Yumurta temperası

Öğrenme hedefi

Yumurta temperası hazırlayıp uygulayabileceksin. Yumurta sarısının bir boya bağlayıcısı olarak neden işe yaradığını açıklayabilecek; boyayı pigment, su ve yumurta sarısıyla hazırlayabilecek; temperanın sert ve emici bir zemin istediğini ve bu zeminin nasıl hazırlandığını anlatabilecek; hızlı kuruyan bu boyayla yumuşak geçişleri ince ve üst üste binen tarama darbeleriyle kurabilecek; yeşil bir alt tonun üzerinde farklı tenleri katman katman boyamayı deneyerek bir tempera test paneli yapabileceksin.

Kanca

Rönesans ressamları neden yumurta kullandı?

Yağlı boyanın kısa tarihi dersinde, on beşinci yüzyıldan önce Avrupa'daki panel resimlerinin çoğunun yumurta temperasıyla yapıldığını görmüştün. Bugün mutfakta pişirdiğimiz bir yumurtanın sarısı, yüzyıllar boyunca Siena'dan Floransa'ya, Bizans ikonalarından sunaklara kadar sayısız resmin bağlayıcısı oldu. Bu seçim bir rastlantı değildi: yumurta sarısı kolay bulunuyordu, pigmentleri iyi tutuyordu ve kuruduğunda dayanıklı bir yüzey veriyordu. Ama aynı zamanda çok çabuk kuruyor, yağlı boya gibi karıştırılıp yumuşatılamıyordu. Bu ders, yumurtanın bu iki yüzünü tanımayı ve onunla gerçekten boyamayı öğretiyor.

Bağlam

Londra'daki National Gallery'de, NG1139 numarasıyla, Sienalı ressam Duccio di Buoninsegna'nın Müjde adlı küçük bir panosu bulunur. Müzeye göre 1307/8 ile 1311 yılları arasında, büyük olasılıkla kavak ağacından bir pano üzerine yumurta temperasıyla boyanmıştır; boyutu 44,5 × 45,8 santimetredir. Pano, bir zamanlar Siena Katedrali için yapılan büyük Maestà sunağının ön yüzündeki alt şeridin, yani predellanın bir parçasıydı.

Resimde Cebrail meleği, arka topuğu kalkmış, yürürken, ucunda zambak bulunan beyaz bir asa taşır; Meryem ise yumuşak gri taştan açık bir kemerli galerinin içinde durur, mavi pelerini geriye doğru savrulmuş ve altındaki kırmızı giysiyi göstermektedir. Aralarında küçük beyaz bir güvercin iner. Arka plan altın varakla kaplanmıştır. Müzenin anlatımına göre Duccio, tenlerde yumuşak bir modelaj kurmak için tempera tekniğini kullanmıştır. Yakından bakıldığında bu yumuşaklığın, ince ve birbirine yakın darbelerin üst üste binmesiyle kurulduğu görülür.

Ana anlatım

Yumurta sarısı neden iyi bir bağlayıcıdır?

Yumurta temperası (egg tempera), pigmentlerin su ve yumurta sarısıyla karıştırılmasıyla hazırlanan ve kuruduğunda ince, sert, mat ya da hafif ipeksi bir film oluşturan boyadır. Tempera sözcüğü genel olarak bağlayıcıyla karıştırılmış boyayı anlatır; bu derste onu, en yaygın biçimi olan yumurta sarısıyla hazırlanmış boya anlamında kullanıyoruz.

Emülsiyon (emulsion), normalde birbirine karışmayan iki sıvının, örneğin yağ ile suyun, bir üçüncü maddenin yardımıyla birbirinin içinde küçük damlacıklar hâlinde dağılmış olarak kalmasıdır. Yumurta sarısı doğal bir emülsiyondur: su, yağlı maddeler ve proteinler içerir. Bu yapı sayesinde yumurta sarısı hem suyla inceltilebilir hem de kuruduğunda, içindeki yağlı maddelerin ve proteinlerin zamanla sertleşmesiyle, suya dayanıklı bir film oluşturur. Pigment ve bağlayıcı dersinde bağlayıcının pigment taneciklerini bir arada tutan ve yüzeye yapıştıran madde olduğunu görmüştün; yumurta sarısı bu işi yapan en eski bağlayıcılardan biridir.

Temperanın iki özelliği onun karakterini belirler. İlki hızlı kurumasıdır: su buharlaştığı anda boya yüzeyde sabitlenir; birkaç saniye içinde üzerine başka bir katman sürülebilir. Bu, ressamın çok sayıda ince katmanı hızla üst üste kurmasına izin verir; ama yağlı boyadaki gibi ıslak boyayı yüzeyde karıştırarak yumuşak geçiş yapmayı neredeyse olanaksız kılar. Öbür özelliği film kalınlığıdır: tempera ince katmanlarla kullanılmak üzere yapılmıştır. Kalın sürüldüğünde çatlayabilir; bu yüzden etkiler kalın katmanlarla değil, birçok ince katmanın birikmesiyle kurulur.

Kuruduktan sonra tempera filmi sert ama esnekliği sınırlıdır. Bu yüzden tuval gibi esneyen bir yüzeyde çatlama riski taşır; sert bir panel ya da kalın ve sağlam bir karton, temperanın doğal desteğidir. Yüzyıllar içinde iyi korunmuş tempera panellerin renklerinin berraklığı, bu ince ve sert filmin ışığı dağıtmadan yansıtmasından da gelir.

Tempera nasıl hazırlanır ve hangi zemine sürülür?

Temperanın hazırlanışı basittir ama dikkat ister. Bir yumurtanın sarısı akından ayrılır, sarının çevresindeki ince zar parmaklar arasında yuvarlanarak kurutulur, sonra zar delinerek içindeki sarı bir kaba akıtılır ve zar atılır. Bu sarıya genellikle bir miktar su eklenerek akışkan bir bağlayıcı hazırlanır. Pigmentler önce suyla ayrı ayrı ezilip bir hamur hâline getirilir; boyamadan hemen önce bu hamurun bir kısmı, yaklaşık aynı miktarda yumurta bağlayıcısıyla karıştırılır. Oran pigmente göre değişir; bir test yüzeyine sürülen boya kuruduğunda parmakla silindiğinde tozuyorsa bağlayıcı azdır, parlak ve çatlak görünüyorsa fazladır.

Gesso (gesso), temperanın geleneksel zemini olan, tebeşir ya da alçı gibi beyaz bir dolgu malzemesinin hayvansal tutkalla karıştırılmasıyla hazırlanan, birçok ince katmanla sürülüp kuruduktan sonra zımparalanarak pürüzsüzleştirilen emici beyaz zemindir. Van Eyck ve Flaman tekniği dersinde gördüğün tebeşir zemini bunun Kuzey Avrupa'daki bir karşılığıydı. Gesso'nun emiciliği temperanın ona sıkıca tutunmasını sağlar; pürüzsüzlüğü ince çizgilere ve ayrıntıya izin verir; beyazlığı ince katmanların içinden ışığı geri yansıtır.

Gerçek bir gesso hazırlamak, tutkalı ısıtmayı ve çok sayıda katmanı sabırla sürüp zımparalamayı gerektirir. Bugün hazır olarak satılan gesso panolar da kullanılabilir. Akrilik gesso ise daha az emicidir ve temperanın onun üzerinde daha kaygan davranmasına yol açabilir; yine de bir ilk deneme için uygundur. Hangi zemini seçersen seç, onun sert ve iyi yapışmış olmasına dikkat et.

Tarihsel paletlerde kullanılan bazı pigmentler, örneğin kurşun beyazı ve zincifre, zehirlidir. Kendi çalışmanda bu pigmentlerin güvenli modern karşılıklarını kullan, toz pigmentle çalışırken tozu solumamak için ıslak ezme yöntemini tercih et ve çiğ yumurtayla çalıştıktan sonra ellerini yıka.

Hızlı kuruyan boyayla yumuşak geçiş nasıl kurulur?

Tarama modelajı (hatched modelling), hızlı kuruyan bir boyada, bir biçimin hacmini ince, kısa ve birbirine yakın darbelerin üst üste ve çapraz olarak birikmesiyle, yumuşak bir değer geçişi izlenimi verecek biçimde kurmaktır. Birinci seviyede kurşun kalemle tarama tekniklerini görmüştün; temperada fırça, bir kalem gibi çalışır.

Yumuşak bir geçiş kurmak için önce biçimin ana değerleri ince ve sulu katmanlarla yerleştirilir. Sonra gölgeye doğru, küçük ve yumuşak uçlu bir fırçayla, biçimin yönünü izleyen ince darbeler atılır. Her katman bir öncekinden biraz daha koyu ya da biraz daha açıktır; darbeler aralarındaki boşlukları doldurdukça geçiş yumuşar. Işıklar da aynı yöntemle, açık ve sulu darbelerin üst üste binmesiyle kurulur. Göz, bu darbeleri uzaktan birleştirir ve kesintisiz bir geçiş olarak okur; yakından bakıldığında ise ince tarama izleri görünür.

Bu yöntemin ritmi sabır ister. Tek bir yanağın ışıktan gölgeye dönüşü, onlarca ince katman gerektirebilir. Fırçayı fazla yüklemek, darbeleri kalınlaştırır ve lekeli bir yüzey bırakır; boyayı ince ve fırçayı hafifçe kurulanmış tutmak, darbelerin temiz kalmasını sağlar.

Yeşil alt ton farklı tenlerde nasıl kullanılır?

Yeşil toprak (green earth), doğal olarak bulunan, yeşilimsi gri, düşük doygunlukta ve yarı saydam bir toprak pigmentidir. Grisaille ve verdaccio dersinde, yeşilimsi bir alt boyamanın tenin kırmızılarını dengelediğini görmüştün. Cennini, yaklaşık 1400'de yazdığı atölye kitabında, tempera panellerde tenleri boyamadan önce yeşil toprakla bir alt katman sürülmesini önerir. Tenin sıcak pembeleri ve kırmızıları bu yeşilin üzerine ince katmanlarla eklendiğinde, yeşil bazı yerlerde, özellikle yarı tonlarda ve gölgelerde, katmanların içinden görünür ve tenin sıcaklığını dengeleyen serin bir derinlik verir. Yüzyıllar içinde bazı tempera panellerde üst katmanlar incelip aşındığında, bu yeşil alt katmanın daha belirgin hâle geldiği de görülür.

Cennini'nin kitabında ten boyamayla ilgili ilginç bir ayrıntı daha vardır. Kaynaklara göre Cennini, genç kişilerin serin ve açık tenleri için sarısı daha soluk olan kent tavuklarının yumurtalarını, yaşlı ve esmer kişilerin tenleri için ise sarısı daha kızıl olan köy tavuklarının yumurtalarını önerir. Bu, bağlayıcının kendi renginin bile tenin sıcaklığına katkıda bulunduğunu gösteren bir atölye bilgisidir.

Bu geleneği bugün farklı tenlerde kullanırken, yeşil alt tonun miktarını tenin değerine ve alt tonuna göre ayarlamak gerekir. Açık bir tende ince ve açık bir yeşil toprak katmanı, üzerine sürülen pembeler ve okrlarla birleşerek ince bir serinlik verir. Koyu bir tende ise alt katmanın hem değeri düşürülüp hem de ısıtılabilir: yeşil toprağa biraz umbra ya da kızıl bir toprak eklemek, üzerine sürülecek derin kahverengilere ve kızıllara zengin bir taban hazırlar. Koyu tenin ışıklarını beyaz ağırlıklı katmanlarla açmak yerine, açık okrlar ve sıcak kırmızılarla, ince tarama darbeleri hâlinde kurmak, tenin derinliğini korur. Zeytin alt tonlu tenlerde yeşil toprak zaten tenin kendi rengiyle akrabadır; burada yeşili biraz daha belirgin bırakmak tenin doğal alt tonunu destekler.

Uygulama

1. Malzeme: küçük bir gesso pano ya da iki üç kat akrilik gesso sürülmüş sert bir karton; taze bir yumurta; su; üç dört pigment ya da tüp suluboya veya gouache yerine kullanılabilecek toz pigmentler (bir beyaz, sarı okr, kırmızı okr, yeşil toprak, bir koyu kahverengi); küçük ve yumuşak uçlu yuvarlak fırçalar; küçük kaplar.
2. Yumurtanın sarısını akından ayır, zarını kurutup del ve sarıyı bir kaba akıt; eşit miktarda suyla karıştırarak bağlayıcıyı hazırla.
3. Her pigmenti ayrı ayrı az suyla hamur hâline getir; boyamadan hemen önce her hamurun küçük bir kısmını yaklaşık aynı miktarda yumurta bağlayıcısıyla karıştır ve bir köşede test et.
4. Panonun bir bölümünü kareler hâlinde işaretle: bir karede tek renk ince katmanları üst üste sür; bir karede tarama darbeleriyle açıktan koyuya bir geçiş kur; bir karede yeşil toprak alt katman üzerine iki üç ince ten katmanı ekle.
5. Panonun kalan bölümüne küçük bir yüz ya da el parçası çiz; önce yeşil toprakla ince bir alt katman sür, sonra teni tarama darbeleriyle, her katmanı birkaç saniye kurutarak kur.
6. Farklı tenleri denemek için aynı yüz parçasını ikinci kez, alt katmanı ve ten katmanlarını daha koyu ve sıcak kurarak boya; iki denemeyi yan yana karşılaştır ve bir hafta sonra yüzeyin nasıl sertleştiğine bak.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Rönesans ressamları neden yumurta kullandı? Çünkü yumurta sarısı kolay bulunan, suyla inceltilebilen ve kuruduğunda sert ve dayanıklı bir film oluşturan doğal bir emülsiyondu. Emici ve pürüzsüz bir gesso zemin üzerinde, pigment, su ve yumurta sarısıyla hazırlanan tempera, çok sayıda ince katmanla ve ince tarama darbeleriyle yumuşak geçişler kurmaya izin verdi. Cennini'nin önerdiği yeşil toprak alt katman, tenlerin sıcaklığını dengeleyen serin bir derinlik verdi. Duccio'nun Müjde'si, altın bir fon üzerinde tempera ile kurulmuş figürleri ve tenlerdeki yumuşak modelajıyla bu tekniğin inceliğini gösterir. Ödevde bir tempera test paneli yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir tempera test paneli yap.

1. Küçük bir gesso pano hazırla ya da hazır bir pano kullan ve yumurta bağlayıcısını hazırla.
2. Panoda ince katmanları, tarama ile bir değer geçişini ve yeşil toprak üzerine ten katmanlarını ayrı karelerde dene.
3. Panonun bir bölümüne küçük bir yüz ya da el parçasını yeşil toprak alt katman ve tarama darbeleriyle boya; farklı bir ten için ikinci bir deneme yap.
4. Panonun arkasına ya da yanına pigment-bağlayıcı oranlarını, katman sayısını ve her denemede neyi gözlediğini anlatan bir not yaz.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Boya ince katmanlarla sürülmüş, tozlanma ya da çatlama yok mu?
• Değer (Ton): Tarama darbeleriyle kurulan geçiş uzaktan yumuşak ve kesintisiz okunuyor mu?
• Kenar ve Ayrıntı: Darbeler temiz ve biçimin yönünü izliyor mu?
• Yeşil alt katman ten katmanlarının içinden nerede göründü ve teni nasıl etkiledi?

Kendini sına

1. Yumurta sarısı neden iyi bir bağlayıcıdır?

• A) Suyla inceltilebilen ve kuruduğunda sert, dayanıklı bir film oluşturan doğal bir emülsiyon olduğu için.
• B) Hiç kurumadığı için.
• C) Yalnızca tuvalde kullanılabildiği için.
• D) Renksiz ve kokusuz olduğu için.

2. Temperada yumuşak geçişler nasıl kurulur?

• A) Islak boyayı yüzeyde karıştırarak.
• B) Kalın bir katmanla tek seferde.
• C) Parmakla yayarak.
• D) İnce ve üst üste binen tarama darbeleriyle.

3. Gesso nedir?

• A) Bir tür vernik.
• B) Beyaz dolgu malzemesi ve hayvansal tutkaldan hazırlanan, zımparalanmış emici beyaz zemin.
• C) Yumurta akı.
• D) Bir fırça türü.

4. Cennini tempera panellerde tenlerin altına ne sürülmesini önerir?

• A) Siyah bir katman.
• B) Altın varak.
• C) Yeşil toprakla bir alt katman.
• D) Hiçbir şey.

5. Koyu bir teni temperayla kurarken ışıklar nasıl açılmalıdır?

• A) Beyaz ağırlıklı kalın katmanlarla.
• B) Açık okrlar ve sıcak kırmızılarla, ince tarama darbeleri hâlinde.
• C) Hiç açılmamalıdır.
• D) Yeşil toprakla.

Cevaplar

1. A — İçindeki su, yağlı maddeler ve proteinler hem inceltmeyi hem de sert bir film oluşumunu sağlar.
2. D — Boya birkaç saniyede kuruduğu için geçiş, darbelerin birikmesiyle kurulur.
3. B — Emiciliği temperanın tutunmasını, pürüzsüzlüğü ince ayrıntıyı, beyazlığı ışığın yansımasını sağlar.
4. C — Yeşil alt katman ten katmanlarının içinden görünerek sıcak pembeleri serin bir derinlikle dengeler.
5. B — Beyaz ağırlıklı katmanlar koyu teni griye çevirir; sıcak açık tonlar derinliği korur.

Referans görseller

• Özgün çekim: yumurta sarısının ayrılması, zarının delinmesi ve bağlayıcının hazırlanması; pigment hamurunun bağlayıcıyla karıştırılması.
• Özgün çekim: gesso panoda ince katmanlar ve tarama darbeleriyle bir değer geçişinin kurulması.
• Özgün çekim: yeşil toprak alt katman üzerinde açık ve koyu tenlerin katman katman boyanması.

Sonraki derse köprü

Tempera ince katmanlarla, kurumuş bir yüzeyin üzerinde çalışır. Sonraki derste ise boyanın ıslak bir sıvanın içine işlendiği ve sıva kurudukça duvarın bir parçası hâline geldiği bir tekniği, freski ele alıyoruz: Sistina Şapeli'nin tavanının bu teknikle nasıl boyandığını ve freskin ressamdan nasıl bir hız ve plan istediğini.