Üslup nedir?

Öğrenme hedefi

Üslubun oluşum süreçlerini açıklayabileceksin. Bir ressamın üslubunu, onun resimlerinde tekrar eden biçimsel eğilimlerin, seçtiği konuların ve malzeme kullanımının bir toplamı olarak tanımlayabilecek; üslubun bir anda bulunan bir marka değil, etkilerle, çalışmayla ve kararlarla yıllar içinde oluşan bir süreç olduğunu gösterebilecek; bir sanatçının üslup dönemlerini ayırt edebilecek ve kendi beğenini inceleyerek kendi üslubunun ilk ipuçlarını fark edebileceksin.

Kanca

Üslup aranır mı, bulunur mu?

Beşinci seviyede eski ustaların tekniklerini, modern ustaların yaklaşımlarını ve deneysel malzemeleri tek tek inceledin. Artık önünde başka bir soru var: bütün bu araçlar tek bir elde birleştiğinde ortaya ne çıkacak? Birçok genç ressam bir noktada şunu sorar: benim üslubum ne, onu nasıl bulurum? Bazıları üslubu dışarıda bir yerde aranacak bir şey gibi düşünür; bazıları ise onun, yeterince çalışınca kendiliğinden ortaya çıkacağını söyler. Bu ders, bu iki görüşün arasındaki gerçeği, yani üslubun nasıl oluştuğunu, bir sanatçının yaşamındaki somut bir örnek üzerinden inceliyor.

Bağlam

Macar bir anne ile Hintli Sih bir babanın kızı olan Amrita Sher-Gil, 1930 ile 1934 yılları arasında Paris'te, Güzel Sanatlar Okulu'nda eğitim gördü. On dokuz yaşındayken yaptığı 1932 tarihli Genç Kızlar adlı resmi, Paris'teki Grand Salon'da ortak üyelik kazanmasını sağladı. Bu dönemdeki resimleri, Avrupa akademik eğitiminin ve dönemin Paris resminin izlerini taşır.

Kendi yazılarında aktarıldığına göre Sher-Gil, 1933'te Hindistan'a dönmek için yoğun bir özlem duymaya ve bir ressam olarak yazgısının orada olduğunu hissetmeye başladı; 1934'ün sonunda Hindistan'a döndü. Yeni Delhi'deki Ulusal Modern Sanat Galerisi'nde bulunan 1935 tarihli Üç Kız, bu dönüşün ardından yaptığı ilk büyük resimlerden biridir. Tuval üzerine yağlı boyayla yapılmış resim 92,5 × 66,6 santimetredir ve 1937'de Bombay Sanat Derneği'nin yıllık sergisinde altın madalya kazandı. Resim, sessiz bir düşünceye dalmış üç genç kadını, sıcak ve toprak renkli bir paletle, sade ve ağır biçimlerle gösterir. Sher-Gil bu dönemde Avrupa konularını bırakıp Hindistan'daki sıradan insanların yaşamını resmetmeye yöneldi; kaynaklara göre Ajanta mağaralarının duvar resimlerinden de etkilendi.

Ana anlatım

Üslup nedir?

Üslup (style), bir sanatçının resimlerinde tekrar eden ve onları başka sanatçıların resimlerinden ayırt etmeyi sağlayan biçimsel özelliklerin, konu seçimlerinin ve malzeme kullanımının bütünüdür. Bir resme bakıp «bu Sher-Gil'e benziyor» ya da «bu Vermeer'in ışığı» dediğimizde, bir üslubu tanımış oluruz. Üslup, bir tekniğe indirgenemez; aynı tekniği kullanan iki ressamın üslupları çok farklı olabilir.

Biçimsel eğilim (formal tendency), bir sanatçının resimlerinde bilinçli ya da bilinçsiz olarak tekrar eden görsel tercihlerdir: belirli bir palet, belirli bir kenar anlayışı, figürlerin belirli bir biçimde sadeleştirilmesi, kompozisyonun belirli bir düzeni, fırçanın belirli bir hareketi. Üç Kız'da sıcak ve toprak renkli palet, sade ve ağır kütleler, figürlerin sessiz ve içe dönük duruşları, Sher-Gil'in Hindistan dönemi resimlerinde tekrar eden biçimsel eğilimlerdir.

Üslubu bir liste gibi düşünmek, onu anlamayı kolaylaştırır. Bir sanatçının on resmine bakıp her birinde tekrar eden şeyleri yazdığında, ortaya çıkan liste onun üslubunun bir haritasıdır. Bu haritada bazı öğeler çok belirgin, bazıları ince olabilir; bazıları sanatçının bilerek seçtiği, bazıları ise elinin doğal alışkanlıklarıdır. Üslup, bu iki türün, yani bilinçli seçimlerin ve kendiliğinden eğilimlerin buluştuğu yerdir.

Üslup bir değer yargısı değildir. Güçlü bir üslup, iyi bir resmin garantisi olmadığı gibi, belirgin bir üslup taşımayan bir resim de kötü bir resim değildir. Üslup, bir sanatçının dünyaya bakışının ve elinin görünür izidir; ne kadar belirgin olacağı, sanatçının ne anlatmak istediğine bağlıdır.

Üslup nasıl oluşur?

Etki (influence), bir sanatçının başka sanatçıların eserlerinden, bir gelenekten, bir yerden ya da bir kültürden aldığı ve kendi çalışmasına kattığı öğelerdir. Hiçbir üslup boşlukta doğmaz; her sanatçı, gördüklerinden ve öğrendiklerinden etkilenir. Sher-Gil'in Paris'te aldığı akademik eğitim ve Hindistan'a döndükten sonra karşılaştığı Ajanta resimleri, onun üslubunu biçimlendiren iki farklı etki kaynağıydı. Üslubun oluşumu, bu etkilerin sindirilmesi, birbiriyle karışması ve sanatçının kendi sorularıyla birleşmesidir.

Üslup, çoğu zaman aranarak değil, çalışarak bulunur. Birçok ressam, «bir üslup edinmeyi» bir hedef olarak koyduğunda, başka birinin yüzeysel özelliklerini taklit etmeye ya da yapay bir imza geliştirmeye yönelebilir. Oysa üslup, çoğu zaman çok sayıda resim yaparken, belirli sorunları çözmeye çalışırken ve belirli konulara tekrar tekrar dönerken, sanatçının fark etmeden geliştirdiği bir dil olarak ortaya çıkar. Sher-Gil'in Hindistan dönemindeki dönüşüm, bir üslup arayışından çok, yeni bir konuya ve yeni bir yere duyduğu ilgiden doğdu; üslup, bu ilginin sonucu oldu.

Bu, üslubun tamamen kendiliğinden geliştiği anlamına gelmez. Sanatçılar üsluplarını bilinçli kararlarla da biçimlendirir: bir paleti sınırlamak, bir konuya odaklanmak, belirli bir malzemeyi seçmek, başka bir yolu bilerek bırakmak. Üslup, çalışmanın ve bilinçli seçimin birlikte örülmesiyle oluşur. Kancadaki sorunun cevabı bu yüzden «ikisi de» olabilir: üslup, aranarak zorlanmaz, ama bulunduğunda fark edilip bilinçli olarak geliştirilir.

Üslup zamanla nasıl değişir?

Üslup dönemi (style period), bir sanatçının yaşamında belirli bir üslubun baskın olduğu ve başka dönemlerden ayırt edilebilen zaman aralığıdır. Birçok sanatçının üslubu yaşamı boyunca değişir: bir erken dönem, bir olgunluk dönemi ve bazen bir geç dönem ayırt edilir. Sher-Gil'in Paris dönemi ve Hindistan dönemi, iki belirgin üslup dönemidir; aradaki geçiş, 1934'teki dönüşüyle belirginleşir.

Üslup dönemleri çoğu zaman bir yaşam değişikliğiyle, yeni bir yerle, yeni bir etkiyle ya da yeni bir soruyla başlar. Bir sanatçının dönemlerini izlemek, üslubun sabit bir kimlik değil, yaşayan ve değişen bir dil olduğunu gösterir. Bu, genç bir ressam için rahatlatıcı bir bilgidir: bugünkü üslubun, yarınki üslubun olmak zorunda değildir; değişim, gelişimin bir parçasıdır.

Bir üslup dönemini tanımak için, bir sanatçının farklı yıllarda yaptığı resimleri yan yana koymak işe yarar. Paletin, kenarların, konuların ve kompozisyonun nasıl değiştiğine bakmak, üslubun hangi öğelerinin sabit kaldığını, hangilerinin dönüştüğünü gösterir. Çoğu zaman bazı derin eğilimler, örneğin belirli bir duyarlılık ya da belirli bir konuya ilgi, dönemler arasında korunurken yüzeydeki biçimler değişir.

Kişisel ses kendi beğenimizden nasıl çıkar?

Kişisel ses (personal voice), bir sanatçının üslubunun ötesinde, resimlerinde neyi önemsediğini, neye baktığını ve neyi anlatmak istediğini gösteren ve onu başkalarından ayıran derin tutumdur. Üslup nasıl yapıldığını, kişisel ses ise neden yapıldığını anlatır. Sher-Gil'in Hindistan dönemi resimlerinde, sıradan insanların, özellikle kadınların sessiz yaşamlarına duyduğu ilgi, onun kişisel sesinin bir parçasıdır.

Kişisel sesi bulmanın bir yolu, kendi beğenini dikkatle incelemektir. Beğendiğin resimlerin ortak özelliklerini, paletlerini, konularını, ışıklarını, kompozisyonlarını ve duygularını yazdığında, kendi gözünün neye çekildiğini görürsün. Bu liste, senin üslubun değildir; ama üslubunun yöneleceği yönlerin bir ipucudur. Beğendiğin bu eserleri kopyalamak yerine, onlarda seni çeken şeyi kendi konularına ve kendi sorularına taşımak, kişisel sesini geliştirmenin yoludur.

Kişisel ses aynı zamanda kimin ve neyin görünür kılınacağına dair bir seçimdir. Sher-Gil, Avrupa'da eğitim almış bir ressam olarak, Hindistan'daki sıradan insanları, onların tenlerini, giysilerini ve yaşamlarını büyük bir özenle ve saygıyla resmetmeyi seçti; Üç Kız'daki genç kadınların sıcak kahverengi tenleri, onların yaşadığı dünyanın ışığı ve renkleriyle birlikte kurulmuştur. Bu, üslubun yalnızca biçimsel bir mesele değil, bir bakış ve bir sorumluluk meselesi de olduğunu gösterir. Kendi kişisel sesini ararken, hangi yüzleri, hangi tenleri ve hangi hayatları resmettiğini ve onları nasıl gösterdiğini düşünmek, sesini daha dürüst ve daha güçlü kılar.

Uygulama

Bu kısa deneme, üslubun ve kişisel sesin ilk ipuçlarının, kendi beğenini dikkatle incelediğinde ve kendi resimlerinle karşılaştırdığında görünür hâle geldiğini kendi elinle görmeyi amaçlıyor.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Üslup aranır mı, bulunur mu? Çoğu zaman çalışarak bulunur ve bulunduğunda fark edilip bilinçli olarak geliştirilir. Üslup, bir sanatçının resimlerinde tekrar eden biçimsel eğilimlerin, konu seçimlerinin ve malzeme kullanımının bütünüdür; etkilerle beslenir, yaşam değişiklikleriyle yeni dönemlere girer ve kişisel sesle derinleşir. Amrita Sher-Gil, Paris'te akademik bir eğitimden geçip 1934'te Hindistan'a döndükten sonra, Üç Kız gibi resimlerde sıcak bir palet, sade ve ağır biçimler ve sıradan insanlara duyduğu ilgiyle yeni bir üslup dönemine girdi. Ödevde beğendiğin on eserin ortak özelliklerini listeleyeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Beğendiğin 10 eserin ortak özelliklerini listele.

1. Seni en çok etkileyen on eseri seç ve her birinin küçük bir görselini topla.
2. Her eser için palet, ışık, kompozisyon, konu ve duygu başlıkları altına birer kelime yaz.
3. On eserde en çok tekrar eden kelimeleri işaretle ve bunların gözünün neye çekildiğini nasıl gösterdiğini düşün.
4. Listenin yanına kendi son üç resminde bu ortak özelliklerden hangilerinin göründüğünü birkaç cümleyle değerlendir.

Kendini değerlendir

• Bitmişlik ve Sunum: On eser ve her birinin beş başlıklı değerlendirmesi düzenli biçimde sunulmuş mu?
• Kompozisyon: Seçilen eserlerin kompozisyonlarında tekrar eden bir düzen fark edilmiş mi?
• Değer (Ton): Seçilen eserlerin ışık ve değer düzenleri arasında ortak bir eğilim tanımlanmış mı?
• Listende seni en çok şaşırtan tekrar eden özellik hangisiydi?

Kendini sına

1. Üslup en iyi nasıl tanımlanır?

• A) Bir ressamın kullandığı tek bir teknik.
• B) Bir sanatçının resimlerinde tekrar eden biçimsel özelliklerin, konu seçimlerinin ve malzeme kullanımının bütünü.
• C) Resmin imzası.
• D) Resmin boyutu.

2. Amrita Sher-Gil'in Üç Kız'ı hangi dönemin başında yapılmıştır?

• A) Paris'e ilk gidişinin başında.
• B) Hindistan'a döndükten sonraki döneminin başında.
• C) Yaşamının son yılında.
• D) Çocukluğunda.

3. Üslup çoğu zaman nasıl oluşur?

• A) Bir gün aniden karar verilerek.
• B) Başka birinin imzasını kopyalayarak.
• C) Çok sayıda resim yapılırken, etkilerle ve bilinçli seçimlerle yıllar içinde.
• D) Hiç değişmeyen bir kimlik olarak doğuştan.

4. Üslup dönemi nedir?

• A) Bir sanatçının yaşamında belirli bir üslubun baskın olduğu zaman aralığı.
• B) Bir resmin boyanma süresi.
• C) Bir sergi dönemi.
• D) Bir sanat okulunun eğitim yılı.

5. Kişisel sesi geliştirmenin bir yolu nedir?

• A) Beğendiğin eserleri birebir kopyalamak.
• B) Hiç başka sanatçıların eserlerine bakmamak.
• C) Yalnızca popüler konuları seçmek.
• D) Beğendiğin eserlerde seni çeken şeyi kendi konularına ve sorularına taşımak.

Cevaplar

1. B — Üslup bir tekniğe indirgenemez; aynı tekniği kullanan iki ressamın üslubu çok farklı olabilir.
2. B — Resim, 1934 sonunda Hindistan'a dönüşünün ardından 1935'te yapıldı.
3. C — Üslup aranarak zorlanmaz; çalışmayla ortaya çıkar ve bilinçli olarak geliştirilir.
4. A — Sher-Gil'in Paris ve Hindistan dönemleri iki belirgin üslup dönemidir.
5. D — Beğendiğin eserlerin listesi üslubunun yönünü gösteren bir ipucudur, bir kalıp değil.

Referans görseller

• Özgün animasyon: bir sanatçının farklı yıllardaki resimlerinin yan yana dizilmesi; üslup dönemlerinin ayrılması.
• Özgün animasyon: on resimden palet, ışık, kompozisyon, konu ve duygu başlıklarıyla bir üslup haritasının çıkarılması.
• Özgün animasyon: etkilerin, çalışmanın ve bilinçli seçimlerin birleşerek bir üsluba dönüşmesi.

Sonraki derse köprü

Sher-Gil'in üslubu, Paris'te gördükleriyle Hindistan'da karşılaştıklarından beslendi; her üslup gibi etkilerden doğdu. Sonraki derste bu etkilerin sınırını ele alıyoruz: bir ustadan etkilenmek ile onu taklit etmek arasındaki farkı, yani öğrenmek ile çalmak arasındaki çizgiyi.