Kendi işini eleştirmek

Öğrenme hedefi

Kendi çalışmalarını sistemli ölçütlerle değerlendirebileceksin. Kendi resminin hatalarını görmenin neden başkasınınkini görmekten zor olduğunu açıklayabilecek; gözün alışkanlığını kırmak için taze göz yöntemlerini kullanabilecek; biçimsel analizin araçlarını bir rubriğe dönüştürüp kendi çalışmalarına uygulayabilecek; değerlendirmelerini bir ilerleme kaydında biriktirerek gelişimini görebilecek ve tenleri alışkanlıkla değil gözlemle kurup kurmadığını da sorgulayarak son beş çalışmanı rubrikle değerlendirebileceksin.

Kanca

Kendi hatalarımızı neden göremeyiz?

Biçimsel analiz dersinde başka bir ressamın tablosunu betimleme, çözümleme ve görsel kanıtlarla okumayı öğrendin. Aynı yöntemi kendi resmine uygulamak ise şaşırtıcı ölçüde zordur. Başkasının resmindeki eğik bir göz ya da düz bir gölge hemen dikkatini çeker; ama kendi resminde saatlerce baktığın aynı hata, sanki görünmez olur. Bu ders, bu körlüğün nedenini ve onu aşmanın yollarını ele alıyor: kendi işine, onu ilk kez gören biri gibi bakmayı öğrenmeyi.

Bağlam

Fransız ressam Pierre Bonnard, 1936 ile 1938 yılları arasında Banyoda Çıplak adlı büyük resmi üzerinde çalıştı. Yağlı boyayla tuvale yapılan bu geniş resim 93 × 147 santimetredir ve bugün Paris Şehri Modern Sanat Müzesi'ndedir. Resim, Bonnard'ın hayat arkadaşı ve modeli Marthe'yi, beyaz bir küvetin içinde uzanmış, çevresini saran sıcak ve parıltılı renklerle gösterir.

Bonnard, resimlerini bitmiş saymakta zorlanan bir ressam olarak tanınır. Kaynaklara göre resimlerini yıllar, hatta on yıllar sonra yeniden ele alır ve renklerini değiştirirdi. Onunla ilgili sık anlatılan bir hikâyeye göre, bir müzede kendi eski resimlerinden birinin önünde, arkadaşı ressam Édouard Vuillard bekçinin dikkatini dağıtırken, küçük bir yaprağın rengini düzeltmişti. Tarihçiler bu hikâyenin büyük olasılıkla süslendiğini düşünür; ama ardındaki alışkanlık, yani kendi işine yeniden ve yeniden bakıp onu sorgulama isteği, iyi belgelenmiştir.

Ana anlatım

Kendi hatalarımızı neden göremeyiz?

Öz eleştiri (self-critique), bir sanatçının kendi çalışmasını, belirli ölçütlerle ve olabildiğince tarafsız bir gözle değerlendirmesidir. Öz eleştiri, kendini küçümsemek ya da her şeyi beğenmemek değildir; neyin işe yaradığını ve neyin yaramadığını görmek ve bir sonraki adıma karar vermektir.

Aşinalık körlüğü (familiarity blindness), bir sanatçının uzun süre baktığı kendi resmindeki hatalara gözünün alışması ve onları artık fark edememesidir. Bir resim üzerinde saatlerce çalıştığında, gözün her bölgeyi defalarca görür ve beynin, orada ne olması gerektiğini bildiği için, gerçekte ne olduğunu değil, olması gerekeni görmeye başlar. Eğik bir burun, çizerken düz olduğunu düşündüğün için düz görünür; ölü bir renk, onu karıştırırken aklındaki canlı rengi hatırladığın için canlı görünür.

Bu körlüğün bir başka kaynağı, emeğin kendisidir. Bir bölgeye çok emek verdiğinde, o bölgeyi resmin geri kalanından daha değerli görmeye başlarsın; resmin bütününe zarar verse bile onu değiştirmek zor gelir. Bu yüzden öz eleştiri, yalnızca gözle değil, bu duygusal bağlılıkla da çalışmayı gerektirir: bir bölge ne kadar emek almış olursa olsun, resmin bütününe hizmet etmiyorsa değiştirilmesi gerekir.

Göz nasıl yeniden tazelenir?

Taze göz yöntemleri (fresh-eye methods), bir sanatçının kendi resmine alışmış gözünü kırmak ve onu ilk kez gören biri gibi bakabilmek için kullandığı tekniklerdir. Bunların bazılarını önceki derslerde gördün: resmi aynada görmek, ters çevirmek ya da bir süre duvara çevirip sonra yeniden bakmak. Bu yöntemlerin ortak noktası, resmi alıştığın biçimden koparmalarıdır.

Aynada görmek, resmin sağını ve solunu yer değiştirir; göz, alıştığı düzeni kaybettiği için orantısızlıkları ve kaymaları birden görür. Resmi baş aşağı çevirmek, konuyu tanınmaz hâle getirir ve gözü biçimlere, değerlere ve kompozisyona bakmaya zorlar. Resmin fotoğrafını çekip küçük bir ekranda ya da gri tonlarda görmek, değer düzenini ve büyük kütleleri açığa çıkarır. Resmi günlerce, haftalarca görmemek ise belki en güçlü yöntemdir: zaman, gözün alışkanlığını siler.

Bonnard'ın resimlerini yıllar sonra yeniden ele alması, bu son yöntemin uç bir örneğidir. Zaman geçtikçe, bir zamanlar doğru görünen bir renk yanlış görünebilir, bir zamanlar gözden kaçan bir kenar belirgin hâle gelebilir. Her resmi yıllarca yeniden boyamak gerekmez; ama bir resmi bitmiş saymadan önce onu en az birkaç gün görmeden bırakmak, öz eleştirinin en basit ve en etkili adımlarından biridir.

Biçimsel analiz nasıl bir rubriğe dönüşür?

Rubrik (rubric), bir çalışmanın değerlendirileceği ölçütlerin ve her ölçüt için neyin güçlü, neyin zayıf sayılacağının önceden yazılı olarak belirlendiği tablodur. Ödevlerin sonundaki «kendini değerlendir» başlıkları, oran ve çizim, değer, kenar ve ayrıntı, kompozisyon, teknik ve malzeme, bitmişlik ve sunum gibi ölçütlerle, basit bir rubrik işlevi görür. Kendi rubriğini kurarken bu ölçütleri temel alabilir ve kendi amaçlarına göre genişletebilirsin.

Bir rubriği kullanmanın en önemli yararı, izlenimi ölçüte bağlamasıdır. «Resim olmadı» demek yerine, rubriğin her satırında ayrı ayrı sorarsın: oranlar doğru mu, değer düzeni okunuyor mu, kenarlar bilinçli mi, kompozisyon gözü taşıyor mu? Bu sorular, sorunun nerede olduğunu gösterir ve bir sonraki resimde neyi değiştireceğini belirler. Biçimsel analiz dersinde gördüğün görsel kanıt ilkesi burada da geçerlidir: her ölçüt için değerlendirmeni resimde gösterebileceğin bir yere bağla.

Rubriğe, kendi eğilimlerini sorgulayan satırlar eklemek de öğreticidir. Birçok ressamın farkında olmadığı alışkanlıklardan biri, tenleri gözlemden değil, alıştığı bir karışımdan kurmaktır: her yüzü aynı pembemsi ya da aynı kahverengimsi karışımla başlatmak. Bu alışkanlık, özellikle ressamın kendi teninden farklı tenlerde, modelin gerçek değerini ve sıcaklığını kaçırmasına yol açabilir. Rubriğine «Bu teni modelin kendisinden mi, yoksa alışkanlığımdan mı karıştırdım?» sorusunu eklemek, bu kör noktayı görünür kılar. Resmin fotoğrafını çekip ten bölgelerini modelin ya da referansın aynı bölgeleriyle yan yana koymak, farkı somut olarak gösterir.

Değerlendirmeler nasıl bir gelişime dönüşür?

İlerleme kaydı (progress log), bir sanatçının çalışmalarını ve her biri için yaptığı rubrik değerlendirmelerini tarih sırasıyla biriktirdiği ve zaman içindeki gelişimini izlediği kayıttır. Tek bir resmin değerlendirmesi o resim hakkında bir şey söyler; on resmin değerlendirmesi ise bir eğilim gösterir. Hangi ölçütte sürekli güçlü, hangisinde sürekli zayıf olduğunu, ancak birden çok değerlendirmeyi yan yana koyduğunda görürsün.

İlerleme kaydı tutmanın bir başka yararı, cesaret vermesidir. Öz eleştiri, yalnızca hataları gösterdiğinde yıpratıcı olabilir. Ama altı ay önceki bir değerlendirmede zayıf olan bir ölçütün bugün güçlendiğini görmek, çalışmanın sonuç verdiğini gösterir. Bu yüzden kayıtta yalnızca zayıflıkları değil, güçlü yanları ve ilerlemeleri de not etmek gerekir.

Kaydı sade tutmak, onu sürdürmeyi kolaylaştırır. Her çalışma için bir fotoğraf, tarih, rubriğin her satırı için birkaç kelime ve bir sonraki çalışmada deneyeceğin tek bir değişiklik yeterlidir. Bu son satır, değerlendirmeyi bir eyleme dönüştürür: öz eleştiri, bir sonraki resimde neyi farklı yapacağını söylediğinde işe yarar.

Uygulama

İlk izlenimin ile dört yöntemden sonraki notların arasındaki fark, aşinalık körlüğünün ne kadar gerçek olduğunu gösterir.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Kendi hatalarımızı neden göremeyiz? Çünkü uzun süre baktığımız resme gözümüz alışır, beynimiz olanı değil olması gerekeni görür ve emek verdiğimiz bölgelere duygusal olarak bağlanırız. Bu körlüğü kırmanın yolu, resmi aynada, ters, gri tonlarda, küçük bir ekranda ya da uzun bir aradan sonra, ilk kez gören biri gibi görmektir. Biçimsel analizin ölçütlerini bir rubriğe dönüştürmek izlenimi gerekçeye bağlar; değerlendirmeleri bir ilerleme kaydında biriktirmek ise gelişimi görünür kılar. Pierre Bonnard'ın resimlerini yıllarca yeniden ele alması ve Banyoda Çıplak üzerinde 1936'dan 1938'e uzanan bir süre boyunca çalışması, kendi işine yeniden ve yeniden bakmanın bir örneğidir. Ödevde son beş çalışmanı rubrikle değerlendireceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Son 5 çalışmanı rubrikle değerlendir.

1. Son beş çalışmanın fotoğraflarını tarih sırasıyla bir sayfaya ya da dosyaya yerleştir.
2. Her birini taze göz yöntemlerinden en az ikisiyle yeniden gör ve fark ettiklerini not et.
3. Her çalışmayı rubriğin altı ölçütüyle değerlendir; figür varsa ten satırını da ekle ve her değerlendirmeyi resimde gösterebileceğin bir yere bağla.
4. Beş değerlendirmeyi yan yana koyup sürekli güçlü ve sürekli zayıf olduğun ölçütleri yaz ve bir sonraki çalışmanda deneyeceğin tek bir değişikliği belirle.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Rubrikte oran ve çizim hataları resimdeki yerleriyle birlikte gösterilmiş mi?
• Değer (Ton): Gri tonlu fotoğraflarla değer düzenindeki sorunlar tespit edilmiş mi?
• Bitmişlik ve Sunum: İlerleme kaydı düzenli ve her çalışma için bir sonraki adım yazılmış mı?
• Beş çalışmayı yan yana görünce hangi eğilimini ilk kez fark ettin?

Kendini sına

1. Aşinalık körlüğü nedir?

• A) Başkasının resmini görememek.
• B) Uzun süre bakılan kendi resmindeki hatalara gözün alışması ve onları fark edememesi.
• C) Renk körlüğünün bir türü.
• D) Karanlıkta resim yapamamak.

2. Resmi baş aşağı çevirmek neden işe yarar?

• A) Konuyu tanınmaz hâle getirip gözü biçimlere, değerlere ve kompozisyona bakmaya zorladığı için.
• B) Boyanın daha hızlı kurumasını sağladığı için.
• C) Resmi daha güzel gösterdiği için.
• D) Hiçbir işe yaramaz.

3. Rubriğin temel yararı nedir?

• A) Resmi daha pahalı yapmak.
• B) Resmi hemen bitirmek.
• C) Değerlendirmeyi yalnızca olumlu tutmak.
• D) İzlenimi belirli ölçütlere bağlayıp sorunun nerede olduğunu göstermek.

4. İlerleme kaydı neyi görünür kılar?

• A) Resmin satış fiyatını.
• B) Zaman içindeki eğilimleri, sürekli güçlü ve zayıf ölçütleri ve gelişimi.
• C) Yalnızca hataları.
• D) Boya tüketimini.

5. Tenlerle ilgili hangi soru rubriğe eklenmelidir?

• A) Ten hep aynı karışımla mı başladı?
• B) Ten mümkün olduğunca pembe mi?
• C) Bu teni modelin kendisinden mi, yoksa alışkanlığımdan mı karıştırdım?
• D) Ten hiç boyanmadı mı?

Cevaplar

1. B — Beyin, olanı değil olması gerekeni görmeye başlar.
2. A — Tanıdık konu kaybolunca göz yalnızca biçimsel ilişkileri görür.
3. D — «Olmadı» yerine hangi ölçütün zayıf olduğu belirlenir.
4. B — Tek bir değerlendirme bir resmi, birden çoğu bir eğilimi gösterir.
5. C — Alışkanlık karışımı, özellikle kendi teninden farklı tenlerde modelin gerçek değerini kaçırır.

Referans görseller

• Özgün animasyon: aynı resmin olağan görünüşü, aynadaki, baş aşağı ve gri tonlu hâlleri; her birinde beliren hatalar.
• Özgün animasyon: altı ölçütlü bir rubriğin bir resim üzerinde doldurulması; ten satırının eklenmesi.
• Özgün animasyon: beş çalışmalık bir ilerleme kaydında eğilimlerin belirmesi.

Sonraki derse köprü

Taze göz yöntemleri ne kadar işe yarasa da, kendi gözümüzün yakalayamadığı bazı şeyleri ancak başkaları görebilir. Sonraki derste atölye eleştirisini ele alıyoruz: bir grubun içinde eleştirinin nasıl verileceğini, nasıl alınacağını ve kırıcı olmadan nasıl yararlı olabileceğini.