirir, çerçevesini ve koruma kutusunu bir servis merdiveninde bırakır ve resmi dışarı çıkarır. Kayıp ancak ertesi gün, o resmin kopyasını yapmaya gelen bir ressam duvarı boş bulunca fark edilir. Sonraki iki yıl boyunca gazeteler resmin fotoğrafını tekrar tekrar basar, halk boş duvarı görmek için müzeye gelir. Resim bulunduğunda, artık yalnızca sanat meraklılarının değil, herkesin tanıdığı bir yüzdür. Bir portrenin ünü nereden gelir: yüzeyindeki ustalıktan mı, yoksa başına gelenlerden mi?

Bağlam

Paris'teki Louvre Müzesi'nin Denon kanadında, Devletler Salonu'nun ortasındaki ayrı bir duvarda, koruyucu camın arkasında 79,4 × 53,4 santimetrelik bir ahşap pano durur. Müzenin kaydına göre resim kavak panoya yağlı boyayla yapılmıştır, 1503 ile 1519 arasına tarihlenir ve envanter numarası INV 779'dur. Kaydın başlığı, modelin kim olduğunu da söyler: «Francesco del Giocondo'nun karısı Lisa Gherardini'nin portresi, Gioconda ya da Monna Lisa denen».

Resimde, yarım boy, bir koltuğa oturmuş genç bir kadın görürüz. Bedeni izleyicinin sol yanına dönmüş, yüzü ve bakışı ise bize çevrilmiştir. Elleri, önde, koltuğun kolunun üzerinde üst üste durur. Arkasında alçak bir korkuluk ve onun ötesinde, dolambaçlı bir yol, bir köprü, sular ve sisli dağlarla uzayan bir manzara vardır. Bu küçük pano, yüzyıllar boyunca kopyalandı, yorumlandı, alaya alındı ve reklamlarda kullanıldı. Ama önce, bir Floransalı ailenin sıradan bir sipariş portresi olarak başladı.

Ana anlatım

Kadın kimdi ve resim nasıl yapıldı?

Resmin modelini iki kaynak birlikte tanıtır. Birincisi, Giorgio Vasari'nin 1550'de yayımladığı sanatçı biyografileridir. Vasari, Leonardo'nun Floransalı ipek tüccarı Francesco del Giocondo için karısı Mona Lisa'nın portresini yapmaya başladığını, dört yıl uğraştıktan sonra bitirmeden bıraktığını ve resmin o sırada Fontainebleau'da Fransa kralının yanında olduğunu yazar. Louvre'un açıklamasına göre Vasari resmi hiç görmemişti; ama Floransa'da Giocondo ailesinin yakın çevresini tanıyan bilgi kaynaklarına sahipti.

İkinci kaynak çok daha yeni bir buluştur. Louvre'a göre 2005'te Heidelberg'deki bir kütüphanede, Floransa kançılaryasında çalışan Agostino Vespucci'nin bir kitabın kenarına düştüğü el yazısı bir not bulundu. Ekim 1503 tarihli notta Vespucci, Leonardo'nun resimlerini bitirmeden bırakma alışkanlığını anarken «Lisa del Giocondo'nun başı»ndan söz eder. Bu not, hem resmin 1503'te başlamış olduğunu gösterdi hem de Vasari'nin verdiği kimliği doğruladı. Lisa Gherardini 1479'da doğmuştu ve 1495'te Francesco del Giocondo ile evlenmişti; portresine başlandığında yirmili yaşlarının ortasındaydı.

Leonardo resmi siparişi veren aileye hiç teslim etmedi. Müzenin kaydına göre onu hayatının sonuna kadar yanında tuttu ve üzerinde çalışmayı sürdürdü; resim, sağ alttaki manzaranın taslak hâlinde kalan zemininde görüldüğü gibi, ölümüne kadar kısmen bitmemiş kaldı. Leonardo 1516'da Fransa'ya yerleşti; resim büyük olasılıkla 1518'de Fransa kralı I. François'nın koleksiyonuna geçti ve kraliyet koleksiyonundan Louvre'a ulaştı. Böylece bir tüccar ailesinin portresi, bir kralın ve sonra bir ulusun hazinesine dönüştü.

Üç çeyrek poz (three-quarter pose), modelin yüzünün ve bedeninin, izleyiciye ne tam cepheden ne tam profilden, ikisinin arasında bir açıyla dönük gösterildiği portre duruşudur. On beşinci yüzyıl İtalya'sında kadın portreleri çoğunlukla profilden yapılırdı. Louvre'un açıklamasına göre Leonardo, üç çeyrek pozu, korkuluğun önüne oturtulmuş bir figürü ve manzaraya açılan arka planı Flaman portre geleneğinden aldı; ama bu düzeni doğal bir harekete dönüştürdü. Beden bize doğru döner, eller yapay bir parapete değil, koltuğun koluna rahatça yaslanır ve baş, bu dönüşün sonunda bakışı izleyiciye yöneltir.

Kompozisyon gözü nasıl dolaştırır?

Resmin iskeletine bakınca, figürün geniş bir üçgen, neredeyse bir piramit gibi kurulduğunu görürsün. Tabanını üst üste konmuş eller ve kollar oluşturur; iki yan kenarı omuzlardan ve örtüden aşağı iner; tepesi başın üstünde kapanır. Bu biçim figüre sağlam, oturaklı ve sakin bir ağırlık verir. Yüz, bu üçgenin üst bölümünde ve dikey eksenin biraz solunda durur; ellerle birlikte resmin en açık iki bölgesini oluşturur.

Göz, çoğu izleyicide önce yüze, özellikle gözlere ve ağzın köşelerine gider; oradan boynun ve göğsün açık tenine, örtünün kıvrımları boyunca aşağı, ellere iner. Ellerden sonra bakış, omuzların iki yanından manzaraya kaçar: solda dolambaçlı bir yol, sağda bir köprü, uzakta sular ve mavimsi dağlar. Louvre'a göre, zaman zaman iddia edildiğinin tersine, manzaranın sol ve sağ yarısında ufuk çizgisi farklı yükseklikte değildir; sağdaki su yüzeyinin çizgisi, dağların arkasına saklanarak sola da devam eder. Manzara, figürün iki yanında bir çerçeve gibi açılır ve göz bir süre orada dolaştıktan sonra yeniden yüze döner.

Kızılötesi reflektografi (infrared reflectography), bir resmin yüzey boya katmanlarının altındaki alt çizimi ve ilk düzenlemeleri, kızılötesi ışığın boyadan geçip hazırlık katmanında yansıması sayesinde görünür kılan inceleme yöntemidir. Louvre'un aktardığına göre bu tür incelemeler, bugün çıplak gözle zor seçilen ayrıntıları ortaya çıkarmıştır: Lisa'nın yuvarlak arkalıklı ve korkuluklu bir koltukta oturduğu, arkasında küçük bir balkon korkuluğu ve iki yanında manzarayı çerçeveleyen iki ince sütun bulunduğu, saçının arkada bir bone içinde toplandığı ve başından omuzlarına ince, saydam bir örtünün indiği.

Sfumato yüzü nasıl canlandırır?

Sfumato (sfumato), İtalyanca «duman gibi» anlamına gelen, ışıktan gölgeye geçişlerin çizgiler ve keskin kenarlar olmadan, fark edilmeyecek kadar yumuşak basamaklarla kurulduğu ve biçimlerin kenarlarının havaya karışır gibi eridiği boyama yöntemidir. Louvre'un açıklamasına göre Leonardo, Mona Lisa'da yüzü, çok az pigment taşıyan ince, yağlı sır katmanlarını üst üste sürerek, gölgeden ışığa algılanamayacak geçişlerle kurdu. Bu katmanlar konturları yumuşatır ve yüzün, özellikle ağız ve göz köşelerinin, kesin bir çizgiyle sabitlenmemesini sağlar.

Gülümsemenin belirsizliği büyük ölçüde bu teknikten gelir. Ağzın köşeleri gölgenin içine erir; bu yüzden bakan kişinin dikkatinin nereye odaklandığına göre ifade, bazen daha belirgin, bazen daha silik görünebilir. Louvre, bu gülümsemenin bir de ad oyunu olarak okunabileceğini belirtir: İtalyanca «giocondo» sözcüğü «mutlu, neşeli» anlamına gelir; «Gioconda», yani Giocondo'nun karısı, simgesi gülümseme olan mutlu bir kadın olarak da düşünülebilir.

Aynı yumuşak geçişler manzarada da vardır. Uzaktaki dağlar, yakındakilerden daha soluk ve daha mavimsidir; hava katmanları, uzaklaştıkça biçimlerin netliğini ve rengini değiştirir. Bu, figürün sıcak tonlu teni ile arkadaki serin, buğulu manzara arasında bir karşıtlık kurar ve yüzü öne çıkarır.

Peki bugün gördüğümüz ten, Leonardo'nun boyadığı ten mi? Oksitlenmiş vernik (oxidised varnish), bir resmi korumak için üstüne sürülen saydam cila katmanlarının zamanla havayla tepkimeye girerek sararması, koyulaşması ve alttaki renkleri sarımsı bir filtre gibi değiştirmesidir. Louvre'un açıklamasına göre Mona Lisa bugün, Leonardo'nun ölümünden sonra farklı onarımlarda sürülmüş, kalın, düzensiz ve oksitlenmiş çok sayıda vernik katmanıyla kaplıdır. Bu katmanlar bütün paleti dönüştüren sarı bir filtre oluşturur; müzeye göre gökyüzünün mavisi bu yüzden yeşile döner ve resmin özellikle alt kısmı koyulaşır.

Bu, ten için de önemli bir sonuç doğurur. Bugün Lisa'nın yüzünde gördüğümüz altın sarısına ve bala çalan sıcak ton, kısmen ressamın boyadığı tenin değil, üstündeki sararmış verniğin rengidir. Vasari'nin anlatımında ise yüz, gözlerin çevresindeki mavimsi pembelikler, burun deliklerinin pembe ve yumuşak açıklıkları, dudakların kırmızısı ile yüzün ten rengi arasındaki geçişler ve boğaz çukurunda atan nabız gibi ayrıntılarla betimlenir; Vasari resmi hiç görmemiş olsa da bu anlatım, dönemin gözünde bu tenin nasıl canlı bir izlenim bıraktığını gösterir. Bir müze resminin tenine bakarken, bu yüzden hem boyayı hem de onun üstündeki zamanı görürüz.

Bu farkı bilmek, kendi ten karışımların için de yol gösterir. Bir portrede sarımsı, kırmızımsı ya da zeytinimsi bir alt ton görüyorsan, onun modelin teninden mi, ışıktan mı, yoksa örnek aldığın reprodüksiyonun renk sapmasından mı geldiğini sormalısın. Solgun bir tende de, zeytinimsi ya da koyu kahverengi bir tende de, sfumato'nun yumuşak geçişleri her zaman işe yarar; ama bu geçişlerin rengi, her yüzde o kişinin kendi sıcak ve soğuk tonlarından kurulmalıdır.

Ün nasıl büyüdü?

Kült eser (cult artwork), sanatsal değerinin ötesinde, çevresinde oluşan efsaneler, hikâyeler, kopyalar, yeniden kullanımlar ve kitlesel ilgi sayesinde bir tür tapınma nesnesine dönüşmüş eserdir. Louvre'un açıklaması, Mona Lisa'nın ününü aşama aşama anlatır. Leonardo'nun çağdaşları, genç Raffaello da dahil, resmi kendi portrelerinde örnek aldı; on altıncı yüzyıldan itibaren kopyaları yapıldı ve bugün yüzden fazla kopyası bilinir. Vasari'nin 1550'deki övgüsü onu İtalyan resminin başyapıtları arasına yerleştirdi. On dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında yazarlar, müzenin deyişiyle, onu ölümcül ve gizemli bir güzellik olarak betimleyen tutkulu metinler yazdı ve resimde saklı bir sır olduğu efsanesini doğurdu.

1911'deki hırsızlık bu ünü kitlesel hâle getirdi. Louvre'a göre Peruggia'nın hırsızlığı resme dünya çapında ve her şeyden önce halka yayılmış bir ün kazandırdı. Kaynaklara göre soruşturma sırasında şair Guillaume Apollinaire kısa süre tutuklandı ve Pablo Picasso sorgulandı. Peruggia, Aralık 1913'te resmi Floransa'da satmaya çalışırken yakalandı ve resim Louvre'a döndü. Müzeye göre Mona Lisa bundan sonra Louvre'un başlıca başyapıtı ve sanatsal ve reklam amaçlı sayısız yeniden kullanımın kaynağı oldu. 1963'te Amerika Birleşik Devletleri'nde, 1974'te Japonya'da ve Sovyetler Birliği'nde sergilendi; 1956'da bir ziyaretçinin fırlattığı taş koruyucu camı kırdı ve sol dirseğe küçük bir zarar verdi. Bugün, kırılganlığı nedeniyle artık müzeden çıkmaz.

Uygulama

Bu küçük deney, hem sfumato'nun kenarsız geçişlerini elinle kurmanı hem de sararmış bir verniğin bir teni nasıl başka bir tene dönüştürebildiğini doğrudan görmeni amaçlar.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Bir hırsızlık olayı onu nasıl dünyanın en ünlü tablosu yaptı? Tek başına yapmadı. Mona Lisa, Floransalı bir tüccarın karısının sıradan bir sipariş portresi olarak başladı; Leonardo onu teslim etmeyip yıllarca yanında tuttu, üç çeyrek pozu, ellerin rahat yerleşimini ve manzaraya açılan arka planı doğal bir bütüne dönüştürdü ve yüzü sfumato'nun kenarsız geçişleriyle kurdu. Ressamlar onu örnek aldı, Vasari onu övdü, yazarlar onu bir gizem efsanesine dönüştürdü. 1911'deki hırsızlık ise bu ünü gazetelerin, fotoğrafların ve boş bir duvarın önünde toplanan kalabalıkların sayesinde herkese ulaştırdı. Bugün koruyucu camın arkasında gördüğümüz ten bile, sararmış verniğin filtresinden geçer. Ödevde bu resmin kompozisyon iskeletini çizip gözünün izlediği yolu işaretleyerek, ününden önce yüzeyine bakacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Eserin kompozisyon iskeletini çiz ve göz yolunu işaretle.

1. Louvre'un çevrim içi koleksiyon sayfasından ya da güvendiğin bir yayından resmin yüksek çözünürlüklü bir görüntüsünü bul ve üstüne çizim yapabileceğin bir kopyasını hazırla.
2. Figürün üçgen yapısını, başın, ellerin ve omuzların yerini ve korkuluğun ve ufkun yatay çizgilerini ince çizgilerle işaretle.
3. Resimde gözünün ilk durduğu yeri 1 diye numaralandır ve bakışının izlediği yolu oklarla en az beş durak boyunca çiz; yüz, eller ve manzaranın iki yanı bu yolun neresine düşüyor, not et.
4. Çizimin altına, iskeletin ve göz yolunun figürün sakinliğine ve gülümsemenin belirsizliğine nasıl katkı yaptığını açıklayan iki cümle yaz.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Üçgenin tabanını, kenarlarını ve tepesini resmin içindeki belirli biçimlere bağlayarak çizdin mi?
• Değer (Ton): Göz yolunun duraklarını resmin en açık bölgeleriyle karşılaştırdın mı?
• Oran ve Çizim: Başın, ellerin ve omuzların birbirine göre konumunu ölçerek yerleştirdin mi?
• Kenar ve Ayrıntı: Yumuşak ve keskin kenarların göz yolunu nerede hızlandırıp nerede yavaşlattığını fark ettin mi?

Kendini sına

1. Modelin Lisa Gherardini olduğunu destekleyen, 2005'te bulunan belge nedir?

• A) Leonardo'nun bir mektubu.
• B) Agostino Vespucci'nin Ekim 1503 tarihli kenar notu.
• C) Fransa kralının bir fermanı.
• D) Peruggia'nın ifadesi.

2. Sfumato'yu tanımlayan özellik hangisidir?

• A) Kalın ve görünür fırça darbeleri.
• B) Keskin, koyu konturlar.
• C) Işıktan gölgeye geçişlerin çizgisiz ve algılanamayacak kadar yumuşak kurulması.
• D) Yalnızca düz renk alanları kullanılması.

3. Louvre'a göre bugün gökyüzünün yeşilimsi görünmesinin nedeni nedir?

• A) Sararmış ve oksitlenmiş vernik katmanlarının oluşturduğu sarı filtre.
• B) Leonardo'nun yeşil bir gökyüzü boyaması.
• C) 1911 hırsızlığında verilen zarar.
• D) Resmin kesilmiş olması.

4. Resim 1911'de nereden çalındı?

• A) Floransa'daki Uffizi'den.
• B) Fontainebleau Sarayı'ndan.
• C) Milano'daki bir kiliseden.
• D) Louvre'daki Salon Carré'den.

5. Üç çeyrek poz nedir?

• A) Modelin tam profilden gösterilmesi.
• B) Modelin cepheyle profil arasında bir açıyla izleyiciye dönük gösterilmesi.
• C) Modelin sırtı dönük gösterilmesi.
• D) Yalnızca ellerin gösterilmesi.

Cevaplar

1. B — Not hem resmin 1503'te başladığını gösterdi hem de Vasari'nin verdiği kimliği doğruladı.
2. C — Bu yöntem özellikle ağız ve göz köşelerini yumuşatarak gülümsemeyi belirsizleştirir.
3. A — Müzeye göre bu katmanlar Leonardo'nun ölümünden sonraki onarımlarda sürüldü.
4. D — Kayıp, ertesi gün kopya yapmaya gelen bir ressam tarafından fark edildi.
5. B — Leonardo bu pozu bedenin izleyiciye doğru dönüşünün doğal bir sonucu olarak kurdu.

Referans görseller

• Özgün animasyon: 21 Ağustos 1911 sabahı Salon Carré'deki boş duvar; dört demir askı ve ertesi gün duvarı boş bulan kopyacı ressam.
• Özgün animasyon: figürün üçgen iskeleti ve gözün yüzden ellere, oradan manzaraya ve yeniden yüze dönen yolu.
• Özgün animasyon: sararmış vernik filtresinin kaldırılıp yeniden konması; gökyüzünün maviden yeşile, tenin pembemsi tonlardan bala çalan bir sarıya kayması.

Sonraki derse köprü

Louvre'un açıklamasına göre Leonardo, korkuluğun önüne oturan figürü, manzaraya açılan arka planı ve öne konan elleri Alp'lerin kuzeyindeki Flaman portrelerinden öğrenmişti. O geleneğin en şaşırtıcı resimlerinden biri, Leonardo doğmadan önce, 1434'te Bruges'de yapıldı: bir çiftin odasını olağanüstü ayrıntıyla gösteren ve arka duvardaki küçük dışbükey aynada, kapıda duran iki figürü yansıtan bir yağlı boya. Sonraki derste Jan van Eyck'in Arnolfini Portresi'ni ve aynadaki bu gizli tanıkların kim olabileceğini ele alıyoruz.