Seri üretmek

Öğrenme hedefi

Tematik bütünlüğü olan bir seri planlayabileceksin. Tek bir tablonun ve bir serinin farklı şeyler söyleyebildiğini açıklayabilecek; bir seride neyin sabit kalacağını, neyin değişeceğini bilinçli olarak seçebilecek; serinin eserleri arasında bir ritim kurabilecek ve izleyicinin onları hangi sırayla göreceğini planlayabilecek; bir portre ya da figür serisinde farklı tenlerdeki kişileri tutarlı ve eşit özenle ele alarak beş eserlik bir seri planı hazırlayabileceksin.

Kanca

Tek tablo mu, seri mi?

Anlatısal ve alegorik resim dersinde bir sembol sözlüğünün tek bir resimde kurulabileceğini görmüştün. Bazı fikirler ise tek bir resme sığmaz: bir yerin farklı mevsimlerde nasıl değiştiğini, bir kişinin farklı ruh hâllerini, bir kentin farklı köşelerini ya da bir soruya verilen farklı cevapları anlatmak için birden fazla resim gerekir. Bir seri, tek tek resimlerin toplamından fazlasını söyleyebilir; ama iyi bir seri, birbirine benzeyen resimlerin rastgele yan yana gelmesiyle değil, bilinçli bir planla oluşur. Bu ders, o planın nasıl kurulacağını ele alıyor.

Bağlam

Japon ressam ve baskı sanatçısı Katsushika Hokusai, yaklaşık 1830–1832 yıllarında, yetmişli yaşlarındayken Fuji Dağı'nın Otuz Altı Görünümü adlı tahta baskı dizisini tasarladı. Dizi, Edo'daki yayıncı Nishimura Eijudō tarafından basıldı; ticari başarısı üzerine otuz altı baskıya on baskı daha eklendi ve dizi kırk altı baskıya ulaştı. Her baskıda Fuji Dağı görünür; ama bazılarında resmin merkezinde, bazılarında uzakta küçük bir tepe, bazılarında bir dalganın ardında ya da bir fıçının içinden görünen bir biçim olarak.

New York'taki Metropolitan Müzesi'nde bu dizinin en tanınmış baskılarından biri bulunur: Güney Rüzgârı, Açık Gökyüzü, ya da daha yaygın adıyla Kırmızı Fuji. Çok renkli tahta baskı yaklaşık 25,4 × 37,8 santimetredir. Müzenin betimlemesine göre baskı, Fuji'yi hiçbir insan figürü olmadan gösterir; gökyüzünün koyulaşan üç mavi tonu, dağın üç tonunu yansıtır. Aynı dizinin başka baskılarında ise Fuji, çalışan, yolculuk eden ya da denizle boğuşan insanların arkasında durur. Bu çeşitlilik, bir serinin nasıl hem aynı kalıp hem de değişebildiğini gösterir.

Ana anlatım

Bir seri tek bir tablodan neyi farklı söyler?

Tematik seri (thematic series), ortak bir konu, soru ya da fikir etrafında kurulan ve her eserin bu ortak temanın bir yönünü gösterdiği resimler dizisidir. Monet'nin buğday yığınlarını işlerken aynı konuyu aynı kadrajla farklı ışıklarda boyayan seri çalışmasını tanımıştın; hikâye anlatan resim dersinde de birbirini izleyen olaylarla bir öykü anlatan dizi resmi tanımıştın. Tematik seri bu ikisinden daha geniştir: eserler aynı kadrajı ya da aynı öyküyü paylaşmak zorunda değildir; onları bir arada tutan, ortak bir temadır.

Tek bir tablo, bir anı ya da bir bakışı yoğunlaştırır; izleyici her şeyi o tek yüzeyde bulur. Bir seri ise karşılaştırmaya izin verir: izleyici bir eserden öbürüne geçerken neyin değiştiğini ve neyin aynı kaldığını fark eder ve anlamı bu farkların içinde bulur. Hokusai'nin dizisinde Fuji'nin kendisi değişmez; değişen, onu gören insanlar, mevsimler, hava ve bakış noktalarıdır. Dizinin bütünü, bir dağın insanların gündelik hayatında nasıl hep orada durduğunu, hiçbir tek baskının söyleyemeyeceği biçimde anlatır.

Bir seriye başlamadan önce kendine sorman gereken ilk soru, bu fikrin gerçekten birden fazla resim isteyip istemediğidir. Bazı fikirler tek bir güçlü tabloda daha etkilidir; onları bir seriye bölmek, gücünü dağıtabilir. Bir fikir, karşılaştırmadan, değişimden ya da çeşitlilikten güç alıyorsa, seri doğru biçimdir.

Seride ne sabit kalır, ne değişir?

Sabit öğe (constant element), bir serinin bütün eserlerinde aynı kalan ve seriyi bir arada tutan unsurdur: bir konu, bir motif, bir boyut, bir palet, bir kadraj ya da bir teknik. Değişken öğe (variable element), serinin eserleri arasında bilerek değiştirilen ve her esere kendi kimliğini veren unsurdur: ışık, mevsim, bakış noktası, figürler, ruh hâli ya da renk anahtarı.

İyi bir seride bu iki öğe arasında bir denge vardır. Çok fazla sabit öğe, eserleri birbirinin kopyası gibi gösterir ve izleyici ikinciden sonra ilgisini kaybedebilir. Çok fazla değişken öğe ise eserlerin bir seri olarak okunmasını zorlaştırır; izleyici onları birbirinden bağımsız resimler olarak görür. Hokusai'nin dizisinde sabit öğe Fuji'dir ve bir de baskıların boyutu ve tekniğidir; değişken öğeler ise bakış noktası, ön plandaki sahne, mevsim ve renk düzenidir.

Bir seriyi planlarken bu öğeleri önceden yazmak işe yarar. Bir kâğıdın bir tarafına sabit kalacakları, öbür tarafına değişecekleri listele. Sabit öğeleri az ama güçlü tutmak ve değişken öğeleri bir ya da iki eksen üzerinde değiştirmek, serinin hem tutarlı hem de canlı olmasını sağlar. Örneğin aynı boyutta ve aynı sınırlı paletle, bir kentin beş farklı sokağını beş farklı saatte boyamak, iki eksenli bir değişim kurar: yer ve zaman.

Seri nasıl bir ritimle ve sırayla kurulur?

Seri ritmi (series rhythm), bir serinin eserleri arasında yoğun ve sakin, büyük ve küçük, karmaşık ve yalın eserlerin sırayla birbirini izlemesiyle oluşan akıştır. Denge, ritim ve çeşitlilik dersinde tek bir resmin içinde ritmi görmüştün; seride ritim, resimler arasında kurulur. Hep aynı yoğunlukta eserlerden oluşan bir seri tekdüze görünür; yoğun bir eserin ardından sakin bir eser gelmesi, izleyiciye nefes aldırır ve bir sonrakine hazırlar. Hokusai'nin dizisinde insan kalabalığıyla dolu baskılar ile Kırmızı Fuji gibi yalnızca dağı ve gökyüzünü gösteren sessiz baskılar arasındaki fark, bu tür bir ritim kurar.

Seri sırası (series sequence), bir serinin eserlerinin izleyiciye gösterileceği ya da bir sergide asılacağı sıradır. Sıra, serinin anlamını değiştirebilir. Bir açılış eseri, temayı açıkça tanıtır ve izleyicinin serinin dilini öğrenmesini sağlar. Ortadaki eserler temayı çeşitlendirir ve derinleştirir. Kapanış eseri ise serinin son sözünü söyler; bir soruyu cevaplayabilir, açık bırakabilir ya da serinin başına bir yankı gibi dönebilir.

Beş eserlik bir seri planlarken, eserleri önce küçük eskizler olarak yan yana koymak ve farklı sıraları denemek işe yarar. Eskizleri bir masaya dizip yerlerini değiştirerek, hangi sıranın en güçlü akışı ve en anlamlı kapanışı verdiğini görebilirsin. Bu aşamada bir eserin seriye uymadığını fark etmek de değerlidir; bazen serinin en iyi eseri, çıkarılması gereken bir eserdir.

Bir portre serisinde farklı tenler nasıl ele alınır?

Bir seri, birden fazla kişiyi, örneğin bir mahallenin insanlarını, bir ailenin kuşaklarını ya da bir meslek topluluğunu gösteriyorsa, serinin sabit öğeleri bu kişileri eşit kılmanın bir aracı olur. Herkes aynı boyutta, aynı ışık düzeninde, aynı kadrajla ve aynı özenle boyandığında, izleyici her portreyi aynı ağırlıkla görür. Birini büyük bir tuvalde, öbürünü küçük bir kâğıtta; birini özenle bitirilmiş, öbürünü eskiz gibi bırakılmış göstermek, istemeden bir hiyerarşi kurar.

Farklı tenlerdeki kişileri aynı ışık düzeninde boyamak, her ten için ayrı dikkat gerektirir. Aynı ışık, açık bir tende yüksek bir değer ve geniş ışıklı yüzeyler, koyu bir tende daha derin bir değer ve daha belirgin yüzey parlamaları verir. Serinin tutarlılığı, bütün tenleri aynı değere çekmekle değil, aynı ışığın her tende nasıl farklı göründüğünü dürüstçe boyamakla kurulur. Işığın yönünü, sıcaklığını ve yumuşaklığını sabit tutmak, her tenin kendi değerini ve rengini korumasına izin verir ve izleyici farkı ışıktan değil kişilerden okur.

Sıra da bu eşitliğe katkıda bulunur. Bir portre serisinde açılış ve kapanış eserleri çoğu zaman en çok dikkati çeker; bu yerleri her zaman aynı türden kişilere ayırmak, farkında olmadan bir öncelik sırası kurabilir. Serinin sırasını, her kişinin öyküsüne ve serinin temasına göre seçmek, izleyiciye herkesin eşit ölçüde görüldüğünü hissettirir.

Uygulama

Bu kısa deneme, bir serinin tek tek resimlerden değil, sabit ve değişken öğelerin ve sıranın bilinçli seçiminden doğduğunu kendi elinle görmeyi amaçlıyor.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Tek tablo mu, seri mi? Bir fikir karşılaştırmadan, değişimden ya da çeşitlilikten güç alıyorsa, seri doğru biçimdir. İyi bir seri, az ama güçlü sabit öğeler ile bir ya da iki eksende değişen öğeler arasında bir dengeyle kurulur; eserler arasında yoğun ve sakin anların birbirini izlediği bir ritim ve bilinçli seçilmiş bir sırayla izleyiciye sunulur. Hokusai'nin kırk altı baskıya ulaşan Fuji Dağı'nın Otuz Altı Görünümü, dağı sabit tutup bakış noktalarını, mevsimleri ve insanları değiştirerek, Kırmızı Fuji gibi sessiz baskıları kalabalık sahnelerle bir arada kullanarak bunu gösterir. Bir portre serisinde aynı boyut, aynı ışık ve aynı özen, herkesi eşit ölçüde görünür kılar. Ödevde beş eserlik bir seri planı hazırlayacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Beş eserlik bir seri planı hazırla.

1. Bir tema seç ve serinin sabit ve değişken öğelerini yazılı olarak belirle.
2. Her eser için aynı oranlarda küçük bir eskiz yap; sabit öğeleri koru, değişken öğeleri planına göre değiştir.
3. Eskizleri yan yana dizip farklı sıraları dene ve en güçlü ritmi ve kapanışı veren sırayı seç.
4. Planın yanına temayı, sabit ve değişken öğeleri, seçtiğin sırayı ve portre serisiyse herkesi nasıl eşit özenle ele aldığını anlatan kısa bir not ekle.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Serinin sabit öğeleri eserleri bir arada tutuyor, değişken öğeler her esere kimlik veriyor mu?
• Bitmişlik ve Sunum: Eskizler aynı oranlarda ve seçilen sırayla düzenli biçimde sunulmuş mu?
• Değer (Ton): Seri içinde yoğun ve sakin eserler bir ritim oluşturacak biçimde değer ve yoğunluk bakımından çeşitleniyor mu?
• Eskizlerin sırasını değiştirdiğinde serinin anlamı nasıl değişti?

Kendini sına

1. Tematik seri nedir?

• A) Aynı resmin birçok kopyası.
• B) Ortak bir tema etrafında kurulan ve her eserin temanın bir yönünü gösterdiği resimler dizisi.
• C) Rastgele yan yana konan resimler.
• D) Yalnızca aynı boyuttaki resimler.

2. Hokusai'nin Fuji Dağı'nın Otuz Altı Görünümü dizisinde sabit öğe nedir?

• A) Fuji Dağı.
• B) Mevsim.
• C) Ön plandaki insanlar.
• D) Bakış noktası.

3. Çok fazla sabit öğe bir seride neye yol açar?

• A) Serinin daha canlı görünmesine.
• B) Eserlerin birbirinden bağımsız okunmasına.
• C) Eserlerin birbirinin kopyası gibi görünmesine.
• D) Hiçbir şeye.

4. Seri sırasında kapanış eserinin görevi nedir?

• A) Temayı ilk kez tanıtmak.
• B) Hiçbir görevi yoktur.
• C) Yalnızca en büyük eser olmak.
• D) Serinin son sözünü söylemek; bir soruyu cevaplamak, açık bırakmak ya da başa bir yankı gibi dönmek.

5. Bir portre serisinde farklı tenlerdeki kişileri tutarlı biçimde boyamak için ne yapılmalıdır?

• A) Bütün tenleri aynı değere çekmek.
• B) Işığın yönünü, sıcaklığını ve yumuşaklığını sabit tutup her tenin kendi değerini ve rengini korumak.
• C) Koyu tenli kişileri daha küçük boyutta boyamak.
• D) Her portreyi farklı bir ışıkta boyamak.

Cevaplar

1. B — Eserler aynı kadrajı ya da öyküyü paylaşmak zorunda değildir; onları ortak tema bir arada tutar.
2. A — Dağ hep oradadır; bakış noktaları, mevsimler ve insanlar değişir.
3. C — İzleyici birkaç eserden sonra ilgisini kaybeder; değişim bir ya da iki eksende kurulmalıdır.
4. D — Açılış temayı tanıtır, ortadakiler çeşitlendirir, kapanış son sözü söyler.
5. B — Tutarlılık tenleri aynılaştırmakla değil, aynı ışığın her tende nasıl göründüğünü dürüstçe boyamakla kurulur.

Referans görseller

• Özgün animasyon: dizinin birkaç baskısında Fuji'nin farklı büyüklük ve konumlarda belirmesi; sabit ve değişken öğelerin ayrılması.
• Özgün animasyon: beş eskizin masada farklı sıralarla dizilmesi; ritim ve kapanışın değişimi.
• Özgün animasyon: farklı tenlerdeki beş kişinin aynı ışık, boyut ve kadrajla boyandığı bir portre serisi planı.

Sonraki derse köprü

Bu dersle kompozisyon bölümünü kapatıyor ve yeni bir bölüme, tarihsel ve deneysel tekniklere geçiyoruz. Sonraki derste yağlı boyanın yaygınlaşmasından önce Avrupa'da kullanılan bir tekniği, yumurta temperasını ele alıyoruz: Rönesans ressamlarının neden yumurta sarısıyla boyadığını ve bu malzemenin yüzeye nasıl bir ışık verdiğini.