Biçimsel analiz

Öğrenme hedefi

Bir eseri biçimsel ölçütlerle çözümleyebileceksin. Bir tabloyu izlenimle değil, gözlemden yoruma uzanan sistemli adımlarla okuyabilecek; önce yalnızca gördüğünü betimleyip sonra öğeler arasındaki ilişkileri çözümleyebilecek; her yorumunu resimde gösterilebilir bir görsel kanıta bağlayabilecek; iki eseri yan yana koyarak karşılaştırmanın bir biçimi nasıl görünür kıldığını gösterebilecek ve farklı tenleri betimlerken tarafsız bir biçimsel dil kullanarak bir eserin biçimsel analizini yazabileceksin.

Kanca

Bir tablo sistemli olarak nasıl okunur?

Soyutlama nedir dersinde biçimsel analizi, bir resmi konusundan önce çizgi, şekil, renk, değer, doku ve kompozisyon üzerinden incelemek olarak tanımıştın. Bir tabloyu analiz etmek dersinde de bir ustanın paletini ve boyama sırasını, onu kopyalamaya hazırlanmak için çözmüştün. Şimdi başka bir amaçla bakıyoruz: bir eseri anlamak ve hakkında yazmak için. Bir müzede bir tablonun önünde durduğunda «güzel», «etkileyici» ya da «bana bir şey hissettirmedi» demek kolaydır. Bu izlenimleri, başkasının da görebileceği gerekçelere dönüştürmek ise bir yöntem ister. Bu ders o yöntemi adım adım kuruyor.

Bağlam

Hollandalı ressam Pieter de Hooch, 1658'de Delft'te bir evin arka avlusunu boyadı. Delft'te Bir Evin Avlusu adlı bu yağlı boya tuval 73,5 × 60 santimetredir ve Londra'daki ulusal koleksiyonun NG835 numaralı eseridir. Müzenin anlatımına göre resim iki bölgeye ayrılır: solda güçlü dikey çizgileri ve derinliğe açılan perspektifiyle bir ev ve onun içinden geçen bir geçit, sağda ise daha yumuşak fırça darbeleriyle boyanmış sarkan bir asma ve yıpranmış bir duvar.

Avluda genç bir hizmetçi ile bir çocuk el ele durur; geçidin içinde, gölgede, ayakta duran bir kadın figürü görülür; müzenin tahminine göre bu, çocuğun annesidir. De Hooch avlunun döşeme taşlarının desenini, kemerin tuğlalarını ve bir odun kutusunun yıpranmış tahtasını özenle işler. Kemerin üzerinde, eski bir manastırdan kurtarılmış ve sabır ile yumuşaklık üzerine bir söz taşıyan bir yazıt taşı bulunur; ressam bu sözcükleri ince bir yaprak ağının ardına gizlemiştir. Müzenin betimlemesine göre bütün sahne yumuşak bir öğleden sonra güneşiyle yıkanır.

Ana anlatım

Analiz neden betimlemeyle başlar?

Betimleme aşaması (description stage), biçimsel analizin ilk adımı olarak, resimde gerçekten görülebilen her şeyin, henüz yoruma ve değerlendirmeye geçmeden, yalın ve tarafsız bir dille yazıya dökülmesidir. Bu adım basit görünür, ama analizin geri kalanı onun üzerine kurulur. Betimlemede «huzurlu bir sahne» yazılmaz; «avluda el ele duran iki figür, solda bir geçit, sağda bir asma ve duvar» yazılır. Huzur, sonraki bir adımın sonucudur.

Betimlemeyi düzenli yapmanın bir yolu, resmin üzerinde bir sırayla dolaşmaktır: önce bütün, sonra büyük bölgeler, sonra ayrıntılar. Delft'te Bir Evin Avlusu'nda bütün, dikey bir dikdörtgendir; büyük bölgeler, soldaki mimari ve sağdaki doğal öğelerdir; ayrıntılar ise figürler, yazıt, döşeme taşları ve odun kutusudur. Bu sırayla ilerlemek, gözün yalnızca en çekici öğeye takılıp kalmasını önler.

Betimleme ayrıca izleyicinin kendi varsayımlarını fark etmesini sağlar. «Geçitteki kadın anne» demek bir yorumdur; müzenin de dediği gibi «büyük olasılıkla» annedir. Betimlemede «geçidin içinde gölgede duran bir kadın figürü» yazmak, yorumu daha sonraya, gerekçesiyle birlikte bırakır.

Öğeler arasındaki ilişkiler nasıl çözümlenir?

Biçimsel ilişki (formal relationship), bir resimdeki çizgilerin, şekillerin, değerlerin, renklerin ve dokuların birbirine göre nasıl konumlandığı, birbirini nasıl tekrarladığı, dengelediği ya da karşıtladığıdır. Betimleme öğeleri tek tek sayar; çözümleme ise onların birbiriyle ne yaptığını sorar.

De Hooch'un resminde en belirgin ilişki, sol ile sağ arasındaki karşıtlıktır: müzenin de belirttiği gibi solda güçlü dikeyler ve keskin bir perspektif, sağda ise yumuşak ve düzensiz biçimler. Bu karşıtlık, resme hem bir düzen hem de bir canlılık verir. İkinci bir ilişki, geçidin açtığı derinliktir: soldaki geçit gözü resmin içine, gölgedeki kadına ve onun ötesindeki aydınlık sokağa taşır; avludaki figürler ise ön planda kalır. Değerler de bu ilişkiyi destekler: geçidin karanlık iç duvarları, ötesindeki aydınlık alanı daha parlak gösterir.

Bir çözümlemeyi düzenli tutmak için öğeleri çiftler hâlinde sorgulamak işe yarar: çizgi ile şekil, değer ile renk, doku ile yüzey, kompozisyon ile bakış hattı. Her çift için «bunlar birbirini destekliyor mu, yoksa karşıtlık mı kuruyor?» sorusunu sormak, resmin nasıl çalıştığını görünür kılar. İlk seviyelerden bu yana öğrendiğin bütün kavramlar, burada bir okuma aracına dönüşür.

Her yorum neye dayanmalı?

Görsel kanıt (visual evidence), bir yorumu ya da değerlendirmeyi destekleyen ve resmin belirli bir yerinde gösterilebilen biçimsel özelliktir. Bir analizde «resim huzurludur» demek, ancak bu huzuru yaratan görsel kanıtlar gösterildiğinde güçlü bir yorum olur: yumuşak ve sıcak bir güneş ışığı, figürlerin sakin ve dengeli duruşları, düzenli döşeme taşlarının tekrar eden ritmi, gözü telaşsızca derinliğe götüren bir geçit.

Görsel kanıt, analizi kişisel bir izlenimden paylaşılabilir bir okumaya dönüştürür. Başka biri senin yorumuna katılmayabilir; ama gösterdiğin kanıtlara bakarak neden öyle düşündüğünü anlayabilir ve kendi kanıtlarıyla cevap verebilir. Bu, eleştirinin temelidir: fikirler, göz önündeki şeylere dayanarak tartışılır.

Görsel kanıtı yazarken resmin neresinde olduğunu açıkça belirtmek gerekir: «sol üst köşede», «geçidin ucunda», «ön plandaki döşeme taşlarında». Bu, okuyucunun senin gördüğünü görmesini sağlar. Kanıtı olmayan bir yorum ise ya daha dikkatli bir bakışla desteklenmeli ya da bir olasılık olarak dile getirilmelidir; müzenin geçitteki kadın için «büyük olasılıkla anne» demesi bu dikkatin bir örneğidir.

Karşılaştırma bir biçimi nasıl görünür kılar?

Karşılaştırmalı bakış (comparative viewing), iki eseri yan yana koyarak, her birinin biçimsel özelliklerini ötekiyle olan farkı üzerinden görünür kılma yöntemidir. Tek başına bakılan bir resmin bazı özellikleri o kadar doğal görünür ki fark edilmez; yanına farklı bir resim konduğunda ise birden belirginleşir.

İsviçreli sanat tarihçisi Heinrich Wölfflin, 1915'te yayımlanan Sanat Tarihinin Temel Kavramları kitabında on altıncı ve on yedinci yüzyıl resmini beş karşıtlık çifti üzerinden karşılaştırdı: çizgisel ve ressamca, düzlemsel ve derinliğe giden, kapalı ve açık biçim, çokluk ve birlik, mutlak açıklık ve göreli açıklık. Kaynaklara göre Wölfflin derslerinde iki eseri yan yana göstererek bu karşıtlıkları görünür kılardı.

Çizgisel ve ressamca (linear and painterly), Wölfflin'in karşıtlık çiftlerinin ilkidir: çizgisel bir resimde biçimler net dış çizgilerle sınırlanır ve tek tek okunur; ressamca bir resimde ise biçimler lekelerle, ışık ve gölgeyle kurulur ve kenarlar yer yer birbirine karışır. Bu çifti Delft'te Bir Evin Avlusu üzerinde denemek öğreticidir: soldaki mimari net çizgileriyle çizgisele, sağdaki asma ve yıpranmış duvar ise yumuşak kenarlarıyla ressamcaya yakındır. Tek bir resimde bile iki eğilimin bir arada bulunabileceğini görmek, bu kavramların bir etiket değil, bir bakma aracı olduğunu hatırlatır.

Aynı resmi Wölfflin'in kapalı ve açık biçim çiftiyle de okuyabilirsin. Kapalı biçimde kompozisyon kendi içinde tamamlanır; biçimler çerçevenin içinde dengelenir ve göz resmin dışına çıkmaz. Açık biçimde ise kompozisyon çerçevenin ötesine uzanıyormuş gibi görünür; bir yol, bir kapı ya da kesilmiş bir biçim, gözü resmin dışına davet eder. De Hooch'un geçidi, avlunun sınırlarını açarak gözü resmin arkasındaki sokağa, yani çerçevenin ötesine taşır; bu yönüyle resim, kendi içinde sakin bir düzen kurarken bir kapıyı da aralık bırakır.

Wölfflin'in kavramları güçlü bir bakma aracıdır, ama sınırları da vardır. Kavramlar, belirli bir dönemin, on altıncı ve on yedinci yüzyıl Avrupa resminin karşılaştırılmasından doğmuştur; sonraki sanat tarihçileri, bu şemanın başka dönemlere ve kültürlere doğrudan uygulanmasının onları dar bir kalıba sıkıştırabileceğini tartışmıştır. Bu yüzden bu çiftleri bir sınıflandırma kuralı olarak değil, gözünü açan sorular olarak kullanmak daha verimlidir: bu resimde biçimler çizgiyle mi, lekeyle mi kuruluyor; kompozisyon kapanıyor mu, açılıyor mu?

Biçimsel analizde figürleri ve tenleri betimlerken de aynı tarafsız dil kullanılmalıdır. Bir tenin değeri, sıcaklığı, doygunluğu ve ışıkla ilişkisi, her tende aynı kavramlarla betimlenir: «açık ve sıcak, ışığa dönük düzlemlerde parlak» ya da «koyu ve derin, ışığa dönük düzlemlerde serin bir parıltı taşıyan». Geçmişte bazı sanat yazılarında koyu tenler egzotikleştiren ya da değer yükleyen sıfatlarla betimlendi. Biçimsel bir analizde her ten, aynı biçimsel kavramlarla, aynı özenle ve aynı saygıyla okunur.

Uygulama

İlk resimde fark etmediğin bir özelliği ikinci resim yanına gelince görmek, karşılaştırmanın gözü nasıl açtığının en kısa kanıtıdır.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Bir tablo sistemli olarak nasıl okunur? Önce yalnızca gördüğünü betimleyerek, sonra öğeler arasındaki ilişkileri çözümleyerek, her yorumu resimde gösterilebilir görsel kanıtlara bağlayarak ve gerektiğinde iki eseri yan yana koyarak. Pieter de Hooch'un 1658 tarihli Delft'te Bir Evin Avlusu'nda soldaki güçlü dikeyler ile sağdaki yumuşak biçimler arasındaki karşıtlık, geçidin açtığı derinlik ve sıcak öğleden sonra ışığı, bu okumanın malzemesidir. Heinrich Wölfflin'in 1915'te önerdiği karşıtlık çiftleri, karşılaştırmanın bir bakış aracı olarak nasıl kullanılabileceğini gösterir. Tenleri betimlerken aynı tarafsız biçimsel dili kullanmak, analizin adil ve güvenilir olmasını sağlar. Ödevde bir eserin biçimsel analizini yazacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir eserin biçimsel analizini yaz.

1. Bir figürlü resim seç ve onu bütünden ayrıntıya doğru, yoruma geçmeden betimleyen bir paragraf yaz.
2. En az iki öğe çiftinin ilişkisini çözümleyen bir ikinci paragraf yaz.
3. Resim hakkında bir yorum kur ve onu destekleyen en az üç görsel kanıtı resmin neresinde olduklarını belirterek göster.
4. Resmi farklı bir dönemden bir resimle karşılaştıran ve Wölfflin'in kavram çiftlerinden birini kullanan kısa bir paragraf ekle.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Analizde resmin büyük bölgeleri ve bakış hattı doğru ve açık biçimde çözümlenmiş mi?
• Değer (Ton): Değer ilişkileri ve ışığın resimdeki rolü görsel kanıtlarla gösterilmiş mi?
• Bitmişlik ve Sunum: Betimleme, çözümleme, yorum ve karşılaştırma ayrı ve düzenli paragraflar hâlinde mi?
• Betimleme aşamasında hangi varsayımını fark edip yoruma bıraktın?

Kendini sına

1. Biçimsel analiz neden betimlemeyle başlar?

• A) Çünkü betimleme en kısa adımdır.
• B) Çünkü yorum hiç gerekli değildir.
• C) Çünkü analizin geri kalanı, yoruma geçmeden yapılan tarafsız bir gözlemin üzerine kurulur.
• D) Çünkü betimleme resmin fiyatını belirler.

2. Delft'te Bir Evin Avlusu'nda sol ile sağ arasında hangi karşıtlık vardır?

• A) Solda güçlü dikeyler ve keskin perspektif, sağda yumuşak ve düzensiz biçimler.
• B) Solda sıcak, sağda soğuk renkler.
• C) Solda figürler, sağda boşluk.
• D) Hiçbir karşıtlık yoktur.

3. Görsel kanıt nedir?

• A) Resmin sertifikası.
• B) Sanatçının imzası.
• C) Resmin fotoğrafı.
• D) Bir yorumu destekleyen ve resmin belirli bir yerinde gösterilebilen biçimsel özellik.

4. Wölfflin'in kavram çiftlerinden biri hangisidir?

• A) Sıcak ve soğuk.
• B) Çizgisel ve ressamca.
• C) Büyük ve küçük.
• D) Eski ve yeni.

5. Biçimsel analizde tenler nasıl betimlenmelidir?

• A) Değer, sıcaklık, doygunluk ve ışıkla ilişki gibi aynı biçimsel kavramlarla, her tende aynı özenle.
• B) Egzotikleştiren sıfatlarla.
• C) Yalnızca açık tenler betimlenmelidir.
• D) Tenler analizde hiç anılmamalıdır.

Cevaplar

1. C — Betimlemede «huzurlu» değil, «el ele duran iki figür» yazılır; huzur sonraki bir adımın sonucudur.
2. A — Bu karşıtlık resme hem bir düzen hem de bir canlılık verir.
3. D — Kanıt, yorumu kişisel bir izlenimden paylaşılabilir bir okumaya dönüştürür.
4. B — Öbür çiftler düzlemsel ve derinliğe giden, kapalı ve açık biçim, çokluk ve birlik, mutlak ve göreli açıklıktır.
5. A — Değer yüklü sıfatlar analizi taraflı kılar ve kalıp yargıları yeniden üretir.

Referans görseller

• Özgün animasyon: resmin bütünden bölgelere ve ayrıntılara doğru betimlenmesi.
• Özgün animasyon: sol ile sağ arasındaki karşıtlığın ve geçidin açtığı derinliğin çizgilerle gösterilmesi; görsel kanıtların işaretlenmesi.
• Özgün animasyon: iki resmin yan yana konup Wölfflin'in çizgisel ve ressamca çiftiyle karşılaştırılması.

Sonraki derse köprü

Başkasının resmini sistemli olarak okumak, kendi resmine aynı gözle bakmaktan kolaydır. Sonraki derste bu zorluğu ele alıyoruz: kendi hatalarımızı neden göremediğimizi ve biçimsel analizin araçlarını kendi işimizi eleştirmek için nasıl kullanabileceğimizi.