Tabloların altındaki gizli tablolar

Öğrenme hedefi

Bir tablonun yüzeyinin altındaki katmanların, gözle görülmeyen ışınlarla nasıl görünür kılındığını ve bu görüntülerin bir resmin nasıl kurulduğunu, hangi fikirlerden vazgeçildiğini nasıl ele verdiğini açıklayabileceksin. Röntgen ışınlarının, morötesi ışığın ve element haritalamasının birbirinden hangi fiziksel ilkelere dayanarak farklı bilgiler verdiğini ayırt edebilecek; Vincent van Gogh'un bir çimen resminin altında bulunan kadın başının hangi yöntemle ve hangi adımlarla ortaya çıkarıldığını anlatabilecek; bir ressamın neden eski bir tuvalin üzerine yeniden boyadığını tartışabilecek; altında gizli bir çizim ya da resim bulunan bir eseri araştırabilecek ve teknik görüntülerdeki açıklık ve renklerin, altta boyanmış bir yüzün gerçek ten rengini neden göstermediğini değerlendirebileceksin.

Kanca

Röntgen ve kızılötesi neler ortaya çıkardı?

Hollanda'daki bir müzede, küçük bir tuvalde, çiçeklerle bezeli, ışıl ışıl bir çimen parçası vardır. Her ot yaprağı ayrı bir fırça darbesiyle boyanmıştır; resim hafif ve aydınlıktır. Oysa bu tuvalin içinde, çimenlerin altında, başı örtülü, koyu tonlarla boyanmış bir kadının yüzü saklıdır. Hiçbir ziyaretçi onu çıplak gözle göremez. Onu ancak, resim bittikten tam yüz yirmi bir yıl sonra, özel ışınlarla yapılan bir tarama görünür kıldı. Bir tablonun yüzeyi çoğu zaman son sözdür; ama tek söz değildir. Boyanın altına nasıl bakılır ve orada bulunanlar bize ne anlatır?

Bağlam

Otterlo'daki Kröller-Müller Müzesi'nde bulunan Çimen Parçası (Grasgrond), müzenin kaydına göre Vincent van Gogh'un Nisan–Haziran 1887'de Paris'te boyadığı, 30 × 40 santimetrelik bir yağlı boya tuvaldir. Müzenin açıklamasına göre Van Gogh, Paris'te İzlenimcilerin resimlerini ilk kez gördü, paletinin koyu ve eski moda olduğunu fark etti ve daha açık renklerle, farklı fırça teknikleriyle denemeler yapmaya başladı. Bu küçük tuvalde, Japon baskılarında da sık görülen bir yakın plan seçerek her ot yaprağına ve her çiçeğe yaklaşır. Aynı açıklamaya göre Van Gogh bu resim için, yaklaşık iki buçuk yıl önce Nuenen'de boyadığı bir tuvali yeniden kullandı; röntgen fotoğrafları çimenin altında başlıklı bir kadın başını gösterir.

Bir resmin alt çizimini ortaya çıkaran kızılötesi reflektografi, Leonardo'nun ünlü portresini ele alan derste; Rembrandt'ın ve Vermeer'in resimlerinin altında bulunan değişiklikler ise otoportre ve Vermeer derslerinde anıldı. Burada, bu yöntemlerin hangi fiziksel ilkelere dayandığına ve Van Gogh'un gizli portresinin nasıl ortaya çıkarıldığına bakıyoruz.

Ana anlatım

Farklı ışınlar neyi görür?

X-radyografi (X-radiography), bir tablonun içinden geçen röntgen ışınlarının arkadaki bir film ya da algılayıcı üzerinde bıraktığı izle, resmin katmanlarının yoğunluk haritasını çıkaran inceleme yöntemidir. Röntgen ışınları hafif maddelerin içinden kolayca geçer, ağır elementler tarafından ise daha çok tutulur. Eski ustaların en çok kullandığı beyaz boya olan kurşun beyazı ağır bir element olan kurşun içerdiği için, röntgen görüntüsünde parlak, açık bir iz bırakır. Bu yüzden bir yüzün ışıklı bölgeleri, bir gömleğin beyazı ya da bir gökyüzünün açık alanları röntgende belirgin görünür. Tuvalin dokusu, germe çerçevesinin tahtası ve çiviler de görüntüye karışır. Röntgen, kurşun beyazıyla yapılmış bir alt resmi, üstündeki boya ne olursa olsun, çoğu zaman gösterebilir.

Morötesi floresans (ultraviolet fluorescence), tablonun görünmeyen morötesi ışıkla aydınlatılıp yüzeyindeki bazı malzemelerin bu ışığı emerek görünür bir ışıltı yaymasının gözlenmesidir. Kaynaklara göre zamanla yaşlanmış doğal vernikler çoğu zaman yeşilimsi bir ışıltı verir; bu vernik katmanının üstüne sonradan yapılan rötuşlar ise daha koyu lekeler olarak ortaya çıkar. Bu yüzden morötesi ışık, alttaki resimden çok, yüzeyin son geçmişini, yani restorasyonları ve eklemeleri gösterir.

Kızılötesi reflektografi ise, kızılötesi ışığın birçok boya katmanından geçip beyaz hazırlık katmanında yansımasına ve karbon içeren siyah çizgilerin bu ışığı tutmasına dayanır; böylece özellikle kömürle ya da siyah mürekkeple yapılmış alt çizimler görünür hâle gelir. Her yöntem farklı bir soruyu yanıtlar: röntgen yoğunluğu, kızılötesi karbonlu çizgiyi, morötesi ise yüzeyin geçmişini gösterir.

Element haritası nasıl okunur?

Element haritası (element map), bir yüzeyin her noktasında hangi kimyasal elementin ne kadar bulunduğunu gösteren görüntüdür. Makro X ışını floresansı gibi yöntemlerde yüzey, ince bir röntgen demetiyle nokta nokta taranır; demet, boyadaki atomları uyarır ve her element kendine özgü bir enerjide ışıma yapar. Algılayıcı bu ışımaları ölçerek her element için ayrı bir harita çıkarır. Kurşun haritası kurşun beyazının, cıva haritası kırmızı zinober boyasının, antimon haritası ise antimon içeren bazı sarı boyaların nerede kullanıldığını gösterebilir. Kaynaklara göre demir haritası okra gibi toprak boyalarını, mangan haritası ise umbra gibi kahverengileri izlemeye yardım eder.

Van Gogh'un gizli portresi bu yöntemle ortaya çıkarıldı. Kaynaklara göre daha önceki röntgen ve kızılötesi incelemeleri, çimenin altında belirsiz bir baş hattı göstermişti. 2008'de Delft Teknik Üniversitesi'nden ve Anvers Üniversitesi'nden araştırmacıların da aralarında bulunduğu uluslararası bir ekip, Hamburg'daki DESY araştırma merkezinde bir senkrotron, yani çok güçlü ve odaklanmış röntgen ışınları üreten bir hızlandırıcı kullanarak, tuvalin yaklaşık 17,5 × 17,5 santimetrelik bir bölümünü iki gün boyunca taradı. Kaynaklara göre gizli katmanda en baskın element antimon, ardından zinoberden gelen cıva oldu; iki resmin arasında ise beyazımsı bir astara ait düzgün bir kurşun katmanı bulundu. Araştırmacılar her elemente bir renk vererek yeniden kurulmuş bir görüntü elde etti: başı örtülü bir kadının gözleri, burnu, ağzı ve çenesi, fırça darbeleriyle birlikte görünür oldu. Sonuçlar aynı yıl Analytical Chemistry dergisinde yayımlandı.

Görüntüler bir ayrıntıyı daha açığa çıkarır. Gizli portre dik durur, çimen resmi ise yataydır; Van Gogh, eski tuvali doksan derece çevirip yeni resmi onun üstüne boyamıştır. Nuenen döneminde köylüleri koyu, toprak renkli bir paletle boyayan ressam, Paris'te aynı tuvali açık ve parlak renklerle yeniden kullanmıştır. İki resim, bir ressamın iki yıl içinde nasıl değiştiğini tek bir tuvalde üst üste taşır.

Ressamlar neden eski tuvallerin üstüne boyadı?

Tuvalin yeniden kullanımı (canvas reuse), bir ressamın daha önce boyadığı bir tuvali kazıyarak, üstüne bir astar sürerek ya da doğrudan yeni bir resimle örterek yeniden değerlendirmesidir. Nedenler çoğu zaman sıradandır: tuval ve germe çerçevesi pahalıdır, özellikle geçim sıkıntısı çeken bir ressam için. Kaynaklara göre uzmanlar, Van Gogh'un erken dönem resimlerinin yaklaşık üçte birinin altında başka kompozisyonlar bulunduğunu tahmin eder. Bir ressam, beğenmediği ya da artık kendini temsil etmediğini düşündüğü bir çalışmayı da üstüne boyayarak ortadan kaldırabilir.

Altta bulunanlar, yalnızca vazgeçilmiş resimler değildir. Bir figürün yeri değiştirilmiş kolu, silinmiş bir nesne, daraltılmış bir kapı ya da tümüyle farklı bir ilk fikir, resmin nasıl düşünüldüğünü gösterir. Bu bulgular, sanat tarihçilerine bir resmin tarihlenmesinde, bir ressamın atölyesindeki iş bölümünü anlamakta ve bazen de bir eserin kime ait olduğunu belirlemekte yardım eder. Ama bir soru da doğurur: ressamın bilerek örttüğü bir resmi görünür kılmak, onun tercihine saygısızlık mıdır? Bu soruya verilecek yanıt ne olursa olsun, burada anlatılan yöntemlerin temassız olması, yani yüzeydeki resme dokunmadan, onu kazımadan ya da ondan örnek almadan çalışması, yüzeydeki resmin korunmasını sağlar. Böylece hem ressamın son kararı yerinde kalır, hem de o kararın arkasındaki süreç incelenebilir.

Teknik bir görüntü teni gösterir mi?

Sahte renk görüntüsü (false-color image), görünmeyen ışınlarla ya da element ölçümleriyle elde edilen verilere, insan gözünün görebileceği renklerin sonradan atanmasıyla oluşturulan görüntüdür. Van Gogh'un gizli portresinin yeniden kurulmuş renkleri de böyledir: araştırmacılar antimona, cıvaya ve öbür elementlere birer renk vererek bir yaklaşık görüntü kurdular. Bu görüntü biçimi ve fırça darbelerini güvenilir biçimde gösterir, ama yüzün gerçek rengini, özellikle ten rengini doğrudan göstermez.

Bu, teknik görüntüleri okurken ten açısından dikkat edilmesi gereken bir noktadır. Bir röntgende yüzün parlaklığı, modelin teninin açıklığını değil, ressamın o bölgede ne kadar kurşun beyazı kullandığını gösterir. Açık tenli bir modelin yüzü, bol kurşun beyazıyla boyandığı için röntgende parlak ve hayalet gibi soluk görünebilir. Orta tonlu, kumral bir modelin yüzü, beyazın okra ve kırmızılarla karıştırıldığı ölçüde daha gri görünür. Koyu tenli bir modelin yüzü ise ressam o bölgede daha az kurşun beyazı ve daha çok toprak boyası kullandıysa, röntgende silik ve belirsiz kalabilir; burada demir ve mangan haritaları, yüzün biçimini röntgenden daha iyi gösterebilir. Hiçbir durumda röntgenin açıklığından ya da sahte renklerden, altta boyanmış bir kişinin ten rengi hakkında sonuç çıkarılmamalıdır.

Uygulama

İki denemenin sonuçlarını karşılaştır ve hangi çizimin ışıkta daha iyi göründüğünü, bunun malzemenin ışığı tutmasıyla nasıl ilişkili olduğunu bir cümleyle yaz; bu basit deneme, farklı ışınların farklı malzemeleri neden farklı gösterdiğinin bir benzeridir.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Röntgen ve kızılötesi, tabloların altında vazgeçilmiş fikirleri, değiştirilmiş figürleri ve tümüyle başka resimleri ortaya çıkardı. Röntgen, kurşun beyazının yoğunluğunu; kızılötesi, karbonlu alt çizimleri; morötesi, yüzeyin sonraki geçmişini gösterir. Element haritaları ise her boyanın nerede kullanıldığını kimyasal olarak izler. Van Gogh'un 1887'de Paris'te boyadığı Çimen Parçası'nın altında, iki buçuk yıl önce Nuenen'de yaptığı, başı örtülü bir kadın portresi vardı; 2008'de bir senkrotronla yapılan element haritalaması, antimon ve cıvanın izlerinden bu yüzün gözlerini, burnunu ve ağzını yeniden kurdu. Tuvalin yeniden kullanımı çoğu zaman sıradan bir ekonomi kararıdır, ama bir ressamın değişimini tek bir tuvalde gösterir. Teknik görüntülerdeki açıklık ve atanmış renkler ise, altta boyanmış bir yüzün gerçek ten rengini söylemez. Ödevde altında gizli bir çizim ya da resim bulunan bir eseri araştıracaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Altında gizli çizim bulunan bir eseri araştır.

1. Bir müzenin çevrim içi koleksiyonunda, bir konservasyon raporunda ya da güvenilir bir bilim haberinde, altında gizli bir çizim, değiştirilmiş bir figür ya da başka bir resim bulunduğu bildirilen bir eser bul; eserin künyesini ve kaynağını not et.
2. Gizli katmanın hangi yöntemle, röntgenle mi, kızılötesiyle mi, element haritalamasıyla mı, ortaya çıkarıldığını ve bu yöntemin neden o katmanı gösterebildiğini açıkla.
3. Yüzeydeki resim ile alttaki katman arasındaki farkı iki küçük taslakla göster: biri görünen resmin, öbürü alttaki katmanın ana hatları.
4. Bulgunun, resmin tarihi, ressamın çalışma biçimi ya da eserin kime ait olduğu hakkında ne söylediğini iki cümleyle yaz ve kaynağının güvenilirliğini bir cümleyle değerlendir.

Kendini değerlendir

• Kaynak: Seçtiğin eserin bilgisini bir müze, bir konservasyon raporu ya da güvenilir bir bilim yayını gibi doğrulanabilir bir kaynaktan aldın mı?
• Yöntem: Kullanılan inceleme yönteminin hangi fiziksel ilkeye dayandığını doğru açıklayabildin mi?
• Çizim: İki taslak, yüzey ile alt katman arasındaki farkı açıkça gösteriyor mu?
• Yorum: Bulgunun anlamını, abartmadan ve kaynağın sınırlarını gözeterek değerlendirdin mi?

Kendini sına

1. Röntgen görüntüsünde kurşun beyazı neden parlak görünür?

• A) Kurşun beyazı ışık yaydığı için.
• B) Kurşun ağır bir element olduğu için röntgen ışınlarını daha çok tutar.
• C) Kurşun beyazı her zaman en üst katmanda olduğu için.
• D) Röntgen yalnızca beyaz rengi gösterdiği için.

2. Morötesi floresans en çok neyi gösterir?

• A) Alt çizimi.
• B) Tuvalin yaşını.
• C) Boyanın kalınlığını.
• D) Vernik katmanını ve sonradan yapılan rötuşları, yani yüzeyin son geçmişini.

3. Van Gogh'un gizli portresi hangi yöntemle ayrıntılı olarak ortaya çıkarıldı?

• A) Senkrotronla yapılan X ışını floresansı element haritalamasıyla.
• B) Yalnızca çıplak gözle.
• C) Tuvalin kazınmasıyla.
• D) Morötesi fotoğrafla.

4. Van Gogh'un eski tuvali yeniden kullanması hakkında hangisi doğrudur?

• A) Tuvali aynı yönde kullanmıştır.
• B) Alttaki resmi bilerek saklamak için bir şifre kullanmıştır.
• C) Tuvali doksan derece çevirerek, Nuenen'deki dik portrenin üstüne yatay çimen resmini boyamıştır.
• D) Alttaki resmi başka bir ressam yapmıştır.

5. Bir röntgende bir yüzün açık görünmesi neyi gösterir?

• A) Ressamın o bölgede bol kurşun beyazı kullandığını; modelin ten rengini değil.
• B) Modelin açık tenli olduğunu.
• C) Resmin yeni olduğunu.
• D) Yüzün sonradan eklendiğini.

Cevaplar

1. B — Hafif maddelerin içinden geçen ışınlar ağır kurşun tarafından tutulur ve açık bir iz bırakır.
2. D — Yaşlanmış vernik çoğu zaman yeşilimsi ışır, sonraki rötuşlar koyu lekeler olarak görünür.
3. A — Antimon ve cıva haritalarından gözler, burun ve ağız yeniden kuruldu.
4. C — İki resim, ressamın koyu Nuenen paletinden açık Paris paletine geçişini tek tuvalde gösterir.
5. A — Koyu tenli bir yüz daha az kurşun beyazıyla boyandıysa röntgende silik kalabilir.

Referans görseller

• Özgün şema: bir tablonun kesiti; tuval, astar, alt çizim, gizli resim, ara astar, üst resim ve vernik katmanları; röntgen, kızılötesi ve morötesi ışınların her birinin hangi katmana kadar ulaştığı.
• Özgün animasyon: çimen resminin döndürülmesi; kurşun, antimon ve cıva haritalarının birer birer belirmesi ve birleşerek başı örtülü bir kadın yüzünü yeniden kurması.
• Özgün animasyon: açık, kumral ve koyu tenli üç portrenin önce gerçek renkleriyle, sonra röntgen görüntüsü benzetimiyle gösterilmesi; kurşun beyazı miktarına göre değişen açıklık.

Sonraki derse köprü

Röntgen, kızılötesi ve element haritaları bir ressamın vazgeçtiği fikirleri gösterir; ama aynı yöntemler bir başka soruya da cevap verir: bu resmi gerçekten o ressam mı yaptı? Bir boyanın icat edildiği tarih, bir tuvalin dokunma biçimi ya da bir katmanın yaşı, bir eserin sahte olup olmadığını ele verebilir. Sonraki derste sahte tabloları ve sahtekârların hangi izlerle yakalandığını ele alıyoruz.