Deneysel malzemeler

Öğrenme hedefi

Alternatif malzemelerle deney yapıp kalıcılıklarını değerlendirebileceksin. Kahve, çay, pas, toprak ve benzeri sıradan maddelerin resme hangi renkleri taşıyabileceğini açıklayabilecek; bu maddeleri mineral ve organik kökenlerine göre ayırıp hangilerinin daha dayanıklı olma eğiliminde olduğunu kestirebilecek; her malzemeye uygun bir bağlayıcı seçebilecek; bir yaşlandırma testiyle kalıcılığı kendin sınayabilecek ve farklı tenleri bu malzemelerle denerken sınırlarını fark ederek beş alternatif malzeme için bir test kartı hazırlayabileceksin.

Kanca

Kahve, pas, toprak: Boya olmayan boyalar.

Kolaj ve karışık teknik dersinde, hazır bir kâğıdın bir renk ve bir anlam taşıyabildiğini görmüştün. Bu derste boya kutusunun dışına bir adım daha atıyoruz: mutfaktaki kahve, bahçedeki toprak, eski bir demirin pası, bir çayın rengi. Bu malzemeler bugün de bir resme beklenmedik renkler, dokular ve bir yerin izlerini getirebilir. Ama her biri aynı ölçüde dayanıklı değildir. Bu ders, bu malzemelerle deney yapmayı ve onları bir boya gibi güvenle kullanmadan önce sınamayı öğretiyor.

Bağlam

İspanya'nın kuzeyinde, Cantabria bölgesindeki Altamira Mağarası'nın tavanında, tarih öncesi insanların yaptığı büyük bir resim grubu bulunur. Çok Renkli Tavan olarak anılan bu bölümde, soyu tükenmiş bozkır bizonları, atlar ve büyük bir dişi geyik, bazıları bir buçuk metreyi aşan boyutlarda, farklı duruşlarda gösterilir. Araştırmalara göre ana resimler yaklaşık 18.500 ile 14.000 yıl önce yapılmıştır; mağaradaki bazı işaretler ise çok daha eskidir. Mağara 1985'ten beri UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir.

Pigment çözümlemeleri, bu resimlerdeki kırmızıların demir oksitten, yani hematitten ve okrdan, siyahların ise odun kömüründen ya da mangan dioksitten elde edildiğini göstermiştir. Başka bir deyişle Altamira'nın ressamları, doğada buldukları topraklarla ve yanmış odunla boyadılar. Bu malzemelerin bir kısmı binlerce yıl sonra bile rengini korumuştur. Bu, deneysel malzemeler hakkındaki temel sorunun bir cevabıdır: bazı doğal malzemeler son derece dayanıklıdır; bazıları ise değildir.

Ana anlatım

Hangi malzemeler dayanıklı olma eğilimindedir?

Deneysel malzeme (experimental material), sanatçı boyası olarak üretilmemiş ama bir resimde renk, doku ya da iz vermek için kullanılan gündelik ya da doğal madde demektir: kahve, çay, pas, toprak, kül, bitki suları, mürekkepler ve benzerleri. Pigment ve bağlayıcı dersinde bir boyanın bir pigment ve bir bağlayıcıdan oluştuğunu görmüştün; deneysel malzemelerle çalışırken bu iki parçayı ayrı ayrı düşünmek, onları anlamanın anahtarıdır.

Mineral pigment (mineral pigment), topraklar, kayalar ya da metal oksitleri gibi inorganik kaynaklardan elde edilen ve çoğu zaman ışığa ve zamana karşı dayanıklı olan pigmenttir. Pas, kimyasal olarak demir oksittir; kırmızı ve sarı okrların renklerini veren de demir oksitlerdir. Bu yüzden pas ve toprak, sanatçı boyalarındaki toprak pigmentleriyle aynı ailedendir ve genellikle çok dayanıklıdır. Altamira'daki kırmızıların binlerce yıl dayanması, bu ailenin gücünü gösterir.

Organik renklendirici (organic colourant), bitkiler, yiyecekler ya da canlılardan elde edilen ve rengi karbon temelli moleküllerden gelen madde demektir: kahve, çay, meyve ve sebze suları, çiçek özleri, bazı mürekkepler. Işık haslığı, opaklık ve şeffaflık dersinde gördüğün kaçak pigmentlerin birçoğu bu türdendir; organik renklendiricilerin bir kısmı ışıkta hızla solar ya da renk değiştirir. Ama bu bir kural değildir: kahve ve çay üzerine yapılmış bazı bağımsız ışık denemelerinde oldukça dayanıklı, bazılarında ise çabuk solan sonuçlar alınmıştır. Bu çelişkili sonuçlar, bir malzemenin dayanıklılığını tahminle değil, sınayarak öğrenmek gerektiğini gösterir.

Her malzemeye hangi bağlayıcı uyar?

Bağlayıcı uyumu (binder compatibility), bir deneysel malzemenin yüzeye tutunması ve kararlı kalması için onun doğasına uygun bir bağlayıcıyla birleştirilmesidir. Toz hâlindeki mineral malzemeler, örneğin elenmiş toprak ya da ince toz hâline getirilmiş pas, tek başına kâğıda ya da tuvale tutunmaz; kurudukça dökülür. Bunları kullanmak için bir bağlayıcıya, örneğin akrilik bir medyuma, zamka ya da yumurta temperası dersinde gördüğün yumurta sarısına karıştırmak gerekir. Böylece aslında kendi boyanı yapmış olursun.

Sıvı organik renklendiriciler, örneğin kahve ya da çay, suluboya gibi doğrudan kâğıda sürülebilir; kâğıdın liflerine işleyerek renk bırakırlar. Ama bu durumda da rengi koruyan bir bağlayıcı yoktur; renk, kâğıdın liflerinin içinde ışığa ve neme açık kalır. Az zamk arabik eklemek yüzeyi biraz güçlendirir, ama ışığa dayanıklılığı garanti etmez.

Toprak ve pas hazırlarken bir hazırlık adımı gerekir. Toprak kurutulur, ezilir ve ince bir elekten geçirilir; kum ve iri taneler ayıklanır; gerekirse suyla yıkanıp çöktürülerek incelir. Pas ise bir demir yüzeyden kazınıp ezilir ve elenir. Tozu solumamak için bu işleri maskeyle ve ıslak yöntemlerle yapmak, atölye güvenliği dersinde gördüğün kurallarla uyumludur. Kahve ve çay gibi organik maddeler ise zamanla küflenebilir; onları taze hazırlamak ve kalanını saklamamak gerekir.

Kalıcılık nasıl sınanır?

Yaşlandırma testi (ageing test), bir malzemenin zamanla nasıl değişeceğini önceden görmek için, onun bir örneğini ışığa açık bırakıp başka bir örneğini karanlıkta saklayarak ve belirli aralıklarla ikisini karşılaştırarak yapılan denemedir. Işık haslığı dersinde gördüğün test kartı, bu testin temel aracıdır.

Bir yaşlandırma testi için her malzemeden bir kâğıt şeridine birkaç yoğunlukta, açıktan koyuya, örnekler sür. Şeridi ikiye böl: bir yarısını güneş alan bir pencereye, öbür yarısını karanlık bir çekmeceye koy. Bir iki hafta, sonra bir iki ay sonra iki yarıyı yan yana koyup karşılaştır. Değişimi çoğu zaman ilk açık yoğunluklar gösterir.

Işık tek etken değildir. Bazı malzemeler nemle renk değiştirir; bazıları kâğıdı asitlendirerek zamanla sarartır ya da kırılganlaştırır; bazıları, örneğin pas, uygun bir bağlayıcıyla bağlanmazsa toz olarak dökülebilir. Test kartının yanına her malzemenin nasıl hazırlandığını, hangi bağlayıcıyla karıştırıldığını ve hangi tarihte teste başlandığını not etmek, sonuçları okunabilir kılar. Bir malzemeyi yalnızca testten geçtikten sonra kalıcı olması gereken bir resimde kullanmak, hem kendi emeğini hem de resmin sahibini korur.

Deneysel malzemelerle tenler nasıl kurulur?

Toprak renkleri, tenlerin en eski ve en doğal malzemelerinden biridir; sarı ve kırmızı toprakların, kömürün ve kireç beyazının karışımları, açık tenlerden çok koyu tenlere kadar geniş bir yelpazeyi kurabilir. Kendi topladığın toprak ve pas, farklı tenler için sıcak ve doğal tonlar sunabilir. Açık bir ten için açık sarı bir toprak ve az bir pas, orta bir ten için daha sıcak bir toprak, koyu bir ten için koyu kırmızımsı bir toprak ile biraz kömür karışımı denenebilir.

Kahve ve çay da ten gibi görünen sıcak kahverengiler verir ve bu yüzden sık sık ten boyamak için akla gelir. Ama bu organik renklendiricilerin ışıkta nasıl davranacağı kesin değildir. Özellikle koyu bir teni yalnızca kahveyle kurmak ve bu kahvenin zamanla solması, figürün teninin zamanla açılmasına, yani kişinin görünüşünün resimde değişmesine yol açabilir. Bu yüzden bir portrede ya da figürde teni deneysel bir malzemeyle kuracaksan, bu malzemeyi önce bir yaşlandırma testinden geçirmek ya da onu dayanıklı toprak pigmentleriyle birlikte kullanmak, tenin değerini uzun süre korumasını sağlar. Bir test kartında aynı ten tonunu kahveyle ve toprakla yan yana kurup ikisini ışıkta karşılaştırmak, bu farkı kendi gözünle görmeni sağlar.

Uygulama

1. Malzeme: kalın suluboya kâğıdı; beş alternatif malzeme, örneğin demlenmiş kahve, demlenmiş çay, elenmiş bahçe toprağı, kazınmış ve ezilmiş pas ve bir bitki ya da meyve suyu; akrilik medyum ya da zamk arabik; bir elek, bir havan, maske ve eldiven; fırçalar; kalem.
2. Toprağı ve pası kurut, ez, ele ve maske takarak ince bir toz hâline getir; kahve, çay ve bitki suyunu taze hazırla.
3. Toz malzemeleri bir bağlayıcıyla karıştırarak boyaya dönüştür; sıvı malzemeleri doğrudan ya da az zamk arabikle kullan.
4. Her malzemeden bir kâğıt şeridine açıktan koyuya üç yoğunlukta örnek sür; şeridin kenarına malzemenin adını, hazırlanışını ve bağlayıcısını yaz.
5. Her şeridi ikiye kes: bir yarısını güneş alan bir pencereye, öbür yarısını karanlık bir çekmeceye koy ve teste başladığın tarihi not et.
6. Bir ek şeritte aynı ten tonunu kahveyle ve toprakla yan yana kur ve onu da aynı teste koy; birkaç hafta sonra bütün yarıları yan yana karşılaştır.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Kahve, pas, toprak: boya olmayan boyaların hepsi aynı ölçüde dayanıklı değildir. Pas ve toprak, demir oksit ailesinden gelen mineral pigmentler olarak çoğu zaman çok dayanıklıdır; Altamira'nın kırmızıları binlerce yıl sonra bile rengini korur. Kahve, çay ve bitki suları gibi organik renklendiriciler ise daha değişkendir ve bağımsız denemeler bile çelişkili sonuçlar verir. Her malzemeye uygun bir bağlayıcı seçmek ve kalıcılığı bir yaşlandırma testiyle sınamak, deneysel malzemeleri güvenle kullanmanın yoludur. Ödevde beş alternatif malzeme için bir test kartı yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

5 alternatif malzeme için test kartı yap.

1. Beş alternatif malzeme seç ve her birini hazırla; toz malzemeleri bir bağlayıcıyla boyaya dönüştür.
2. Her malzemeden açıktan koyuya üç yoğunlukta örnek içeren bir şerit hazırla ve kenarına hazırlanışını ve bağlayıcısını yaz.
3. Şeritleri ikiye bölüp bir yarısını ışığa, öbür yarısını karanlığa koy; bir ek şeritte aynı ten tonunu kahve ve toprakla yan yana kur.
4. Birkaç hafta sonra yarıları karşılaştır ve her malzemenin kalıcılığını anlatan kısa bir değerlendirme yaz.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Her malzeme uygun bir bağlayıcıyla hazırlanmış ve hazırlanışı not edilmiş mi?
• Bitmişlik ve Sunum: Test kartları düzenli, etiketli ve tarihleri yazılmış mı?
• Değer (Ton): Her malzeme açıktan koyuya üç yoğunlukta örneklenmiş mi?
• Işıkta en çok hangi malzeme değişti ve bu sonuç beklentini doğruladı mı?

Kendini sına

1. Pas neden genellikle dayanıklı bir renk verir?

• A) Organik bir madde olduğu için.
• B) Hiç renk vermediği için.
• C) Kimyasal olarak demir oksit olduğu ve okrlarla aynı mineral aileden geldiği için.
• D) Suda çözündüğü için.

2. Altamira'daki kırmızılar hangi malzemeden elde edilmiştir?

• A) Demir oksitten, yani hematit ve okrdan.
• B) Kahveden.
• C) Yapay pigmentlerden.
• D) Çiçek özlerinden.

3. Kahve ve çay üzerine yapılan ışık denemelerinin çelişkili sonuçları ne gösterir?

• A) Kahvenin her zaman kalıcı olduğunu.
• B) Çayın hiç solmadığını.
• C) Organik malzemelerin hiç kullanılmaması gerektiğini.
• D) Bir malzemenin dayanıklılığını tahminle değil, sınayarak öğrenmek gerektiğini.

4. Toz hâlindeki toprak neden tek başına kâğıda sürülmemelidir?

• A) Çok parlak olduğu için.
• B) Bir bağlayıcı olmadan yüzeye tutunmaz ve kurudukça dökülür.
• C) Hemen solduğu için.
• D) Kâğıdı yaktığı için.

5. Koyu bir teni kahveyle kurmanın riski nedir?

• A) Kahve solarsa ten zamanla açılabilir ve kişinin görünüşü değişebilir.
• B) Kahve teni fazla parlak yapar.
• C) Kahve kâğıda hiç tutunmaz.
• D) Hiçbir riski yoktur.

Cevaplar

1. C — Kırmızı ve sarı okrların renklerini veren de demir oksitlerdir.
2. A — Siyahlar ise odun kömüründen ya da mangan dioksitten elde edilmiştir.
3. D — Bazı denemeler dayanıklı, bazıları çabuk solan sonuçlar vermiştir.
4. B — Toz malzemeler bir bağlayıcıyla karıştırılarak boyaya dönüştürülmelidir.
5. A — Teni dayanıklı toprak pigmentleriyle desteklemek ya da malzemeyi önce sınamak bu riski azaltır.

Referans görseller

• Özgün çekim: toprağın kurutulması, ezilmesi, elenmesi ve bir bağlayıcıyla boyaya dönüştürülmesi; pasın kazınıp hazırlanması.
• Özgün çekim: beş malzemenin test şeritlerine sürülmesi, ikiye bölünüp ışığa ve karanlığa konması.
• Özgün çekim: aynı ten tonunun kahve ve toprakla yan yana kurulması ve birkaç hafta sonraki karşılaştırması.

Sonraki derse köprü

Bu dersle beşinci seviyeyi, yani eski ustaların tekniklerinden deneysel malzemelere uzanan bölümü tamamlıyorsun. Şimdiye kadar öğrendiğin bütün teknikler, malzemeler ve yaklaşımlar, bir sonraki soruya zemin hazırlıyor: bütün bunlar senin elinde nasıl bir araya gelecek? Sonraki derste altıncı seviyeye geçiyor ve üslubu ele alıyoruz: bir ressamın üslubunun aranarak mı, yoksa çalışarak mı bulunduğunu.