Çocuklarla resim

Öğrenme hedefi

Yaş gruplarına uygun resim etkinlikleri tasarlayabileceksin. Çocuk çizimlerinin karalama, şema ve gerçekçilik evrelerini ve bu evrelerin bir öğretmene ne söylediğini açıklayabilecek; evrelerin kesin kurallar değil, yaklaşık eğilimler olduğunu ve kültürden kültüre değişebileceğini bilebilecek; yetişkin olarak bir çocuğun çizimine hangi anlarda ve hangi yollarla dahil olabileceğini seçebilecek; ürün yerine süreci öne çıkaran ve tek bir doğru sonucu olmayan etkinlikler kurabilecek; güvenli malzeme seçebilecek ve çocukların kendilerini ve çevrelerindeki insanları kendi tenleriyle resmedebilmeleri için gerekli renkleri ve dili sunabileceksin.

Kanca

Çocuğun resmine müdahale edilmeli mi?

Bir çocuk mor bir güneş, gövdesinden uzun kollu bir insan ya da evin içini ve dışını aynı anda gösteren bir resim yaptığında, bir yetişkinin ilk dürtüsü çoğu zaman onu «düzeltmek»tir: güneş sarıdır, kollar daha kısadır, evin içi görünmez. Ama bu düzeltmeler, çocuğun kendi gözlemini ve kendi düşünme biçimini bir yetişkinin kurallarıyla değiştirir. Öte yandan hiçbir şey söylememek de çocuğu yardımsız bırakabilir. Çocuklarla resim çalışmak, bu iki uç arasında, çocuğun kendi dilini koruyarak onu ileriye taşıyacak bir yol bulmaktır.

Bağlam

Veronalı ressam Giovanni Francesco Caroto, 1515 ile 1520 arasında bir çocuğun küçük bir portresini boyadı. Ahşaba yağlı boyayla yapılmış bu küçük portre yalnızca 37 × 29 santimetredir ve bugün Verona'daki Castelvecchio Müzesi'ndedir. Uzun, kızıl saçlı, al yanaklı, yaklaşık on on iki yaşlarında bir çocuk, yarı açık ağzıyla gülümseyerek izleyiciye bakar; bir elinde kırmızı bir başlık, öbür elinde bir kâğıt tutar.

Kâğıtta bir çocuk çizimi vardır: büyük bir kafa, küçük bir gövde ve ince, uzun kollarla bacaklarıyla çizilmiş bir insan figürü. Aynı kâğıdın kenarında, usta bir elin çizdiği anlaşılan, profilden bir göz çalışması da görülür. Çocuk, kendi çizimini gururla izleyiciye gösterir. Bu küçük resim, çocuk çizimlerinin resim tarihindeki en erken tasvirlerinden biri sayılır; beş yüz yıl önce de bir çocuğun çizdiği insan figürünün bugün çocukların çizdiklerine şaşırtıcı ölçüde benzediğini gösterir.

Ana anlatım

Çocuklar nasıl çizer?

Avusturya asıllı Amerikalı sanat eğitimcisi Viktor Lowenfeld, 1947'de yayımlanan Yaratıcı ve Zihinsel Gelişim adlı kitabında, çocukların çizimlerinin yaşla birlikte belirli evrelerden geçtiğini öne sürdü. Lowenfeld bu evreleri kendisi icat etmediğini, daha önceki çalışmalardan uyarladığını belirtir; kitabı, yirminci yüzyılın ikinci yarısında sanat eğitiminde en çok başvurulan kaynaklardan biri oldu.

Karalama evresi (scribbling stage), Lowenfeld'e göre yaklaşık iki ile dört yaş arasında görülen, çocuğun önce rastgele, sonra denetimli çizgiler çizdiği ve zamanla bu karalamalara ad vermeye başladığı evredir. Bu evrede önemli olan bir şeyi temsil etmek değil, hareketin ve izin kendisidir. Ardından, yaklaşık dört ile altı yaş arasında, çocuk ilk tanınabilir biçimleri, örneğin büyük bir daireden kollar ve bacaklar çıkan insan figürlerini çizmeye başlar.

Şema evresi (schematic stage), yaklaşık yedi ile dokuz yaş arasında görülen, çocuğun insan, ev, ağaç gibi nesneler için tekrar tekrar kullandığı kendi sembollerini, yani şemalarını geliştirdiği ve resimlerini çoğu zaman bir zemin çizgisi üzerine yerleştirdiği evredir. Caroto'nun resmindeki büyük başlı, ince kollu figür, böyle bir şemaya benzer. Bu evrede çocuklar önemli buldukları şeyleri büyük, önemsiz buldukları şeyleri küçük çizer; evin içini ve dışını aynı anda gösterebilirler. Bunlar hatalar değil, çocuğun kendi mantığıdır.

Gerçekçilik evresi (dawning realism), yaklaşık dokuz ile on bir yaş arasında başlayan, çocuğun şemalarının yetmediğini fark edip gördüğünü daha gerçekçi çizmek istediği ve çoğu zaman kendi çizimlerine karşı eleştirel olmaya başladığı evredir. Bu dönem, birçok çocuğun «ben çizemiyorum» diyerek resim yapmayı bıraktığı dönemdir; bir öğretmenin desteği burada özellikle önemlidir. Lowenfeld ergenliğe doğru iki evre daha tanımlar.

Bu evreler kesin kurallar değildir. Yaş aralıkları yaklaşıktır, çocuklar arasında büyük farklar vardır ve daha sonraki araştırmacılar, evrelerin çocuğun yaşadığı kültüre ve karşılaştığı görsel örneklere göre değişebildiğini tartışmıştır. Evreler bir öğretmene çocuğu sınıflandırmak için değil, onun nerede durduğunu anlamak için yardımcı olur.

Yetişkin ne zaman ve nasıl katılmalı?

Çocuğun resmine doğrudan çizmek ya da onu düzeltmek, çoğu zaman çocuğa kendi çiziminin yanlış olduğu mesajını verir. Bunun yerine yetişkin, soru sorarak katılabilir. «Bu resimde neler oluyor?», «Bu kişi ne yapıyor?», «Burada hava nasıl?» gibi sorular, çocuğun kendi resmini anlatmasını ve ona yeni ayrıntılar eklemek istemesini sağlar.

Övgünün biçimi de önemlidir. «Çok güzel» gibi genel bir övgü, çocuğa neyin iyi olduğunu söylemez ve onu yetişkinin onayına bağımlı kılabilir. Bunun yerine çocuğun yaptığı somut bir şeyi betimlemek, örneğin «Güneşi çok büyük ve parlak yapmışsın» ya da «Buraya çok farklı renkler koymuşsun», çocuğa kendi kararlarını fark ettirir.

Katılmanın uygun olduğu anlar da vardır. Çocuk bir şeyi nasıl yapacağını sorduğunda, bir malzemeyi nasıl kullanacağını bilmediğinde ya da gerçekçilik evresinde bir şeyi çizemediği için hayal kırıklığına uğradığında, bir yetişkin ayrı bir kâğıt üzerinde bir yolu gösterebilir. Önceki derste gördüğün iskele kurma burada da işe yarar: göstermek, birlikte denemek ve çocuğun kendi resmine dönmesine izin vermek.

Hangi etkinlikler hangi yaşa uygun?

Süreç odaklı etkinlik (process-oriented activity), çocukların bir sonuca ulaşmaktan çok malzemeyi, rengi, dokuyu ve hareketi keşfetmesine odaklanan ve sonucu önceden belirlenmemiş etkinliktir. Küçük çocuklar için, örneğin iri fırçalarla büyük kâğıtlara boyamak, parmak boyasıyla renkleri karıştırmak ya da farklı dokulu yüzeylerde çizmek, bir şablonu boyamaktan çok daha zengin bir deneyimdir.

Açık uçlu etkinlik (open-ended activity), çocuklara bir konu ya da bir malzeme verip nasıl yorumlayacaklarını onlara bırakan, tek bir doğru sonucu olmayan etkinliktir. Bir sınıfın bütün çocuklarının aynı kalıptan aynı kediyi yaptığı bir etkinlik yerine, «en sevdiğin hayvanın uyuduğu yer» gibi bir konu, her çocuğun kendi gözlemini ve hayal gücünü kullanmasına olanak verir. Yaş büyüdükçe, gerçekçilik evresindeki çocuklar için gözlemden çizim, basit perspektif ya da ışık ve gölge gibi teknik beceriler de eklenebilir; bu yaş grubu, gerçekçi çizmeyi öğrenmek için çoğu zaman gerçekten istekli olur.

Malzeme seçiminde güvenlik önceliklidir. Çocuklar için üretilmiş, zehirsiz olduğu belirtilen boyalar, kolayca yıkanabilen malzemeler ve yaşa uygun makaslar seçmek; solventli boyaları, püskürtme boyaları ve toz pigmentleri küçük çocuklardan uzak tutmak gerekir. Güvenli yağlı boya dersinde gördüğün ilkeler çocuklarla çalışırken daha da önemlidir.

Çocuklar kendilerini nasıl resmeder?

Çocuklar kendilerini, ailelerini ve arkadaşlarını resmederken tenlerini renklendirmek isterler. Bir sınıfta yalnızca tek bir açık «ten rengi» kalem ya da boya bulunuyorsa, koyu tenli bir çocuk kendini resmetmek için doğru rengi bulamaz; farklı tenlerden çocuklar da tek bir tenin «normal» sayıldığı mesajını alır. Bu yüzden sınıfta açıktan çok koyuya uzanan geniş bir ten tonu yelpazesi bulundurmak, çocukların bu renkleri karıştırmayı denemesine izin vermek ve hiçbir rengi «ten rengi» diye adlandırmamak, küçük ama önemli bir adımdır.

Çocuklar bazen tenleri beklenmedik renklerle, örneğin mavi ya da yeşil boyar. Bu çoğu zaman bir oyun, bir duygu ya da elde o an bulunan renktir; düzeltilmesi gerekmez. Ama bir çocuk kendi tenini resmederken zorlanıyorsa, ona ayrı bir kâğıt üzerinde renkleri karıştırarak kendi tenine en yakın tonu bulmasına yardım etmek, hem bir renk dersi hem de kendini görünür kılmanın bir yolu olabilir. Çocuklara resimlerinde farklı tenlerden insanlar gösteren kitaplar ve resimler sunmak da onların dünyasını genişletir.

Uygulama

Bu kısa deneme, bir çocuğun resmine dokunmadan da onu ileriye taşıyabileceğini ve gelişim evrelerinin bir çocuğun kâğıdında nasıl göründüğünü doğrudan gösterecek.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Çocuğun resmine müdahale edilmeli mi? Doğrudan çizerek ya da düzelterek değil; soru sorarak, somut gözlemlerle ve gerektiğinde ayrı bir kâğıtta bir yol göstererek. Viktor Lowenfeld'in 1947'de tanımladığı karalama, şema ve gerçekçilik evreleri, bir çocuğun nerede durduğunu anlamaya yardım eder, ama kesin kurallar değildir. Süreç odaklı ve açık uçlu etkinlikler çocuğun kendi dilini korur; güvenli malzemeler ve geniş bir ten tonu yelpazesi, her çocuğun kendini ve çevresini resmedebilmesini sağlar. Giovanni Francesco Caroto'nun beş yüz yıl önce boyadığı, elindeki çizimi gururla gösteren çocuk, çocuk çizimlerinin ne kadar eski ve ne kadar değerli bir dil olduğunu hatırlatır. Ödevde üç yaş grubu için birer etkinlik hazırlayacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

3 yaş grubu için birer etkinlik hazırla.

1. Üç yaş grubu seç: örneğin üç ile beş, yedi ile dokuz ve on ile on iki yaş; her grubun hangi gelişim evresinin özelliklerini gösterebileceğini birkaç cümleyle yaz.
2. Her grup için süreç odaklı ya da açık uçlu bir etkinlik tasarla: konu, malzemeler, süre ve adımlar; kalıp ya da tek doğru sonuç içermesin.
3. Her etkinlik için çocuklara soracağın üç açık uçlu soruyu ve hangi durumda ayrı bir kâğıtta bir yol göstereceğini yaz.
4. Her etkinliğin malzeme listesinde güvenlik notlarını ve çocukların kendi tenlerini resmedebilmeleri için sunacağın renk yelpazesini belirt.

Kendini değerlendir

• Bitmişlik ve Sunum: Üç etkinlik aynı düzenle, konu, malzeme, süre, adımlar ve sorularla eksiksiz yazılmış mı?
• Teknik ve Malzeme: Seçilen malzemeler yaşa uygun ve güvenli mi?
• Kompozisyon: Etkinlikler çocukların kendi resimlerini kurmasına, sayfanın düzenini kendi kararlarıyla belirlemesine alan bırakıyor mu?
• Etkinlikleri tasarlarken hangi noktada bir kalıba ya da tek doğru sonuca kaymak üzere olduğunu fark ettin?

Kendini sına

1. Lowenfeld'e göre şema evresinin özelliği nedir?

• A) Çocuğun yalnızca rastgele çizgiler çizmesi.
• B) Çocuğun nesneler için tekrar eden kendi sembollerini geliştirmesi ve resimlerini çoğu zaman bir zemin çizgisine yerleştirmesi.
• C) Çocuğun tamamen gerçekçi çizmesi.
• D) Çocuğun resim yapmayı bırakması.

2. Gerçekçilik evresi bir öğretmen için neden önemlidir?

• A) Çocuklar bu evrede resimle hiç ilgilenmez.
• B) Bu evrede bütün çocuklar usta ressam olur.
• C) Çocuklar kendi çizimlerine karşı eleştirelleşir ve birçoğu resim yapmayı bırakabilir; destek özellikle önemlidir.
• D) Bu evrede malzeme gerekmez.

3. Bir çocuğun resmine katılmanın uygun yolu hangisidir?

• A) Açık uçlu sorular sormak ve gerekirse ayrı bir kâğıtta bir yol göstermek.
• B) Çocuğun resmine doğrudan çizmek.
• C) Resmi baştan yapmak.
• D) Hiçbir şey söylememek ve malzemeyi toplamak.

4. Açık uçlu etkinlik neyi anlatır?

• A) Bütün çocukların aynı kalıptan aynı sonucu yaptığı etkinliği.
• B) Süresi belirsiz etkinliği.
• C) Yalnızca yetişkinlerin katıldığı etkinliği.
• D) Bir konu ya da malzeme verip yorumu çocuğa bırakan, tek doğru sonucu olmayan etkinliği.

5. Bir sınıfta geniş bir ten tonu yelpazesi bulundurmak neden önemlidir?

• A) Boyaları daha pahalı göstermek için.
• B) Her çocuğun kendini ve çevresini kendi teniyle resmedebilmesi ve tek bir tenin normal sayılmaması için.
• C) Çocukları bütün tenleri aynı boyamaya zorlamak için.
• D) Resim yapmayı hızlandırmak için.

Cevaplar

1. B — Bu evrede önemli şeyleri büyük çizmek ve içi ile dışı aynı anda göstermek çocuğun kendi mantığıdır.
2. C — Bu dönemde birçok çocuk «ben çizemiyorum» diyerek resmi bırakır.
3. A — Ayrı bir kâğıtta göstermek çocuğun kendi resmini korur.
4. D — Her çocuk kendi gözlemini ve hayal gücünü kullanabilir.
5. B — Hiçbir rengi «ten rengi» diye adlandırmamak da bu adımın parçasıdır.

Referans görseller

• Özgün animasyon: karalama, şema ve gerçekçilik evrelerinde aynı konunun, bir insan figürünün, çocuk çizimleri olarak dönüşümü.
• Özgün animasyon: bir çocuğun resmine doğrudan çizen bir yetişkin ile soru soran bir yetişkinin yan yana gösterilmesi ve çocuğun iki durumdaki tepkisi.
• Özgün animasyon: kutudaki tek «ten rengi» kalemin yerini açıktan çok koyuya uzanan bir renk yelpazesine bırakması ve çocukların kendilerini resmetmesi.

Sonraki derse köprü

Çocuklarla çalışmak, resim öğretmenin bir yoludur; pek çok ressam ise yetişkinlere, kendi atölyesinde ya da evinde ders vererek hem bilgisini paylaşır hem de gelir elde eder. Bir yetişkin atölyesi açmak, bir mekân hazırlamayı, bir müfredat kurmayı ve derslere bir fiyat koymayı gerektirir. Sonraki derste evde ya da küçük bir mekânda bir yetişkin atölyesi açmanın yollarını ele alıyoruz.