Atölye eleştirisi (crit)

Öğrenme hedefi

Yapıcı eleştiri verip alabileceksin. Bir grubun bir çalışmayı birlikte değerlendirdiği atölye eleştirisinin amacını açıklayabilecek; eleştiriyi düzenli ve güvenli kılan bir süreci adım adım uygulayabilecek; yargı içermeyen sorular sorup görsel kanıta dayanan betimleyici geri bildirimler verebilecek; kendi çalışman eleştirilirken savunmaya geçmeden dinleyip neyi alacağına karar verebilecek ve farklı kökenlerden katılımcıların bulunduğu bir grupta herkesin sesinin duyulmasını gözeterek bir akran değerlendirmesine katılabileceksin.

Kanca

Eleştiri nasıl verilir, nasıl alınır?

Aynayla, ters çevirmeyle ya da zamanla ne kadar uğraşsan da, kendi resminde fark edemediğin bir şeyi yanındaki biri bir bakışta görebilir. Ama başkalarının görüşünü duymak her zaman kolay değildir. Bir resim üzerine haftalarca çalıştıktan sonra, onu bir grubun önüne koymak ve hakkında konuşulanları dinlemek insanı savunmasız bırakabilir. Eleştiri veren taraf için de iş kolay değildir: dürüst olmakla kırıcı olmak, nazik olmakla işe yaramaz olmak arasındaki çizgi incedir. Bu ders, bu çizgiyi yürümeyi kolaylaştıran bir düzeni öğretiyor.

Bağlam

Frédéric Bazille, 1870'te kendi atölyesini ve orada toplanan dostlarını boyadı; Bazille'in Atölyesi bugün Orsay'in koleksiyonundadır. Yağlı boya tuval 98 × 128 santimetredir. Resim, Bazille'in Paris'in Batignolles semtinde, La Condamine sokağında, 1868'in başından 1870 baharına kadar ressam Pierre-Auguste Renoir ile paylaştığı atölyeyi gösterir. Duvarlar resimlerle doludur; atölyede sanatçı dostları bir araya gelmiştir.

Resmin merkezinde, elinde paletiyle uzun boylu Bazille, bir şövaledeki çerçeveli resmin yanında durur. Önünde, şapkası ve kızıl sakalıyla ressam Édouard Manet, resme bakar. Sağda, Bazille'in arkadaşı Edmond Maître, bir piyanonun başında oturur. Bazille bir mektubunda, resimdeki kendi figürünü Manet'nin boyadığını yazmıştır. Bu ayrıntı, sahnenin anlamını derinleştirir: bir atölyede sanatçılar yalnızca birbirlerinin resimlerine bakmaz, onlar üzerine konuşur ve zaman zaman birbirlerinin resimlerine el bile koyar.

Ana anlatım

Atölye eleştirisi ne işe yarar?

Atölye eleştirisi (studio critique), bir sanatçının çalışmasını bir grubun önüne koyduğu ve grubun onu belirli bir düzen içinde birlikte değerlendirdiği toplantıdır; sanat okullarında kısaca «crit» diye anılır. Amacı bir resmi beğenmek ya da yermek değil, sanatçının çalışmasını daha iyi anlamasına ve bir sonraki adımına karar vermesine yardım etmektir.

Atölye eleştirisinin gücü, farklı gözlerin bir araya gelmesinden gelir. Kendi işini eleştirmek dersinde gördüğün taze göz yöntemleri, kendi gözünün alışkanlığını kırmaya çalışır; bir grup ise zaten taze gözlerden oluşur. Her katılımcı resmi farklı bir yerden okur ve sanatçının hiç düşünmediği bir bağlantıyı, bir sorunu ya da bir gücü fark edebilir.

Ama bir grup, düzen olmadan kolayca yararsız ya da kırıcı bir tartışmaya dönüşebilir. En güçlü sesler konuşmayı ele geçirebilir, sanatçı savunmaya geçebilir, yorumlar gerekçesiz beğeni ya da hoşnutsuzluk cümlelerine indirgenebilir. Bu yüzden iyi bir atölye eleştirisinin bir yapısı ve kuralları olmalıdır.

Eleştiri hangi adımlarla düzenlenir?

Eleştirel yanıt süreci (critical response process), Amerikalı koreograf Liz Lerman'ın 1990'da geliştirdiği ve yaratıcı bir çalışma üzerine geri bildirim vermeyi ve almayı dört adımda düzenleyen yöntemdir. Yöntem dansta doğdu, ama resim, yazı ve tasarım gibi birçok alanda kullanılır. Lerman'ın anlatımına göre amaç, sanatçıyı işine dönmeye istekli ve motive bırakmaktır.

Sürecin ilk adımı anlam cümleleridir. Anlam cümlesi (statement of meaning), katılımcının çalışmada kendisi için anlamlı, çağrışımlı ya da ilginç bulduğu şeyi dile getirdiği cümledir. Bu bir övgü değildir; «bu çok güzel» yerine «sağ alttaki mavi ile yüzün serinliği arasındaki bağ bana sessiz bir sabahı düşündürdü» gibi, çalışmanın katılımcıda ne uyandırdığını söyleyen somut bir gözlemdir.

İkinci adımda sanatçı soru sorar. Sanatçı, kendi çalışmasının hangi yönü hakkında görüş duymak istediğini sorar: «Gökyüzü fazla mı ağır?» ya da «Figürler arasındaki ilişki okunuyor mu?» Bu adım, sanatçıya eleştirinin yönünü belirleme hakkı verir ve onu pasif bir dinleyici olmaktan çıkarır.

Üçüncü adımda katılımcılar tarafsız sorular sorar. Tarafsız soru (neutral question), içinde bir görüş ya da yargı taşımayan ve sanatçının kararlarını anlamaya yönelik sorudur. «Neden gökyüzünü bu kadar koyu yaptın?» sorusu, gökyüzünün fazla koyu olduğu yargısını gizler; «Gökyüzünün değerini seçerken neyi düşündün?» sorusu ise tarafsızdır. Tarafsız sorular, sanatçının kendi niyetini dile getirmesini sağlar ve çoğu zaman görüş bildirmeden önce yanlış anlamaları giderir.

Dördüncü adımda görüşler gelir. Lerman'ın yönteminde katılımcı, bir görüşü dile getirmeden önce sanatçıya onu duymak isteyip istemediğini sorar. Bu küçük izin sorusu, sanatçının kontrolü elinde tutmasını sağlar ve görüşlerin bir saldırı gibi değil, bir teklif gibi duyulmasına yardım eder.

Geri bildirim nasıl verilir?

Betimleyici geri bildirim (descriptive feedback), bir yargıyı doğrudan söylemek yerine, çalışmada görülen şeyi ve onun izleyicide yarattığı etkiyi, görsel kanıtla birlikte anlatan geri bildirimdir. «Kompozisyon kötü» demek yerine, «gözüm hemen sol üstteki parlak alana gidiyor ve oradan resmin geri kalanına dönemiyor» demek, sanatçıya neyin olduğunu ve nedenini gösterir. Bir yorumu resmin gösterilebilir bir yerine bağlama alışkanlığı, burada eleştirinin temelidir.

Betimleyici geri bildirimin bir başka yararı, sanatçıya karar hakkını bırakmasıdır. Sanatçı, gözün sol üste gittiğini duyduğunda, bunun istediği bir şey mi, yoksa düzeltmesi gereken bir sorun mu olduğuna kendisi karar verir. Belki de o parlak alan tam olarak gözü çekmesi gereken yerdir. Yargı yerine gözlem sunmak, eleştiriyi bir emir olmaktan çıkarıp bir bilgiye dönüştürür.

Geri bildirimi somut ve sınırlı tutmak da önemlidir. Bir resim hakkında on ayrı görüş, sanatçıyı boğar; en önemli bir iki gözlem, üzerinde çalışılabilir. Her geri bildirimi resmin belirli bir yerine bağlamak, onu anlaşılır ve kullanılabilir kılar.

Eleştiri nasıl alınır ve herkes nasıl duyulur?

Eleştiri alırken en zor şey, savunmaya geçmemektir. Bir görüşü duyduğunda hemen açıklamaya ya da itiraz etmeye başlamak, grubun konuşmasını keser ve senin öğrenebileceğin şeyi engeller. Bunun yerine dinlemek, not almak ve ancak sonra, kendi başına, hangi görüşlerin işine yaradığına karar vermek daha verimlidir. Her görüşü uygulamak zorunda değilsin; ama her görüşü dinlemek, çalışmana başkalarının gözüyle bakmanı sağlar.

Bir atölye eleştirisinde grubun kendisi de dikkat ister. Farklı kökenlerden, farklı kültürlerden ve farklı deneyimlerden katılımcılar, bir resmi farklı biçimlerde okuyabilir. Bir resimdeki bir ten, bir giysi, bir jest ya da bir mekân, bazı katılımcılar için tanıdık, bazıları için yabancı olabilir. Örneğin koyu tenli bir figürü resmeden bir sanatçıya, o teni kendi yaşamından tanıyan bir katılımcı, ışığın ve rengin nasıl göründüğü üzerine başkalarının göremeyeceği bir gözlem sunabilir. Bu yüzden yalnızca en yüksek sesleri değil, herkesi dinlemek ve daha sessiz katılımcılara da söz vermek, eleştiriyi daha zengin kılar.

Bir grubu yönetirken, bir kişinin tenini, kökenini ya da kimliğini bir resim üzerinden yorumlayan ve kalıp yargılara dayanan cümlelere dikkat etmek de gerekir. Eleştirinin konusu resimdir; resimdeki biçimler, renkler ve ilişkilerdir. Görüşleri bu biçimsel düzleme ve görsel kanıta bağlamak, eleştiriyi hem daha yararlı hem de herkes için daha güvenli kılar.

Uygulama

Toplantıdan sonra aldığın notlara tek başına bak ve yalnızca birini seçip bir sonraki çalışmanda uygula; hepsini birden değil.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Eleştiri nasıl verilir, nasıl alınır? Bir düzen içinde, yargı yerine gözlemle, görsel kanıta dayanarak ve sanatçıya karar hakkını bırakarak verilir; savunmaya geçmeden, dinleyerek ve sonra neyin alınacağına tek başına karar vererek alınır. Liz Lerman'ın 1990'da geliştirdiği eleştirel yanıt süreci, anlam cümleleri, sanatçının soruları, tarafsız sorular ve izinle dile getirilen görüşlerle bu düzeni kurar. Frédéric Bazille'in 1870 tarihli Bazille'in Atölyesi'nde Manet'nin bir şövaledeki resme bakışı ve Bazille'in figürünü Manet'nin boyamış olması, bir atölyede sanatçıların birbirinin işine ne kadar yakından katıldığını gösterir. Herkesin sesinin duyulduğu bir grup, eleştiriyi daha zengin ve daha adil kılar. Ödevde bir akran değerlendirmesine katılacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir akran değerlendirmesine katıl.

1. En az iki kişiyle bir grup kur ve her birinizin değerlendirilecek bir resmini seçin.
2. Her resim için Lerman'ın dört adımını sırayla uygulayın: anlam cümleleri, sanatçının sorusu, tarafsız sorular ve izinle görüşler.
3. Kendi resmin değerlendirilirken yalnızca dinle ve not al; başkalarının resimleri için betimleyici ve görsel kanıta dayanan geri bildirim ver.
4. Toplantıdan sonra aldığın notlardan bir tanesini seç ve onu bir sonraki çalışmanda nasıl uygulayacağını anlatan birkaç cümle yaz.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Başkalarının resimleri için verdiğin geri bildirimler kompozisyonun belirli yerlerine bağlandı mı?
• Değer (Ton): Değer ve ışık üzerine gözlemlerin betimleyici ve kanıta dayalı mıydı?
• Bitmişlik ve Sunum: Notların düzenli ve bir sonraki adımın açıkça yazılmış mı?
• Kendi resmin değerlendirilirken savunmaya geçmemek sana ne kadar zor geldi?

Kendini sına

1. Atölye eleştirisinin temel amacı nedir?

• A) Bir resmi beğenmek ya da yermek.
• B) En iyi resmi seçmek.
• C) Sanatçının çalışmasını daha iyi anlamasına ve bir sonraki adımına karar vermesine yardım etmek.
• D) Katılımcıların birbirini yarıştırması.

2. Liz Lerman'ın eleştirel yanıt sürecinin ilk adımı nedir?

• A) Anlam cümleleri.
• B) Görüşler.
• C) Sanatçının savunması.
• D) Oylama.

3. Hangisi tarafsız bir sorudur?

• A) «Neden gökyüzünü bu kadar koyu yaptın?»
• B) «Gökyüzü neden bu kadar kötü?»
• C) «Figürü neden bu kadar küçük çizdin?»
• D) «Gökyüzünün değerini seçerken neyi düşündün?»

4. Betimleyici geri bildirim neden yararlıdır?

• A) Sanatçıya ne yapması gerektiğini emreder.
• B) Görülen şeyi ve etkisini kanıtla anlatır ve karar hakkını sanatçıya bırakır.
• C) Her zaman olumludur.
• D) Hiç görüş içermez.

5. Farklı kökenlerden katılımcıların bulunduğu bir grupta ne gözetilmelidir?

• A) Yalnızca en deneyimli katılımcıyı dinlemek.
• B) Herkese, daha sessiz katılımcılara da söz vermek ve görüşleri resimdeki biçimlere ve görsel kanıta bağlamak.
• C) Kişilerin kökenleri üzerinden yorum yapmak.
• D) Resim yerine sanatçıyı eleştirmek.

Cevaplar

1. C — Eleştiri bir yargı değil, sanatçıya yardım eden bir bilgidir.
2. A — Anlam cümleleri övgü değil, çalışmanın katılımcıda ne uyandırdığını söyleyen somut gözlemlerdir.
3. D — Öbür sorular içlerinde bir yargı gizler ve sanatçıyı savunmaya iter.
4. B — Sanatçı, gözlemin istediği bir etki mi yoksa bir sorun mu olduğuna kendisi karar verir.
5. B — Farklı deneyimler, başkalarının göremeyeceği gözlemler sunabilir.

Referans görseller

• Özgün animasyon: düzensiz bir eleştiri toplantısı ile Lerman'ın dört adımıyla düzenlenmiş bir toplantının karşılaştırılması.
• Özgün animasyon: yargı içeren sorularla tarafsız soruların yan yana gösterilmesi; betimleyici geri bildirimin görsel kanıta bağlanması.
• Özgün animasyon: farklı kökenlerden katılımcıların bulunduğu bir grupta herkese söz verilmesi.

Sonraki derse köprü

Eleştiri, bir resmin neyi iyi yaptığını ve neyi yapamadığını tartışır; ama bu tartışmanın ardında daha eski ve daha büyük bir soru yatar: resim ne işe yarar ve gerçeği ne kadar yansıtır? Bir sonraki bölüm sanat kuramı ve estetiğe ayrılıyor; ilk ders bu sorunun en eski cevaplarından birini, mimesisi ve Platon'un ressamlara neden güvenmediğini ele alıyoruz.