Kişisel tema bulmak

Öğrenme hedefi

Kendi temalarını ve konularını belirleyebileceksin. Bir konu ile bir tema arasındaki farkı açıklayabilecek; bir ressamın yıllar boyunca aynı sorulara, aynı yerlere ve aynı insanlara neden döndüğünü anlatabilecek; kendi yakın çevrende ve deneyiminde tema olabilecek damarları fark edebilecek; tekrar eden motifleri bir temanın izleri olarak okuyabilecek ve bu arayışı sürdürmek için bir tema günlüğü başlatabileceksin.

Kanca

Neyi boyamalısınız?

Etkilenmek ve taklit etmek dersinde bir ilham panosu hazırladın ve seni kimin etkilediğini gördün. Ama o pano, henüz neyi resmetmek istediğini söylemedi. Birçok ressam bir noktada boş bir tuvalin önünde durur ve kendine şunu sorar: dünyada boyanabilecek o kadar çok şey varken ben neyi boyamalıyım? Bu soruya hazır bir cevap yoktur; kimse sana konunu veremez. Ama konunun genellikle uzakta değil, yakında durduğunu, çoğu zaman da sen onu seçmeden önce seni seçtiğini gösteren örnekler vardır. Bu ders, o yakınlığa bakmayı öğretiyor.

Bağlam

Alman ressam Paula Modersohn-Becker, 1898'de Kuzey Almanya'daki Worpswede sanatçılar köyüne yerleşti. Bu köyün çevresindeki köylü kadınlar, bebekleriyle anneler ve yoksullar evinden yaşlı kadınlar ile çocuklar, kısa yaşamı boyunca en çok resmettiği insanlar oldu. 1907'de, otuz bir yaşında öldü.

Detroit Sanat Enstitüsü'nde, 58.385 envanter numarasıyla, onun Yaşlı Köylü Kadın adlı resmi bulunur. Tuval üzerine yağlı boya olan resim yaklaşık 75,6 × 57,8 santimetredir ve kaynaklarda yaklaşık 1905 ile 1907 arasına tarihlenir. Resim, ellerini dua eder gibi göğsünün önünde birleştirmiş yaşlı bir kadını, yalın ve kütleli biçimlerle, toprak renkli bir paletle gösterir. Müzenin aktarımına göre Modersohn-Becker modellerini, bu resmin modeli de dahil olmak üzere, köyün yoksullar evinden seçti ve yıllar boyunca aynı kişilere yeniden döndü.

Ana anlatım

Konu ile tema arasındaki fark nedir?

Bir resmin konusu, onda gördüğümüz şeydir: yaşlı bir kadın, bir elma, bir sokak, bir deniz. Kişisel tema (personal theme) ise bir sanatçının farklı konular aracılığıyla tekrar tekrar döndüğü ve resimlerinin altında yatan soru, duygu ya da ilgidir: yaşlanma, yalnızlık, emek, annelik, bir yerin değişimi, sıradan insanların onuru. Aynı tema, çok farklı konularla işlenebilir; aynı konu da farklı temalar taşıyabilir.

Modersohn-Becker'in konuları köylü kadınlar, çocuklar, anneler ve kendi otoportreleriydi; ama bu konuların altında daha geniş bir tema dolaşıyordu: insanın en yalın ve en temel hâlindeki varoluşu. Yaşlı Köylü Kadın'daki birleşmiş eller ve ağır, sessiz beden, yalnızca bir kişiyi değil, yaşın ve emeğin taşıdığı bir ağırlığı gösterir. Kaynaklar onun köylüleri, varoluşun temelinde yatan yalın büyüklüğün birer temsili olarak resmettiğini anlatır.

Tema çekirdeği (theme core), bir sanatçının kişisel temasının en yoğun, en kısa biçimde, bir iki kelimeyle ifade edilebilen merkezidir. Bir temanın çekirdeğini bulmak, resimlerin neden bir arada durduğunu anlamayı sağlar. Kendi çekirdeğini bulmak için «resimlerimde gerçekten neyi soruyorum?» sorusunu sormak, «neyi resmediyorum?» sorusundan daha verimlidir.

Bir tema çekirdeğini bulduğunu düşündüğünde, onu basit bir soruyla sınayabilirsin: bu tema on resim taşıyabilir mi? Aklına yalnızca bir iki resim geliyorsa, bulduğun şey belki bir tema değil, tek bir güzel fikirdir. On farklı resim, farklı konular, ışıklar ve ölçeklerle kolayca sıralanıyorsa, elinde uzun süre besleyebileceğin bir damar vardır. Bir temanın zamanla değişmesi de doğaldır; bugün bulduğun çekirdek, birkaç yıl sonra genişleyebilir, daralabilir ya da yerini bir başkasına bırakabilir.

Tema neden yakında durur?

Yakın konu (near subject), bir sanatçının günlük yaşamında, çevresinde, ailesinde, çalıştığı ve yaşadığı yerde her gün karşılaştığı ve uzun süre gözlemleyebildiği konudur. Modersohn-Becker uzak ve egzotik konular aramadı; yaşadığı köyün insanlarını resmetti. Aynı kişilere yıllar boyunca dönmek, ona onların yüzlerini, bedenlerini ve yaşamlarını derinden tanıma fırsatı verdi.

Yakın konunun gücü, derinliğindedir. Uzak bir yere bir kez gidip gördüğün bir manzarayı resmetmek mümkündür; ama her gün önünden geçtiğin bir sokağı, her sabah baktığın bir pencereyi ya da yıllardır tanıdığın bir yüzü resmetmek, gözlemin ve duygunun katmanlarını biriktirir. Tema çoğu zaman bu birikimin içinden çıkar: bir şeye ne kadar uzun süre bakarsan, onda o kadar çok soru bulursun.

Yakın konu, küçük ya da sıradan olmak zorunda değildir; ama çoğu zaman öyle görünür. Bir mutfak masası, bir aile büyüğünün elleri, bir mahallenin kalabalığı, bir işyerinin günlük ritmi, ilk bakışta resmetmeye değmeyecek kadar sıradan gelebilir. Ama bu sıradanlık, onları başkalarının kolayca göremeyeceği bir gözle görebilmenin fırsatıdır: senin bildiğin şeyi, başka kimse senin kadar yakından bilmez.

Tekrar eden motifler temayı nasıl gösterir?

Tekrar eden motif (recurring motif), bir sanatçının farklı resimlerinde bilerek ya da bilmeyerek yeniden beliren bir nesne, jest, renk, yer ya da insan türüdür. Modersohn-Becker'in resimlerinde birleşmiş ya da kucakta duran eller, annelerin kucağındaki bebekler, çiçekler ve meyveler, sade ve yüzeye yakın duran figürler tekrar tekrar belirir. Bu motifler, onun temasının görünür izleridir.

Kendi temanı ararken, geçmişte yaptığın resimlere ve çizimlere bakmak, bu motifleri bulmanın en kolay yoludur. Eskiz defterlerini ve bitmiş çalışmalarını yan yana koyduğunda, belki de hiç fark etmeden defalarca çizdiğin bir nesne, bir pencere, bir yüz türü, belirli bir ışık ya da belirli bir renk görürsün. Bu tekrarlar tesadüf değildir; gözünün ve ilginin neye çekildiğini gösterir.

Bir motif fark edildiğinde, onu bilinçli olarak geliştirmek mümkündür. Hangi duygu ya da soru seni o motife çekiyor? Aynı motifi farklı ışıklarda, farklı mevsimlerde, farklı ölçeklerde ve farklı bağlamlarda resmettiğinde ne değişiyor? Bu sorular, bir motifi bir temaya dönüştürür. Bütünlüklü bir seri de çoğu zaman böyle bir temanın ve onun motiflerinin çevresinde kurulur.

Tema seçerken kimleri resmetmek?

Kişisel tema, yalnızca neyi değil, kimi resmettiğini de belirler. Modersohn-Becker, kendi döneminin sanat dünyasında çoğu zaman görünmeyen insanları, yoksul köylü kadınları ve yoksullar evindeki yaşlıları, büyük bir özenle ve onurla resmetti. Bu seçim, onun temasının bir parçasıydı.

Kendi yakın çevreni resmederken, kendi topluluğunun, aileni, komşularını ve tanıdıklarını, onların tenlerini, yüzlerini ve yaşamlarını resmetmek, çoğu zaman başkalarının göremediği bir gerçekliği görünür kılar. Birçok sanatçı için kendi topluluğu, en derin ve en özgün temaların kaynağı olmuştur. Bu insanları resmederken tenlerini, ışığı ve rengi, onları ilk kez görecek bir izleyicinin gözünde gerçek ve canlı kılacak özenle kurmak, temanın gücünü artırır.

Başka bir topluluğu resmetmek istediğinde ise o insanları yakından ve uzun süre tanımak, onların da senin yakın konun hâline gelmesini sağlar. Uzaktan ve bir kez görülen insanlar, çoğu zaman kalıp yargılarla ya da egzotik bir bakışla resmedilir; yıllar boyunca tanınan insanlar ise kendi adları ve kendi yüzleriyle. Modersohn-Becker'in aynı kişilere yıllar boyunca dönmesi, bu yakınlığın resimsel karşılığıdır.

Uygulama

Bu kısa deneme, temanın çoğu zaman uzakta değil, yakın çevrende ve kendi tekrarlarında saklı olduğunu kendi elinle görmeyi amaçlıyor.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Neyi boyamalısınız? Kimse bu soruya senin yerine cevap veremez; ama temanın çoğu zaman uzakta değil, yakında durduğunu bilmek yardımcı olur. Konu, resimde gördüğümüz şeydir; tema ise sanatçının farklı konularla tekrar tekrar döndüğü soru ya da duygudur. Tekrar eden motifler bu temanın izleridir ve uzun süre gözlemlenen yakın konular onun en derin kaynağıdır. Paula Modersohn-Becker, Worpswede'nin yoksullar evinden seçtiği insanlara yıllar boyunca döndü; Yaşlı Köylü Kadın'ın birleşmiş elleri ve sessiz bedeni, bu yakınlıktan doğan bir temayı taşır. Ödevde bir tema günlüğü başlatacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir tema günlüğü başlat.

1. Bir defter ayır ve bir hafta boyunca her gün seni durduran üç şeyi, küçük bir kroki ya da bir cümleyle not et.
2. Hafta sonunda notlarındaki tekrarları işaretle ve eski çalışmalarında da benzer tekrarları ara.
3. Bu tekrarların altındaki soruyu bir iki kelimelik bir tema çekirdeği olarak yaz.
4. Günlüğün son sayfasına, bu tema çekirdeğiyle yapabileceğin üç resim fikrini kısa notlarla ekle.

Kendini değerlendir

• Bitmişlik ve Sunum: Günlük düzenli tutulmuş ve her not bir kroki ya da cümleyle desteklenmiş mi?
• Kompozisyon: Krokilerde tekrar eden bir düzen, bir bakış açısı ya da bir çerçeve fark edilmiş mi?
• Oran ve Çizim: Krokiler, not edilen şeyin temel biçimini hızlı ve okunur biçimde yakalıyor mu?
• Günlüğündeki hangi tekrarı önceden hiç fark etmemiştin?

Kendini sına

1. Konu ile tema arasındaki fark nedir?

• A) Hiçbir fark yoktur.
• B) Konu resimde görülen şeydir; tema sanatçının farklı konularla tekrar tekrar döndüğü soru ya da duygudur.
• C) Tema yalnızca soyut resimde vardır.
• D) Konu her zaman temadan daha önemlidir.

2. Paula Modersohn-Becker modellerini nereden seçti?

• A) Paris'teki profesyonel model ajanslarından.
• B) Yalnızca kendi ailesinden.
• C) Worpswede köyünün yoksullar evinden ve çevresindeki köylülerden.
• D) Hiç model kullanmadı.

3. Yakın konunun gücü nereden gelir?

• A) Uzun süre gözlemlenebilmesinin getirdiği derinlikten.
• B) Her zaman etkileyici ve olağanüstü olmasından.
• C) Kolay satılmasından.
• D) Hiç değişmemesinden.

4. Tekrar eden motifler neyi gösterir?

• A) Sanatçının hayal gücünün zayıflığını.
• B) Rastlantısal hataları.
• C) Yalnızca teknik alışkanlıkları.
• D) Gözün ve ilginin neye çekildiğini, yani temanın izlerini.

5. Başka bir topluluğu resmetmek istediğinde ne yapılmalıdır?

• A) Onları uzaktan ve bir kez görerek resmetmek.
• B) Onları yakından ve uzun süre tanımaya çalışmak.
• C) Onları kalıp yargılara göre resmetmek.
• D) Onları hiç resmetmemek.

Cevaplar

1. B — Aynı tema farklı konularla, aynı konu farklı temalarla işlenebilir.
2. C — Kaynaklara göre yıllar boyunca aynı kişilere yeniden döndü.
3. A — Bir şeye ne kadar uzun bakarsan onda o kadar çok soru bulursun.
4. D — Bir motifi bilinçli olarak geliştirmek onu bir temaya dönüştürür.
5. B — Yakından tanınan insanlar kalıp yargılarla değil, kendi yüzleriyle resmedilir.

Referans görseller

• Özgün animasyon: bir ressamın farklı konulardaki resimlerinin altında ortak bir temanın belirmesi.
• Özgün animasyon: bir tema günlüğünün bir hafta boyunca dolması ve tekrarların işaretlenmesi.
• Özgün animasyon: yakın bir konunun, örneğin bir mutfak masasının ya da bir yüzün, farklı ışıklarda ve mevsimlerde tekrar tekrar resmedilmesi.

Sonraki derse köprü

Bir tema çekirdeği bulduğunda, onu tek bir resimde tüketmek yerine birçok resimde geliştirmek istersin. Sonraki derste bu isteğe cevap veriyoruz: bir temayı taşıyan bütünlüklü bir seriyi nasıl kuracağını ve sergilerin neden çoğu zaman tek tek resimlerle değil, serilerle yapıldığını.