Mona Lisa etkisi

Öğrenme hedefi

Bazı portrelerin, odanın neresinde durulursa durulsun izleyiciye bakıyormuş gibi görünmesinin nedenini, tuvalin düzlüğünün ve tek açıdan kurulmuş gözlerin geometrisiyle açıklayabileceksin. Bu etkinin adını taşıyan ünlü portrenin, 2019'daki bir deneye göre aslında bu etkiyi göstermediğini ve bunun nasıl ölçüldüğünü anlatabilecek; bir yüzün yönünün, gözlerin nereye baktığı yargısını nasıl değiştirdiğini gösterebilecek; cepheden bakan bir portrenin gücünü bir otoportre üzerinde tartışabilecek; izleyiciye bakan bir göz çizebilecek ve bakışın okunmasını sağlayan göz akı ile irisin karşıtlığının farklı tenlerde nasıl kurulacağını değerlendirebileceksin.

Kanca

Bazı portreler neden size bakıyor gibi görünür?

Bir müzede bir portrenin önünden geçiyorsun. Soldan bakınca gözleri sana dönük. Sağa yürüyorsun; gözler hâlâ sende. Uzaklaşıyorsun, yaklaşıyorsun; bakış seni bırakmıyor. Bu duygunun bir adı bile vardır ve bu ad, dünyanın en ünlü portresinden gelir. Ama 2019'da iki araştırmacı, bu ünlü portrenin aslında izleyiciye bakmadığını, bakışının biraz sağa kaydığını ölçtü. Öyleyse bir resimdeki gözler bizi gerçekten izleyebilir mi, izliyorsa bunu nasıl yapar ve adını verdiği portre neden bu kuralın dışında kalır?

Bağlam

Münih'teki Alte Pinakothek'te bulunan Albrecht Dürer'in 1500 tarihli otoportresi, kaynaklara göre ıhlamur ağacından bir panoya işlenmiş, yaklaşık 67 × 49 santimetrelik bir yağlı boyadır. Dürer kendini tam cepheden, simetrik biçimde, koyu bir zeminin önünde gösterir; uzun, kıvırcık saçlar omuzlarına dökülür, kürk yakalı kahverengi bir giysi giyer ve sağ eli göğsünün önündedir. Sol üstte 1500 tarihi ve «AD» monogramı, sağda ise Latince bir yazı yer alır. Kaynaklara göre resim, Dürer'in ölümünden hemen öncesinden 1805'e kadar büyük olasılıkla Nürnberg kent yönetiminin elinde, halka açık biçimde sergilendi ve sonra Bavyera kraliyet koleksiyonuna satıldı.

Kaynaklara göre 1500'de laik bir portrede tam cephe duruş çok sıra dışıydı. Kuzey Avrupa'da 1420'lerden beri üç çeyrek duruş yaygındı; tam cephe duruş ise izleyicilerin gözünde daha çok Orta Çağ'ın dinsel imgelerini, özellikle İsa tasvirlerini çağrıştırıyordu. Dürer'in bu duruşu seçmesi, portreyi izleyiciyle doğrudan yüz yüze getirir. Adını verdiği portrenin sfumatosu, üç çeyrek duruşu ve inceleme tarihi, o portreyi ele alan derste işlendi; burada, bakışın kendisine bakıyoruz.

Ana anlatım

Düz bir resimdeki bakış neden bizi izler?

Mona Lisa etkisi (Mona Lisa effect), bir resimde ya da fotoğrafta kameraya veya ressama doğrudan bakan bir kişinin, izleyicinin konumundan, uzaklığından ve açısından bağımsız olarak izleyiciye bakıyormuş gibi algılanmasıdır. Bu tanım, 2019'da i-Perception dergisinde yayımlanan bir makalede de böyle verilir.

Etkinin kaynağı, resmin düzlüğüdür. Gerçek bir insanın karşısında yana doğru yürüdüğünde, onun gözlerini, burnunu ve yüzünü farklı bir açıdan görürsün; o sana bakmaya devam etmek istiyorsa başını ve gözlerini çevirmek zorundadır. Düz bir resimde ise yüz ve gözler tek bir açıdan boyanmıştır ve sen yana doğru yürüdüğünde bu açı değişmez. Resim yalnızca biraz daralır ve eğilir. Beyin, bu eğiklikten bağımsız olarak, gözlerin yüze göre konumunu okur: iris göz akının ortasındaysa ve yüz cepheden duruyorsa, «bana bakıyor» sonucuna varır. Böylece cepheden bakan bir portre, izleyicinin durduğu her yerde ona bakıyor gibi görünür.

Bakış konisi (cone of gaze), bir insanın bakışının kendisine yöneldiğini hissettiği açılar aralığıdır. Kaynaklara göre bu aralık kesin bir çizgi değildir; birinin tam olarak bize bakmadığı, ama bakışının birkaç derece yanımızdan geçtiği durumlarda da «bana bakıyor» diye düşünürüz. Aynı makaleye göre bu aralık toplamda on dereceye, yani her iki yana beşer dereceye kadar çıkabilir.

Mona Lisa gerçekten bize bakıyor mu?

Kaynaklara göre Almanya'daki Bielefeld Üniversitesi'nden araştırmacılar Gernot Horstmann ve Sebastian Loth, 2019'da yirmi dört katılımcıyla bir deney yaptı. Katılımcılar Leonardo'nun portresinin farklı büyütmelerdeki görüntülerine bir bilgisayar ekranında baktı; ekranın önüne, farklı uzaklıklarda bir cetvel yerleştirildi ve katılımcılar portrenin bakışının cetvelin hangi noktasına düştüğünü bildirdi. Sonuç şaşırtıcıydı: katılımcılar bakışın, görüntünün büyüklüğünden, ekrandaki yerinden ve cetvelin uzaklığından bağımsız olarak, kendilerinin yaklaşık 15,4 derece sağına yöneldiğini bildirdi. Bu, bakış konisinin dışında kalan bir açıdır. Yani adını verdiği etki, bu portrede ölçülen biçimiyle görülmedi.

Araştırmacılar, etkinin var olmadığını değil, adını verdiği portrede görülmediğini gösterdi. Cepheden bakan pek çok portrede ve fotoğrafta etki güçlü biçimde görülür. Bu bulgu, ünlü bir adın bile bir gözlemin kanıtı olmadığını, bir yaygın inancın sınanması gerektiğini hatırlatır. Makalenin başlığı da bunu söyler: bilim insanları bile, bakmadığı hâlde onun kendilerine baktığını görmüştür.

Yüzün yönü bakışı nasıl değiştirir?

Wollaston etkisi (Wollaston effect), bir resimde aynı biçimde çizilmiş gözlerin, yüzün geri kalanının, özellikle burnun ve alt yüzün yönü değiştirildiğinde farklı yönlere bakıyor gibi algılanmasıdır. Kaynaklara göre bu olguyu 1824'te İngiliz bilim insanı William Hyde Wollaston, portrelerdeki gözlerin görünen yönü üzerine yayımladığı bir makalede gösterdi; aynı Wollaston, camera lucida adlı optik çizim aracının da mucididir. Wollaston, tıpatıp aynı gözleri önce cepheden, sonra yana dönük bir yüzün içine yerleştirdi ve gözlerin yönünün değiştiğini gösterdi.

Bu, bakışın yalnızca irisin konumuyla değil, bütün yüzün yönüyle okunduğunu gösterir. Üç çeyrek duruşta, yüz bir yana dönükken irisler izleyiciye çevrilmişse, portre izleyiciye «yandan bir bakış» atar; bu bakış çoğu zaman daha kişisel, daha gizemli bir etki yapar. Tam cepheden bir yüz ve ortalanmış irisler ise, Dürer'in otoportresindeki gibi, doğrudan ve kaçınılmaz bir yüz yüze gelme duygusu verir. Cephe portre (frontal portrait), yüzün ve gövdenin izleyiciye tam karşıdan, çoğu zaman simetrik biçimde gösterildiği portredir. Dürer'in portresinde simetri, koyu zemin ve doğrudan bakış birleşerek izleyiciyi resmin karşısında tutar.

Kendi portrelerinde bir bakışın izleyiciyi izlemesini istiyorsan, irisleri göz akının ortasına, yüzü de cepheye yakın yerleştirmek gerekir. Bakışı başka bir yere yöneltmek istiyorsan, irisleri kaydırmak yetmez; yüzün yönünü de hesaba katmak gerekir.

Bakışı okunur kılan karşıtlık her tende nasıl kurulur?

Göz akı (sclera), gözün irisi çevreleyen beyaz dış katmanıdır; bir bakışın yönünü, irisin göz akı içindeki konumu sayesinde okuruz. Bu yüzden bir portrede bakışın gücü, büyük ölçüde iris ile göz akı arasındaki karşıtlığa ve göz akının kapaklarla nasıl çerçevelendiğine bağlıdır. Göz akı hiçbir zaman saf beyaz değildir: üst kapağın gölgesi onu yukarıdan karartır, köşeleri serin ya da hafif pembemsi görünür ve çoğu zaman yüzün en açık bölgesinden daha koyudur.

Bu ilişki farklı tenlerde farklı kurulur. Açık bir tende göz akı ile çevresindeki ten arasındaki değer farkı küçüktür; göz akını fazla beyaz boyamak, bakışı donuk ve şaşkın gösterebilir; göz akını tenin ışıklı yüzeylerinden biraz daha koyu ve serin tutmak bakışı doğal kılar. Orta tonlu, esmer bir tende göz akı çevresindeki tenden belirgin biçimde daha açıktır ve bakış güçlü okunur; bu yüzden gözün köşelerindeki gölgeler ve üst kapağın düşürdüğü gölge dikkatle kurulmalıdır. Koyu bir tende göz akı ile ten arasındaki karşıtlık en güçlüdür; saf beyaz bir göz akı bakışı sert ve bakakalmış gösterebilir. Kaynaklara göre bazı insanlarda, özellikle koyu tenli kişilerde, göz akında kahverengimsi lekeler ya da hafif bir renklenme görülebilir; bunu gözlemleyip yansıtmak, bakışı hem daha gerçek hem de daha kişisel kılar. Her tende, gözdeki küçük ışık noktasının yeri de bakışın yönünü belirler: ışık noktası irisin aynı tarafında durursa iki göz aynı yöne bakar.

Uygulama

Hangi çizimin seni izlediğini, hangisinin izlemediğini ve yüzün yönünün aynı gözlerin bakışını nasıl değiştirdiğini bir cümleyle yaz; bu deneme, Mona Lisa etkisini ve Wollaston etkisini kendi elinle yeniden kurmanı sağlar.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Bazı portreler neden size bakıyor gibi görünür? Çünkü düz bir yüzeyde, kameraya ya da ressama doğrudan bakan bir yüz tek bir açıdan boyanmıştır ve izleyici nerede durursa dursun beyin, irisin göz akı içindeki ve yüze göre konumunu aynı biçimde okur; bu Mona Lisa etkisidir. Ama 2019'da Horstmann ve Loth, etkinin adını verdiği portrede bakışın izleyicinin yaklaşık 15,4 derece sağına yöneldiğini, yani bakış konisinin dışında kaldığını ölçtü. Wollaston'ın 1824'te gösterdiği gibi, bakışın yönünü yalnız gözler değil, yüzün yönü de belirler. Dürer'in 1500 tarihli cephe otoportresi, simetrisi ve doğrudan bakışıyla, izleyiciyi karşısında tutan bir bakışın ne kadar güçlü olabileceğini gösterir. Bakışı okunur kılan iris ile göz akı karşıtlığı ise her tende ayrı gözlemlenmeli, göz akı saf beyaz boyanmamalıdır. Ödevde izleyiciye bakan bir göz çizeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

İzleyiciye bakan bir göz çizimi yap.

1. Aynada kendi gözlerine ya da poz veren birinin gözlerine, tam karşıdan bakarak bir göz çiftini çiz; irislerin göz akı içindeki konumunu, üst kapağın irisin üst kenarını ne kadar örttüğünü ve ışık noktasının yerini dikkatle ölç.
2. Göz akını saf beyaz bırakmadan, üst kapağın düşürdüğü gölgeyle ve köşelerdeki serin ya da pembemsi tonlarla kur; göz akının değerini çevresindeki tenle karşılaştır.
3. Çizimi duvara as ve önünde soldan sağa, yakından uzağa yürü; bakışın seni izleyip izlemediğini not et.
4. Aynı göz çiftini bir kez de hafifçe yana dönük bir yüzün içine yerleştir ve iki çizimin bakışlarının nasıl farklı okunduğunu iki cümleyle yaz.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: İrislerin göz akı içindeki konumunu ve kapakların irisi örtme miktarını gözleme dayanarak doğru aktardın mı?
• Değer (Ton): Göz akını saf beyaz bırakmadan, kapak gölgesi ve tenle ilişkisi içinde kurabildin mi?
• Kenar ve Ayrıntı: Işık noktalarını iki gözde aynı yöne yerleştirerek bakışı tutarlı kıldın mı?
• Gözlem: Duvardaki çizimin önünde yürüyerek etkiyi sınayıp sonucunu dürüstçe not ettin mi?

Kendini sına

1. Mona Lisa etkisi neden ortaya çıkar?

• A) Resimdeki gözler hareket ettiği için.
• B) Düz bir resimde tek bir açıdan boyanmış doğrudan bakış, izleyicinin her konumundan aynı biçimde okunduğu için.
• C) Resimler ayna gibi yansıttığı için.
• D) Müzelerin ışığı gözleri parlattığı için.

2. Horstmann ve Loth'un 2019 deneyi ne gösterdi?

• A) Adını verdiği portrede bakışın izleyicinin yaklaşık 15,4 derece sağına yöneldiğini.
• B) Mona Lisa etkisinin hiçbir portrede görülmediğini.
• C) Portrenin sahte olduğunu.
• D) Katılımcıların portreyi tanımadığını.

3. Wollaston etkisi neyi gösterir?

• A) Gözlerin renginin bakışı belirlediğini.
• B) Işığın gözleri büyüttüğünü.
• C) Aynı gözlerin, yüzün yönü değiştiğinde farklı yönlere bakıyor gibi algılandığını.
• D) Gözlerin yalnızca cepheden çizilebileceğini.

4. Dürer'in 1500 tarihli otoportresini dönemi için sıra dışı kılan nedir?

• A) Tuvale yapılmış olması.
• B) Renkli olması.
• C) Çok küçük olması.
• D) Laik bir portrede tam cephe ve simetrik bir duruşun kullanılması.

5. Bir portrede göz akı nasıl boyanmalıdır?

• A) Her zaman saf beyaz.
• B) Saf beyaz değil; kapak gölgesiyle kararan ve tenle ilişkisi her tende ayrı gözlemlenen bir değerle.
• C) Her zaman tenle aynı renkte.
• D) Her zaman gri.

Cevaplar

1. B — Resim düz olduğu için izleyici yürüdükçe yüzün ve gözlerin açısı değişmez.
2. A — Bu açı, bakış konisinin dışında kalır; etki o portrede ölçülen biçimiyle görülmedi.
3. C — Bakışın yönünü yalnız iris değil, bütün yüzün yönü belirler.
4. D — Böyle bir duruş, dönemin izleyicilerine daha çok dinsel imgeleri çağrıştırıyordu.
5. B — Saf beyaz bir göz akı, bakışı donuk ya da sert gösterebilir.

Referans görseller

• Özgün animasyon: düz bir portrenin önünde soldan sağa yürüyen bir izleyici; resmin eğilmesi ama irislerin yüze göre konumunun değişmemesi.
• Özgün şema: bir yüzün etrafında bakış konisinin çizilmesi; on derecelik aralık ve 15,4 derece sağa kayan bir bakış çizgisi.
• Özgün animasyon: tıpatıp aynı göz çiftinin önce cepheden, sonra yana dönük bir yüzün içine yerleşmesi; ardından pembemsi, bal rengi ve mürekkep koyusu üç yüzde göz akı ile ten arasındaki değer ilişkisinin gösterilmesi.

Sonraki derse köprü

Horstmann ve Loth, bir portrenin bakışını bir cetvel ve yirmi dört kişinin yargısıyla ölçtü. Bugün araştırmacılar resimleri çok daha ayrıntılı ölçüyor: bilgisayarlar binlerce resmin fırça darbelerini, renklerini ve biçimlerini karşılaştırarak üslupları tanımaya, bir eserin kime ait olabileceğine dair ipuçları bulmaya çalışıyor. Sonraki derste, yapay zekânın sanat araştırmasında neler yapabildiğini ve bir algoritmanın bir ustayı gerçekten tanıyıp tanıyamayacağını ele alıyoruz.