Kolaj ve karışık teknik

Öğrenme hedefi

Kolaj ve karışık teknikleri birleştirebileceksin. Kesilip yapıştırılmış kâğıdın bir resimde yalnızca bir doku değil, bir renk, bir düzlem ve bir anlam taşıyıcısı olduğunu açıklayabilecek; makası bir çizim aracı gibi kullanarak kararlı biçimler kurabilecek; kâğıt, boya ve çizimi hangi sırayla ve nasıl birleştireceğini planlayabilecek; kesilmiş bir kenar ile boyalı bir yüzey arasındaki geçişi yönetebilecek ve farklı tenleri kâğıtla temsil ederken hazır malzemelerin sınırlarını aşarak karışık teknikle bir çalışma yapabileceksin.

Kanca

Makas bir fırça olabilir mi?

Doku ve karışık teknik dersinde kolajı, bir yüzeye hazır renkler, desenler ve bir yerin izlerini getiren bir yöntem olarak tanımıştın. Enkaustikte boyayı ısı ve mumla yüzeye bağladık. Bu derste başka bir soru soruyoruz: bir kâğıdı keserek bir biçim çizmek, bir fırça darbesiyle bir biçim çizmekten ne kadar farklıdır? Makasın bıraktığı kenar keskin, kararlı ve geri alınamazdır; kesilen parça ise hazır bir renk ve düz bir yüzey taşır. Bu iki özellik, onu fırçadan çok farklı ama bir o kadar güçlü bir araç yapar.

Bağlam

New York'taki Modern Sanat Müzesi'nde (MoMA), İspanyol ressam Juan Gris'in 1914 tarihli Kahvaltı adlı çalışması bulunur. Müzeye göre bu bir papier collé'dir: kesilip yapıştırılmış baskılı duvar kâğıdı, gazete, saydamlaştırılmış kâğıt ve beyaz kâğıt, guaj, yağlı boya ve mum boya kalemiyle tuval üzerine yapılmıştır; boyutu 80,9 × 59,7 santimetredir. Müzenin betimlemesine göre çalışma, bir kahvaltı masasını, bakış açılarının ve temsil yöntemlerinin baş döndürücü bir çarpışması olarak gösterir.

Gris, masanın yüzeyini ve ayaklarını çağrıştırmak için tahta damarını taklit eden iki tür baskılı kâğıt kullanmış, arkadaki duvarı ise gerçek bir duvar kâğıdıyla vermiştir. Bu baskılı kâğıtlar, canlı mavi ve beyaz kâğıtlar ve boyanmış tuval parçalarıyla birlikte sıkıca birbirine geçen bir yapı oluşturur. Kâğıdın bir kısmı gerçek bir nesnenin yerini tutar, bir kısmı bir rengi ve düzlemi taşır, boya ve çizim ise bu parçaları birbirine bağlar.

Ana anlatım

Papier collé nedir ve resme ne getirir?

Papier collé (papier collé), Fransızca «yapıştırılmış kâğıt» anlamına gelen ve kesilmiş kâğıt parçalarının bir yüzeye yapıştırılıp çizim ya da boyayla birleştirildiği tekniktir. Tekniğin başlangıcı çoğu zaman Fransız ressam Georges Braque'ın 1912 Eylül'ünde, Avignon'da satın aldığı tahta desenli bir duvar kâğıdı rulosundan şeritler keserek bir kömür çizimine yapıştırdığı Meyve Tabağı ve Bardak adlı çalışmaya bağlanır. Braque ve Pablo Picasso sonraki yıllarda bu teknikle çok sayıda çalışma yaptı; Gris de bu yöntemi kendi sıkı ve düzenli yapısıyla geliştirdi.

Papier collé, resme üç şey getirir. Kâğıt bir renk taşır: boyayı karıştırmadan, düz ve kesin bir renk alanını tek bir hareketle yerleştirmeyi sağlar. Kâğıt bir düzlem taşır: kesilmiş bir parça, resim yüzeyinin üzerinde duran gerçek bir katmandır ve izleyiciye resmin düz bir yüzey olduğunu hatırlatır. Kâğıt bir anlam da taşıyabilir: tahta desenli bir kâğıt bir masayı, bir gazete parçası bir kahvaltı sofrasını ya da bir günü, bir duvar kâğıdı bir odayı çağrıştırır. Gris'in Kahvaltı'sında bu üç işlev bir arada çalışır.

Karışık teknik (mixed media), bir çalışmada birden fazla malzemenin, örneğin kâğıt, boya, kalem, mürekkep ve bulunmuş nesnelerin bir arada kullanılmasıdır. Papier collé, karışık tekniğin bir biçimidir; bu derste odak, kâğıt ile boya ve çizimin aynı yüzeyde birbirini nasıl tamamladığıdır.

Makas nasıl bir çizim aracına dönüşür?

Kesme çizgisi (cut line), makasla ya da bıçakla kesilmiş bir kâğıdın kenarının oluşturduğu, keskin ve kararlı çizgidir. Kalemle ya da fırçayla çizilmiş bir çizgi incelip kalınlaşabilir, kesintiye uğrayabilir, silinip yeniden çizilebilir; kesme çizgisi ise her zaman nettir ve bir kez yapıldığında geri alınamaz. Bu, onu hem zor hem de güçlü yapar: kesen el, çizen elden daha kararlı olmak zorundadır.

Makasla çizmek için önce büyük biçimlerden başlamak işe yarar. Bir meyveyi, bir fincanı ya da bir figürün siluetini, ayrıntıya girmeden tek bir kesimle çıkarmayı dene. Kesilen biçim, büyük format ve kompozisyon derslerinde gördüğün kütle düşüncesini zorunlu kılar: makas, bir nesnenin en önemli dış çizgisini seçmeni ister. Kesilen parçanın içinden çıkan boşluk da bir biçimdir; negatif biçimleri kullanmak, aynı kâğıttan iki farklı parça elde etmeni ve kompozisyonda figür ile zemin arasında oyun kurmanı sağlar.

Kesmenin bir başka seçeneği yırtmaktır. Yırtılmış bir kenar, kesilmiş bir kenardan daha yumuşak, düzensiz ve lifli bir çizgi verir; kâğıdın iç katmanlarını gösterir ve daha sıcak, daha organik bir etki yaratır. Aynı çalışmada kesilmiş ve yırtılmış kenarları birlikte kullanmak, keskin ve yumuşak kenarlar arasında bir çeşitlilik kurar; kenar ve ayrıntı dersinde gördüğün sert ve kayıp kenarlar düşüncesi burada kâğıtla uygulanır.

Kâğıt, boya ve çizim hangi sırayla birleşir?

Katman sırası (layering order), karışık teknikte malzemelerin, örneğin zemin boyası, yapıştırılmış kâğıtlar, üst boyalar ve çizimlerin, yüzeye hangi sırayla ekleneceğinin planlanmasıdır. Sıra, hem görünüşü hem de dayanıklılığı etkiler.

Sık kullanılan bir sıra şöyledir. Önce yüzeye bir zemin rengi ya da kaba bir boya katmanı sürülür. Sonra büyük kâğıt parçaları yerleştirilir ve yapıştırılır. Ardından boya ve çizim, hem kâğıdın üzerine hem de aralarındaki boşluklara eklenir; bu, kâğıt ile boyayı birbirine bağlar. En sonda küçük kâğıt parçaları ya da vurgular eklenebilir. Bu sırayı değiştirmek farklı etkiler verir: kâğıdı boyanın üzerine en sonda yapıştırmak onu öne çıkarır ve keskin bir katman gibi gösterir; kâğıdı ince bir boya katmanıyla örtmek ise onu resmin içine gömer.

Dayanıklılık açısından, doku ve karışık teknik dersinde gördüğün arşivsel dayanıklılık kuralları burada da geçerlidir: asitsiz kâğıtlar ve ışığa dayanıklı renkler seçmek, kâğıtları boya ile uyumlu, esnek bir yapıştırıcıyla, örneğin akrilik bir medyumla yapıştırmak ve kâğıdın kenarlarının kalkmaması için iyice bastırmak gerekir. Gazete gibi ucuz kâğıtlar zamanla sararır ve kırılganlaşır; bunu bir anlam olarak kullanmak istemiyorsan daha dayanıklı kâğıtlar tercih et.

Kesilmiş kenar ile boya nasıl buluşur, tenler kâğıtla nasıl kurulur?

Geçiş kenarı (transition edge), karışık teknikte bir kâğıt parçasının kenarı ile çevresindeki boyalı yüzey arasındaki sınırdır. Bu sınır, bir çalışmanın bütünlüğünü belirler. Kâğıdın kenarı çevresinden tamamen kopuk kaldığında, kâğıt resmin üzerine sonradan yapıştırılmış bir etiket gibi görünebilir. Kenarı boyayla hafifçe örtmek, bir boya darbesini kâğıdın üzerinden devam ettirmek ya da kâğıdın rengini çevresindeki boyada tekrar etmek, kâğıdı resmin bir parçası hâline getirir. Tersine, bazı kenarları bilerek keskin ve kopuk bırakmak, kâğıdın kendi varlığını vurgular. Gris'in Kahvaltı'sında kâğıtlar ile boyanmış tuval parçaları sıkıca birbirine geçer; kenarlar net ama parçalar tek bir yapının içinde durur.

Kâğıtla ten kurmak, özel bir dikkat gerektirir. Hazır renkli kâğıtların ve dergi sayfalarının ten tonları çoğu zaman sınırlıdır ve bazı tonları, özellikle koyu ve zengin tenleri, yeterince karşılamayabilir. Bu yüzden bir figürün tenini kâğıtla kurarken, kâğıtları önce kendin boyamak işe yarar: açık, orta ve koyu tenler için farklı kâğıtları guaj ya da akrilikle istediğin tonlarda boya, sonra onları kes. Koyu bir tende derinliği vermek için birkaç koyu ve sıcak kâğıt tonunu üst üste katmanlamak, ışıklı düzlemlere daha açık ve sıcak bir kâğıt, parlak noktalara ise ince bir boya dokunuşu eklemek, tenin zenginliğini korur. Hazır fotoğraflardan kesilmiş yüzler kullanırken ise görüntülerin kaynağını ve taşıdığı kalıp yargıları düşünmek, kolajın farkında olmadan önyargıları yeniden üretmesini önler.

Uygulama

1. Malzeme: kalın mukavva ya da ince bir ahşap levha; asitsiz renkli kâğıtlar, baskılı ya da desenli kâğıtlar ve kendi boyayacağın beyaz kâğıtlar; makas ve maket bıçağı; akrilik medyum ya da asitsiz yapıştırıcı; guaj ya da akrilik boya; bir kalem ya da mum boya.
2. Birkaç beyaz kâğıdı guaj ya da akrilikle farklı renklerde ve bir figür kullanacaksan farklı ten tonlarında boya ve kurut.
3. Basit bir natürmort ya da figür seç; büyük biçimleri ayrıntıya girmeden makasla kes, bazılarını yırt ve negatif biçimleri de sakla.
4. Yüzeye bir zemin rengi sür; büyük kâğıt parçalarını yerleştirip farklı düzenlemeleri dene, sonra yapıştır ve kenarlarını iyice bastır.
5. Boya ve çizimle kâğıtları birbirine bağla: bazı kenarları boyayla hafifçe ört, bir darbeyi kâğıdın üzerinden devam ettir, bazı kenarları bilerek keskin bırak.
6. En sonda küçük vurgular ve parlak noktalar ekle; çalışmaya uzaktan bakıp kâğıdın resmin bir parçası gibi mi, yoksa üzerine yapıştırılmış bir etiket gibi mi göründüğünü kontrol et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Makas bir fırça olabilir mi? Evet: makasın bıraktığı kesme çizgisi keskin, kararlı ve geri alınamazdır; kesilen parça ise hazır bir renk, bir düzlem ve bir anlam taşır. Papier collé, Braque'ın 1912'deki tahta desenli kâğıt şeritlerinden bu yana, kâğıt ile boya ve çizimi aynı yüzeyde birleştiren güçlü bir yöntem oldu. Katman sırasını planlamak ve kâğıdın kenarı ile boyalı yüzey arasındaki geçişi yönetmek, parçaları tek bir yapıya dönüştürür. Juan Gris'in 1914 tarihli Kahvaltı'sı, baskılı ve boyanmış kâğıtları, boyayı ve çizimi sıkıca birbirine geçen bir yapıda birleştirir. Tenleri kâğıtla kurarken kâğıtları kendin boyamak, hazır malzemelerin sınırlarını aşmanı sağlar. Ödevde karışık teknikle bir çalışma yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Karışık teknikle bir çalışma yap.

1. Birkaç kâğıdı kendin boyayarak ve hazır kâğıtları seçerek malzemeni hazırla; figür kullanacaksan farklı ten tonlarında kâğıtlar boya.
2. Basit bir konunun büyük biçimlerini makasla kes ya da yırt ve bir zemin üzerine yerleştir.
3. Kâğıtları yapıştır, sonra boya ve çizimle birbirine bağla; bazı geçiş kenarlarını ört, bazılarını keskin bırak.
4. Çalışmanın yanına katman sırasını, hangi kenarları neden örttüğünü ya da keskin bıraktığını birkaç cümleyle açıkla.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Kâğıt parçaları ve boyalı alanlar tek bir yapı içinde birbirine geçiyor mu?
• Kenar ve Ayrıntı: Geçiş kenarları bilinçli olarak örtülmüş ya da keskin bırakılmış mı?
• Teknik ve Malzeme: Kâğıtlar iyi yapışmış, kenarları kalkmıyor ve dayanıklı malzemeler seçilmiş mi?
• Makasla kesmek sana fırçayla boyamaktan farklı olarak hangi kararları vermeyi zorunlu kıldı?

Kendini sına

1. Papier collé nedir?

• A) Bir tür yağlı boya medyumu.
• B) Kesilmiş kâğıt parçalarının bir yüzeye yapıştırılıp çizim ya da boyayla birleştirildiği teknik.
• C) Yalnızca fotoğraf kullanılan bir teknik.
• D) Bir baskı resim türü.

2. Gris'in Kahvaltı'sında tahta desenli baskılı kâğıt neyi çağrıştırır?

• A) Masanın yüzeyini ve ayaklarını.
• B) Gökyüzünü.
• C) Bir figürün tenini.
• D) Hiçbir şeyi.

3. Kesme çizgisini fırça çizgisinden ayıran nedir?

• A) Daha yumuşak ve bulanık olması.
• B) Kolayca silinebilmesi.
• C) Keskin, kararlı ve bir kez yapıldığında geri alınamaz olması.
• D) Her zaman kalın olması.

4. Bir kâğıt parçasının sonradan yapıştırılmış bir etiket gibi görünmesini ne önler?

• A) Kâğıdı mümkün olduğunca parlak seçmek.
• B) Kâğıdı hiç yapıştırmamak.
• C) Yalnızca gazete kullanmak.
• D) Geçiş kenarlarını boya ve çizimle yönetmek, kâğıdın rengini çevresinde tekrar etmek.

5. Koyu tenleri kâğıtla kurarken hangisi uygundur?

• A) Kâğıtları istediğin ten tonlarında kendin boyayıp birkaç koyu ve sıcak tonu katmanlamak.
• B) Yalnızca hazır dergi sayfalarını kullanmak.
• C) Teni beyaz kâğıtla bırakmak.
• D) Ten için hiç kâğıt kullanmamak.

Cevaplar

1. B — Adı Fransızca «yapıştırılmış kâğıt» anlamına gelir; başlangıcı çoğu zaman Braque'ın 1912 çalışmasına bağlanır.
2. A — Arkadaki duvarı ise gerçek bir duvar kâğıdı verir.
3. C — Bu yüzden kesen el, çizen elden daha kararlı olmak zorundadır.
4. D — Kenarları ve renkleri çevresiyle bağlamak kâğıdı resmin bir parçasına dönüştürür.
5. A — Hazır kâğıtların ten tonları çoğu zaman sınırlıdır ve koyu tenleri yeterince karşılamaz.

Referans görseller

• Özgün çekim: aynı biçimin kalemle çizilmesi, makasla kesilmesi ve elle yırtılması; üç kenarın karşılaştırılması.
• Özgün çekim: katman sırasının denenmesi; kâğıdın boyanın altına ve üstüne yerleştirilmesi; geçiş kenarlarının boyayla örtülmesi.
• Özgün çekim: farklı ten tonlarında kâğıtların boyanması, kesilmesi ve bir figürde katmanlanması.

Sonraki derse köprü

Kolajda kâğıt, hazır bir renk ve anlam taşıyan bir malzemeydi. Sonraki derste boya kutusunun dışına daha da uzaklaşıyoruz: kahvenin, pasın, toprağın ve başka gündelik maddelerin bir resimde nasıl boya gibi kullanılabileceğini ve bu deneysel malzemelerin dayanıklılık açısından ne gibi sınırlar taşıdığını.