Fresk

Öğrenme hedefi

Fresk tekniğinin ilkelerini açıklayıp küçük bir deneme yapabileceksin. Yaş kireç sıvasına sürülen pigmentin kimyasal bir süreçle duvarın bir parçası hâline nasıl geldiğini anlatabilecek; bir fresk duvarının hangi sıva katmanlarından oluştuğunu ve her katmanın görevini açıklayabilecek; freskin neden günlük parçalar hâlinde boyandığını ve bunun nasıl planlandığını gösterebilecek; kireçte dayanıklı toprak pigmentleriyle farklı tenleri kurarken freskin kuruyunca açılan renklerini hesaba katarak küçük bir fresk denemesi yapabileceksin.

Kanca

Sistina Şapeli nasıl boyandı?

Duvar resminin tarihi dersinde freskin, pigmentlerin yaş kireç sıvası üzerine sürüldüğü bir teknik olduğunu ve Leonardo'nun Son Akşam Yemeği'nde bu yöntemi kullanmadığı için resmin kısa sürede bozulmaya başladığını görmüştün. Michelangelo ise Vatikan'daki Sistina Şapeli'nin tavanını 1508 ile 1512 arasında gerçek freskle boyadı. Yerden yaklaşık yirmi metre yükseklikte, bir iskelenin üzerinde, her gün yeni bir sıva parçasının kurumasıyla yarışarak. Bu ders, o yarışın kurallarını ve bu kuralların bugün küçük bir denemede nasıl uygulanabileceğini ele alıyor.

Bağlam

Michelangelo, Papa II. Julius'un isteğiyle, 1508 ile 1512 yılları arasında Sistina Şapeli'nin tavanını boyadı. Tavanın ortasında Eski Ahit'in Yaratılış kitabından dokuz sahne yer alır; çevresinde peygamberler, kâhin kadınlar ve Mesih'in ataları dizilir. Adem'in Yaratılışı bu sahnelerden biridir. Bütün tavan fresk tekniğiyle, yani her gün yeni sürülen yaş kireç sıvasının üzerine boyanmıştır.

Tavan, 1980'ler ve 1990'larda uzun ve kapsamlı bir restorasyondan geçti. Yüzyıllar boyunca biriken kir, mum isi ve eski restorasyonlarda sürülen maddeler temizlendiğinde, tavanın renklerinin daha önce sanılandan çok daha parlak olduğu ortaya çıktı; bu sonuç bazı eleştirmenler arasında tartışmaya da yol açtı. Restorasyon sırasında yapılan incelemeler, tavanın hangi günlerde, hangi parçalar hâlinde boyandığını da görünür kıldı: yaş sıvanın her gün yeni bir parçası, bir öncekinin kenarına eklenmişti ve bu eklerin çizgileri yakından bakıldığında hâlâ okunabilir.

Ana anlatım

Pigment nasıl duvarın bir parçası olur?

Karbonatlaşma (carbonation), yaş kireç sıvasının içindeki sönmüş kirecin, havadaki karbondioksitle tepkimeye girerek yavaş yavaş kalsiyum karbonata, yani kalkere dönüşmesi ve sertleşmesidir. Freskin bütün sırrı bu tepkimededir. Pigmentler suyla karıştırılıp yaş sıvanın üzerine sürüldüğünde, sıvanın yüzeyine doğru çıkan kireçli su pigment taneciklerini sarar. Sıva kurudukça ve karbonatlaştıkça, pigmentler ince bir kalsiyum karbonat tabakasının içine gömülür. Bu yüzden freskte ayrı bir bağlayıcı yoktur: sıvanın kendisi bağlayıcıdır.

Freskin dayanıklılığı da zaman baskısı da buradan gelir. Pigment duvarın bir parçası olduğu için, iyi yapılmış bir fresk yüzyıllarca dayanabilir. Öte yandan pigment ancak sıva yaşken ona tutunur. Sıva yüzeyi belirli bir sertliğe ulaştıktan sonra sürülen boya, sıvanın içine işlemez; yüzeyde kalır ve zamanla dökülebilir. Bu yüzden freskte ressamın, sıvanın yaş kaldığı birkaç saatlik süre içinde çalışması gerekir.

Kireç, pigmentlerin hepsiyle uyumlu değildir. Kireç güçlü bir bazdır ve bazı pigmentler onun içinde renk değiştirir ya da bozulur. Toprak pigmentleri, örneğin sarı ve kırmızı okrlar, sienalar, umbralar ve yeşil toprak, kireçte dayanıklıdır ve freskin temel paletini oluşturur. Bazı maviler ve bazı parlak kırmızılar ise kireçte güvenilmez olduğu için geçmişte çoğu zaman sıva kuruduktan sonra, secco olarak ve bir bağlayıcıyla eklenirdi. Bu, freskin paletini sınırlar ama aynı zamanda ona, toprak renklerinin sıcak ve sakin bir uyumunu verir.

Bir fresk duvarı hangi katmanlardan oluşur?

Bir fresk duvarı, üst üste sürülen ve her biri bir öncekinden daha ince ve daha pürüzsüz olan birkaç sıva katmanından oluşur. Malzeme ve yüzey hazırlığı dersinde duvar resmi için yüzeyin önemini görmüştün; freskte yüzey hazırlığı, resmin kendisinin bir parçasıdır.

Arriccio (arriccio), duvarın üzerine sürülen, kireç ve kaba kumdan yapılan, yüzeyi hafifçe pürüzlü bırakılan ve bir sonraki katmanın tutunacağı zemini oluşturan kaba sıva katmanıdır. Bu katman kurumaya bırakılır; üzerinde çoğu zaman kompozisyonun ana hatları çizilir.

Sinopia (sinopia), arriccio katmanının üzerine, çoğu zaman kırmızı bir toprak pigmentiyle fırçayla yapılan ve kompozisyonun yerleşimini gösteren hazırlık çizimidir. Adını, bu kırmızı toprağın geldiği Karadeniz kıyısındaki Sinop kentinden alır. Sinopia, son katman sürüldüğünde onun altında kalır; bazı freskler yerlerinden sökülüp taşındığında, altlarındaki sinopialar da ortaya çıkmıştır. On altıncı yüzyıla doğru, sinopianın yerini giderek daha çok, duvar resmine hazırlık kartonu dersinde gördüğün delme ve tozlama ya da kartonun yaş sıvaya bastırılarak çizildiği aktarım yöntemleri aldı.

İntonaco (intonaco), boyamanın yapıldığı, kireç ve ince kumdan hazırlanan, pürüzsüz ve ince son sıva katmanıdır. Pigmentler bu katmana, o yaşken sürülür. İntonaco'nun kalınlığı ve pürüzsüzlüğü, boyanın ne kadar süre işlenebileceğini ve yüzeyin ne kadar ince ayrıntı taşıyabileceğini belirler.

Fresk neden günlük parçalarla boyanır?

Giornata (giornata), İtalyanca «gün» sözcüğünden gelen ve bir ressamın bir günde, sıva yaşken boyayabileceği kadar büyüklükte sürülen intonaco parçasını anlatan terimdir. Freskte bütün duvar tek seferde sıvanmaz; her sabah yalnızca o gün boyanacak kadar intonaco sürülür. Gün sonunda boyanamayan kısım kazınıp atılır ve ertesi gün yenisi sürülür.

Bu, bir freskin önceden çok dikkatli planlanmasını gerektirir. Her giornatanın sınırı, kompozisyonun doğal çizgileri boyunca, örneğin bir figürün dış çizgisi, bir kumaşın kenarı ya da bir mimari ögenin sınırı boyunca belirlenir; böylece iki günün birleşme yeri gözden kaybolur. Büyük format dersinde gördüğün çalışma bölgesi düşüncesi, freskte her gün sıvanın kendisiyle sınırlanmış bir zorunluluk hâline gelir. Kaynaklara göre restorasyon incelemeleri, Adem'in Yaratılışı'ndaki Adem figürünün yalnızca dört giornatada boyandığını göstermiştir.

Giornatanın büyüklüğü, konunun karmaşıklığına göre değişir. Bir yüz ya da bir el gibi ayrıntılı bir bölüm, küçük bir giornata ister; geniş bir gökyüzü ya da düz bir fon ise tek günde büyük bir alan olarak boyanabilir. Bu yüzden freskçi, hangi parçayı hangi gün boyayacağını bir takvim gibi önceden belirler.

Freskte farklı tenler nasıl boyanır?

Freskin sınırlı ama sıcak toprak paleti, ten boyamak için şaşırtıcı ölçüde zengin bir araçtır. Tenlerin çoğu, okrlar, sienalar, umbralar, kırmızı topraklar, yeşil toprak ve kireç beyazıyla kurulabilir; bu pigmentlerin hepsi kireçte dayanıklıdır.

Freskin önemli bir özelliği, renklerin kurudukça belirgin biçimde açılmasıdır. Yaş sıvanın üzerinde koyu ve doygun görünen bir karışım, sıva kurudukça ve karbonatlaştıkça daha açık ve daha mat bir tona döner. Bu yüzden freskçi, istediği son değerden biraz daha koyu karışımlar hazırlar. Bu açılma, koyu tenleri boyarken özellikle hesaba katılmalıdır: yaşken yeterince koyu görünen bir kahverengi, kuruduğunda istenenden daha açık kalabilir ve koyu bir ten solgun görünebilir. Karışımı bir deneme parçasında kurutup değerini kontrol etmek, bu sorunu önler.

Açık bir tende ışıklar, kireç beyazının az miktarda okr ve kırmızı toprakla karışımıyla kurulur; gölgelerde yeşil toprak ve umbra, tenin sıcaklığını dengeler. Tempera dersinde gördüğün yeşil alt katman düşüncesi, freskte de tenlerin altında ya da yarı tonlarında kullanılabilir. Koyu bir tende ise ana ten rengi sienalar, kırmızı topraklar ve umbralarla kurulur; ışıklar beyaz ağırlıklı karışımlarla değil, açık okrlarla ve sıcak kırmızı topraklarla açılır, en parlak noktalara az miktarda kireç beyazı eklenir. Böylece koyu ten, kuruduktan sonra da derin ve sıcak kalır. Zeytine çalan derilerde yeşil toprak, tenin kendi rengiyle akraba olduğu için doğal bir taban oluşturur.

Uygulama

1. Malzeme: sert bir tahta pano ya da pişmiş toprak bir karo; kireç macunu (hazır satılan sönmüş kireç), kaba ve ince kum; kireçte dayanıklı toprak pigmentleri (iki okr, bir siena, bir umbra ve yeşil toprak) ile kireç beyazı; su; bir mala, fırçalar; koruyucu gözlük ve eldiven.
2. Güvenlik: sönmüş kireç yakıcıdır; gözlük ve eldiven tak, cildine ya da gözüne değerse bol suyla yıka ve toz hâlindeki pigmentleri solumamak için onları önceden suyla hamur hâline getir.
3. Panoya bir ölçü kireç macunu ile yaklaşık iki üç ölçü kaba kumu karıştırarak ince bir arriccio katmanı sür ve bir iki gün kurumaya bırak; üzerine kırmızı toprakla basit bir kompozisyonun sinopiasını çiz.
4. Boyayacağın gün, bir ölçü kireç macunu ile yaklaşık bir iki ölçü ince kumu karıştırıp yalnızca o gün boyayacağın bölüme ince bir intonaco sür; yüzey parmakla dokunduğunda boya bırakmayacak kadar sertleşince boyamaya başla.
5. Pigmentleri suyla incelterek ince katmanlar hâlinde sür; önce ana değerleri, sonra ışıkları ve gölgeleri kur; bir köşede aynı karışımı deneyip kuruyunca ne kadar açıldığını gözle.
6. Bir ten parçası boyarken koyu bir ten için karışımı biraz daha koyu hazırla; gün sonunda boyanmamış intonacoyu bir giornata sınırı boyunca kazı ve birleşme çizgisinin bir biçimin kenarına denk gelmesine dikkat et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Sistina Şapeli nasıl boyandı? Her gün yeni sürülen ince bir kireç sıvası parçasının, bir giornatanın, üzerine, sıva yaşken ve kurumasıyla yarışarak. Pigmentler suyla sıvaya sürüldü ve sıva karbonatlaştıkça duvarın bir parçası oldu. Kaba bir arriccio, üzerine çizilen bir sinopia ya da aktarılan bir karton ve son olarak ince bir intonaco, bu duvarın katmanlarıydı; giornataların sınırları kompozisyonun kenarlarına göre planlandı. Michelangelo'nun 1508–1512 yılları arasında boyadığı tavan, 1980'ler ve 1990'lardaki restorasyonla renklerinin parlaklığını yeniden gösterdi. Ödevde küçük bir fresk denemesi yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Küçük bir fresk denemesi yap.

1. Bir pano ya da karo üzerine arriccio katmanı sür, kurut ve üzerine kırmızı toprakla bir sinopia çiz.
2. Boyayacağın gün yalnızca o gün boyayacağın bölüme intonaco sür ve kireçte dayanıklı toprak pigmentleriyle yaşken boya.
3. En az bir bölümde bir ten parçası boya ve karışımın kuruyunca nasıl açıldığını bir deneme parçasında kontrol et.
4. Denemenin yanına katman oranlarını, sıvanın kaç saat işlenebilir kaldığını ve renklerin kuruyunca ne kadar açıldığını anlatan bir not yaz.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Boya yaş intonacoya sürülmüş ve kuruduktan sonra dökülmüyor mu?
• Değer (Ton): Renklerin kuruyunca açılması hesaba katılmış, koyu alanlar istenen değerde kalmış mı?
• Kompozisyon: Giornata sınırı bir biçimin kenarına denk getirilmiş mi?
• Aynı karışım yaşken ve kuruyunca ne kadar değişti?

Kendini sına

1. Freskte pigmenti duvara bağlayan nedir?

• A) Yumurta sarısı.
• B) Keten yağı.
• C) Kireç sıvasının karbonatlaşmasıyla oluşan kalsiyum karbonat tabakası.
• D) Akrilik bağlayıcı.

2. İntonaco nedir?

• A) Boyamanın yapıldığı, kireç ve ince kumdan hazırlanan pürüzsüz son sıva katmanı.
• B) Duvarın taş gövdesi.
• C) Bir vernik türü.
• D) Kırmızı hazırlık çizimi.

3. Giornata neden kompozisyonun doğal çizgileri boyunca planlanır?

• A) Sıvanın daha çabuk kuruması için.
• B) Pigmentlerin daha parlak olması için.
• C) Hiçbir nedeni yoktur.
• D) İki günün birleşme yerinin bir biçimin kenarında gözden kaybolması için.

4. Freskte renkler kuruyunca nasıl değişir?

• A) Daha koyu ve daha doygun olur.
• B) Daha açık ve daha mat bir tona döner.
• C) Hiç değişmez.
• D) Tamamen kaybolur.

5. Freskte koyu bir ten boyarken ne dikkate alınmalıdır?

• A) Karışımı biraz daha koyu hazırlamak ve bir deneme parçasında kuruyunca değerini kontrol etmek.
• B) Işıkları bol kireç beyazıyla açmak.
• C) Kireçte dayanıksız pigmentler kullanmak.
• D) Sıva kuruduktan sonra boyamak.

Cevaplar

1. C — Freskte ayrı bir bağlayıcı yoktur; sıvanın kendisi bağlayıcıdır.
2. A — Pigmentler bu ince katmana, o yaşken sürülür.
3. D — Birleşme çizgisi bir figürün ya da kumaşın kenarına denk geldiğinde görünmez olur.
4. B — Bu yüzden freskçi istediği son değerden biraz daha koyu karışımlar hazırlar.
5. A — Yaşken yeterince koyu görünen bir karışım kuruyunca açılıp teni solgun gösterebilir.

Referans görseller

• Özgün çekim: bir fresk duvarının kesiti; arriccio, sinopia ve intonaco katmanları ile karbonatlaşan yüzey.
• Özgün çekim: küçük bir panoya intonaco sürülmesi, yaşken boyanması ve gün sonunda giornata sınırı boyunca kazınması.
• Özgün çekim: aynı toprak karışımının yaşken ve kuruyunca değeri; açık ve koyu tenlerin freskte kurulması.

Sonraki derse köprü

Fresk, pigmenti bir kireç kabuğunun içine gömerek yüzyıllarca korur. Sonraki derste bambaşka bir koruma yolunu ele alıyoruz: pigmentin ısıtılmış balmumuna karıştırıldığı enkaustik tekniğini ve Mısır'daki Fayum portrelerinin iki bin yıla yakın süre sonra bile neden bu kadar canlı renkler taşıdığını.