Çok figürlü kompozisyon

Öğrenme hedefi

Çok figürlü sahnelerde hiyerarşi kurabileceksin. Birden fazla figürün bulunduğu bir resimde hangi figürün birincil, hangilerinin ikincil ve arka planda kalacağını ışık, değer, konum ve ayrıntı araçlarıyla belirleyebilecek; figürleri tek tek değil, birbirine değen ve üst üste binen gruplar olarak kurabilecek; grupları birbirine bağlayan figürleri ve bütün sahneyi taşıyan hareket hatlarını tasarlayabilecek; figürlerin bakışlarıyla bir ağ örebilecek ve farklı tenlerdeki figürleri hiyerarşinin içinde saygılı ve tutarlı biçimde yerleştirerek beş figürlü bir sahne eskizi yapabileceksin.

Kanca

Rubens kalabalıkları nasıl yönetti?

Géricault'nun salında bedenler, tepede sallanan örtüye doğru tırmanan bir piramit kuruyordu. Bir figür boyamak zordur; iki figürü birbirine bağlamak daha zordur; beş, on ya da yirmi figürü, izleyicinin gözünü kaybetmeden bir sahnede toplamak ise başka bir beceri ister. Flaman ressam Peter Paul Rubens, on yedinci yüzyılın başında kalabalık sahneleriyle ün kazandı: savaşlar, av sahneleri, mitolojik kaçırılmalar, dinî anlatılar. Bu sahnelerde her figür hareket eder, ama resim dağılmaz. Bu ders, kalabalığı düzenleyen o görünmez iskeleti inceliyor.

Bağlam

Londra'daki ulusal koleksiyonda, NG6461 numarasıyla, Rubens'in yaklaşık 1609–1610 yıllarına tarihlenen Samson ve Delila adlı resmi bulunur. Meşe pano üzerine yağlı boyayla yapılmıştır ve 185 × 205 santimetredir. National Gallery'ye göre resim, Anvers belediye başkanı ve Rubens'in önemli hamilerinden Nicolaas Rockox için boyanmıştır. Resmin Rubens'e atfı bazı araştırmacılarca tartışılmıştır; müze onu Rubens'in eseri olarak sergiler.

Konu, Eski Ahit'teki bir anlatıdan gelir: güçlü Samson, sevgilisi Delila'nın kucağında uyumaktadır; Delila'nın işbirlikçisi olan bir adam, gücünün kaynağı sayılan saçlarını keser; dışarıda, kapının ardında askerler onu yakalamayı bekler. Müzenin betimlemesine göre Samson'un koyu başı Delila'nın koyu kızıl giysisinin üzerinde durur; Delila hareketsizdir; arkasında onun profilini tekrar eden yaşlı bir kadın vardır ve bu, müzeye göre Delila'nın bir gün Samson'un yıkımına yol açan güzelliğini yitireceğine işaret ediyor olabilir. Işıl ışıl ışık havuzları Delila'nın tenini ve altın saçlarını aydınlatırken, dışarıdaki askerleri yalnızca tek bir alev alan meşale aydınlatır. Birkaç figürlük bu sahne, çok figürlü kompozisyonun bütün araçlarını küçük bir ölçekte gösterir.

Ana anlatım

Hangi figür önce görülür?

Figür hiyerarşisi (figure hierarchy), çok figürlü bir resimde figürlerin izleyicinin gözüne sırayla ulaşacak biçimde birincil, ikincil ve arka planda kalan figürler olarak düzenlenmesidir. Odak noktası ve hiyerarşi dersinde tek bir odak noktası kurmayı ve rekabet eden odakları görmüştün; çok figürlü bir sahnede her figür bir odak olmaya adaydır ve ressamın işi, bu adaylar arasında bir sıra kurmaktır.

Göz, bir kalabalıkta önce en açık ve en karşıtlıklı yüzeye gider; Samson ve Delila'da ışık havuzları Delila'nın tenine düşer ve en parlak yüzey odur. Resmin merkezine yakın ya da kompozisyon iskeletinin güçlü noktalarında duran figürler de kenardakilerden önce görülür. Ayrıntının ve keskin kenarların toplandığı yer, bakışı bir mıknatıs gibi çeker. İzleyiciye en yakın ve en büyük görünen bedenler ise ağırlıklarıyla öne çıkar. Işık, konum, ayrıntı ve boyut, hiyerarşinin dört aracıdır ve çoğu zaman birlikte çalışır.

Hiyerarşi kurarken bu araçların birbirini desteklemesi gerekir. Birincil figür hem en açık, hem en merkezde, hem en ayrıntılı olduğunda, sıra açıktır. Araçlar birbiriyle çelişirse, örneğin en parlak figür kenarda, en ayrıntılı figür ise gölgede kalırsa, göz iki yöne çekilir ve sahne dağılır. Arka planda kalan figürleri daha az ayrıntıyla, daha yumuşak kenarlarla ve daha dar bir değer aralığıyla boyamak, onların sahnede kalırken dikkat çekmemesini sağlar; Samson'un yakalanmasını bekleyen askerler, tek bir meşalenin loş ışığında bu yüzden geri planda durur.

Figürler nasıl gruplanır?

Figür grubu (figure group), birbirine değen, üst üste binen ya da ortak bir dış çizgiyle çevrelenebilen ve izleyicinin tek bir biçim olarak okuduğu figürler kümesidir. Çok figürlü bir sahnede figürleri tek tek, aralarında boşluklar bırakarak dizmek, kalabalığı dağınık ve sayılabilir kılar. Figürleri gruplara toplamak ise sahneyi okunabilir birkaç büyük biçime indirger.

Samson ve Delila'da Samson, Delila ve saçı kesen adam, tek bir yoğun grup oluşturur: Samson'un bedeni Delila'nın kucağında uzanır, adamın elleri Samson'un başının üstündedir, yaşlı kadın Delila'nın arkasından onun biçimini tekrar eder. Bu grup, ışığın ve anlatının merkezidir. Kapının ardındaki askerler ise ikinci ve daha küçük bir grup olarak ayrı durur. Resim böylece iki büyük biçime ayrılır: aydınlık ön grup ve karanlık arka grup.

Grupları kurarken figürlerin birbirine nasıl bindiğini dikkatle düşünmek gerekir. Kompozisyon kalıpları dersinde gördüğün üçgen düzen, bir grubun dış çizgisi için sık kullanılan bir biçimdir: tabanı geniş, tepesi dar bir üçgen, grubu sağlam ve dengeli gösterir. Figürlerin birbirinin önüne geçtiği yerlerde, önde duranın kenarlarını keskin, arkada kalanın kenarlarını biraz yumuşak tutmak, derinliği ve grubun iç düzenini okutur. Figürlerin kenarlarının birbirine tam değdiği teğet noktalardan kaçınmak da önemlidir; çerçeve ve kırpma dersinde gördüğün teğetler, figürler arasında da gerilim yaratır.

Grupların arasında bırakılan boşluklar da kompozisyonun bir parçasıdır. Bir kalabalığın bütün yüzeyi doldurması, gözün dinlenecek bir yer bulamamasına yol açar. Gruplar arasındaki sakin bir zemin, bir duvar parçası, bir gökyüzü alanı ya da boş bir döşeme, gruplara nefes aldırır ve her birinin biçimini daha açık okutur. Samson ve Delila'da ön grup ile kapının ardındaki askerler arasındaki karanlık alan, iki grubu hem ayırır hem de aralarındaki gerilimi taşır: kurban ile onu bekleyen tehlike arasında bir eşik gibi durur.

Kalabalıkta bir başka tuzak, figürlerin birbirinin kopyası gibi görünmesidir. Aynı açıdan görülen, aynı duruşta ve aynı büyüklükte figürler, sahneyi yapay ve donuk gösterir. Figürleri farklı açılardan, kimi önden, kimi yandan, kimi arkadan göstermek; kimini ayakta, kimini eğilmiş, kimini oturur kurmak; ellerini ve başlarını farklı yönlere çevirmek, kalabalığa canlılık verir. Bu çeşitlilik rastgele değil, hareket hattına ve hiyerarşiye hizmet edecek biçimde seçilmelidir: birincil figürün pozu en açık ve en okunur olanıdır, arkadakiler onu destekleyen daha sade pozlar alır.

Gruplar birbirine nasıl bağlanır?

Bağlayıcı figür (linking figure), iki figür grubu arasında duran ve bakışıyla, jestiyle ya da bedeninin yönüyle bu grupları birbirine bağlayan figürdür. Büyük kalabalık sahnelerinde gruplar arasındaki boşluklar, gözün bir gruptan öbürüne geçişini kesebilir; bir bağlayıcı figür, bu geçişi bir köprü gibi taşır.

Hareket hattı (line of movement), bir sahnede figürlerin bedenlerinin, kollarının, bakışlarının ve hareketlerinin birleşerek oluşturduğu ve gözü resmin içinde taşıyan büyük görünmez çizgidir. Rubens'in kalabalık sahnelerinde bu hatlar çoğu zaman büyük diyagonaller ya da kıvrımlı S eğrileri biçimindedir; kompozisyon kalıpları dersinde bu biçimleri tek tek görmüştün. Çok figürlü bir sahnede bu hatlar tek tek figürlerin içinden geçer: bir figürün uzanan kolu, bir sonrakinin eğilmiş sırtına, o da bir başkasının kalkık başına bağlanır ve bütün kalabalık tek bir hareketin parçasına dönüşür.

Bir hareket hattı kurmak için önce sahnenin ana hareketini, örneğin bir yükselişi, bir düşüşü ya da bir dönüşü seç. Sonra bu hareketi küçük bir eskizde tek bir çizgi olarak çiz. Figürleri bu çizginin üzerine yerleştir ve her birinin bedenini, kollarını ya da başını çizginin yönünü sürdürecek biçimde düzenle. Çizgiyi kesen ya da ona ters giden figürleri azaltmak, hareketi güçlendirir; ama sahnenin fazla düzenli görünmemesi için bir iki karşıt yönlü figür, hareketi dengeleyen bir durak gibi işe yarar.

Bakışlar ve farklı tenler hiyerarşide nasıl çalışır?

Bakış ağı (gaze network), çok figürlü bir resimde figürlerin birbirine ya da bir noktaya baktıkları yönlerin oluşturduğu ve izleyicinin gözünü figürden figüre taşıyan görünmez çizgiler ağıdır. İzleyici, resimdeki bir figürün baktığı yöne kendiliğinden bakar; bu yüzden birkaç figürün aynı noktaya bakması, o noktayı güçlü bir odak yapar. Samson ve Delila'da Delila'nın bakışı ve saçı kesen adamın dikkati Samson'un başına yönelir; bu bakışlar, anlatının merkezini gösterir. Bir bakış ağı kurarken, bakışların birincil figürde toplanmasına ve hiçbir önemli bakışın resmin dışına kaçmamasına dikkat etmek gerekir; dışarı kaçan bir bakış, izleyicinin gözünü de dışarı götürebilir.

Çok figürlü bir sahnede farklı tenlerdeki figürler, hiyerarşinin ve değer düzeninin bir parçası olur. Bu, dikkatli bir düşünceyi gerektirir. Açık tenler ışıklı bir grupta kolayca öne çıkar; koyu tenler, doğru boyanmadığında gölgeye karışabilir ya da yalnızca bir koyu leke olarak kalabilir. Birçok Avrupa resminde koyu tenli figürlerin sahnenin kenarlarına ya da gölgelerine yerleştirildiği görülür; bu bir alışkanlık olarak kompozisyona sızabilir. Bir figürün hiyerarşideki yerini tenine göre değil, anlatıdaki rolüne göre belirlemek gerekir.

Koyu tenli bir figürü birincil figür yapmak istediğinde, onu açık bir tene uydurmak için açmak yerine, çevresini onu öne çıkaracak biçimde kurmak işe yarar: arkasına daha açık ya da daha serin bir fon, ışığa dönen düzlemlerine sıcak ve parlak dokunuşlar, yüzüne ve ellerine en keskin kenarlar ve en çok ayrıntı. Figür boyamak ten renkleri dersinde incelediğin, Rubens'in aynı adamın başını dört farklı açıdan boyadığı Bir Başın Dört Etüdü, koyu bir tende ışığın ve rengin ne kadar zengin çeşitlendiğini gösterir; sanat tarihçileri Rubens'in bu tür baş etütlerini büyük sahnelerinde başvuru olarak kullandığını belirtir. Açık tenli bir figürü geri plana almak istediğinde de aynı araçlar tersine çalışır: daha loş bir ışık, daha yumuşak kenarlar, daha az ayrıntı. Böylece her figür, teninin değerini koruyarak hiyerarşideki yerini alır.

Uygulama

Bu kısa deneme, kalabalığın figürleri tek tek boyamakla değil, önce grupları, hareketi ve bakışları kurmakla yönetildiğini kendi elinle görmeyi amaçlıyor.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Rubens kalabalıkları nasıl yönetti? Figürleri tek tek değil, birbirine değen ve üst üste binen gruplar olarak kurarak; ışık, konum, ayrıntı ve boyut araçlarını aynı birincil figürde toplayıp bir hiyerarşi oluşturarak; grupları bağlayıcı figürlerle birleştirip bütün kalabalığı büyük hareket hatlarının içine yerleştirerek; bakışları birincil figürde toplanan bir ağ olarak örerek. Samson ve Delila'da ışık havuzları Delila'yı öne çıkarır, Samson, Delila ve saçı kesen adam tek bir yoğun grup oluşturur, askerler tek bir meşalenin loş ışığında geride kalır. Farklı tenlerdeki figürler de bu hiyerarşiye, tenleri korunarak ve yerleri anlatıya göre belirlenerek katılır. Ödevde beş figürlü bir sahne eskizi yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Beş figürlü bir sahne eskizi yap.

1. Beş figürlü bir sahne seç, anlatının merkezindeki figürü ve ötekilerin hiyerarşideki yerlerini belirle.
2. Sahnenin ana hareketini tek bir çizgiyle çiz ve figürleri iki grup hâlinde bu çizginin üzerine yerleştir; gruplar arasına bir bağlayıcı figür koy.
3. Figürlerin bakış yönlerini oklarla göster ve üç değerle birincil figürü en güçlü, arka plandakileri en yumuşak olacak biçimde gölgele.
4. Eskizin yanına hiyerarşiyi hangi araçlarla kurduğunu ve farklı tenlerdeki figürlerin yerlerini nasıl belirlediğini kısaca açıkla.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Birincil figür ışık, konum ve ayrıntıyla açıkça öne çıkıyor; figürler okunabilir gruplar oluşturuyor mu?
• Değer (Ton): Arka plandaki figürler daha dar bir değer aralığında ve daha yumuşak mı?
• Oran ve Çizim: Figürlerin birbirine bindiği yerler ve hareket hattı açıkça okunuyor mu?
• Bakış oklarını çizdiğinde gözünün sahnede nasıl dolaştığını fark ettin mi?

Kendini sına

1. Figür hiyerarşisi nedir?

• A) Figürlerin boy sırasına dizilmesi.
• B) Yalnızca en büyük figürün boyanması.
• C) Figürlerin göze birincil, ikincil ve arka plan sırasıyla ulaşacak biçimde düzenlenmesi.
• D) Figürlerin eşit aralıklarla dizilmesi.

2. Samson ve Delila'da ışık havuzları en çok hangi figürü aydınlatır?

• A) Delila'yı.
• B) Dışarıdaki askerleri.
• C) Hiçbir figürü.
• D) Yalnızca kapıyı.

3. Figürleri gruplara toplamak neden önemlidir?

• A) Resmi daha küçük yapar.
• B) Sahneyi okunabilir birkaç büyük biçime indirger ve dağınıklığı önler.
• C) Figürlerin sayısını artırır.
• D) Işığı ortadan kaldırır.

4. Bakış ağında önemli bir bakışın resmin dışına kaçması neye yol açabilir?

• A) Resmin daha dengeli olmasına.
• B) Hiçbir şeye.
• C) Birincil figürün güçlenmesine.
• D) İzleyicinin gözünün de dışarı gitmesine.

5. Koyu tenli bir figürü birincil figür yapmak için hangisi uygundur?

• A) Teni açık bir tene uydurmak için açmak.
• B) Figürü gölgeye yerleştirmek.
• C) Teni koruyup çevresini, fonunu, ışığını, kenarlarını ve ayrıntısını onu öne çıkaracak biçimde kurmak.
• D) Figürü kenara itmek.

Cevaplar

1. C — Her figür bir odak adayıdır ve ressam aralarında bir sıra kurar.
2. A — Müzenin betimlemesine göre ışık havuzları Delila'nın tenini ve altın saçlarını aydınlatır.
3. B — Tek tek dizilen figürler sayılabilir bir sıraya dönüşür, gruplar ise tek biçimler olarak okunur.
4. D — İzleyici figürlerin baktığı yöne kendiliğinden bakar.
5. C — Hiyerarşideki yer anlatıya göre belirlenir, ten ise değeri korunarak boyanır.

Referans görseller

• Özgün animasyon: aynı beş figürün tek tek dizilmiş ve iki grup hâlinde kurulmuş hâlleri; okunabilirlik farkı.
• Özgün animasyon: bir kalabalık sahnesinde hareket hattının ve bakış ağının çizilmesi; bağlayıcı figürün yeri.
• Özgün animasyon: farklı tenlerdeki figürlerin hiyerarşideki yerlerinin anlatıya göre belirlenmesi; teni koruyarak çevreyle öne çıkarma.

Sonraki derse köprü

Samson ve Delila'daki yaşlı kadın yalnızca bir figür değil, müzeye göre güzelliğin geçiciliğine işaret eden bir anlam da taşıyor olabilir. Sonraki derste bu tür anlam katmanlarını ele alıyoruz: anlatısal ve alegorik resimde nesnelerin, figürlerin ve jestlerin taşıdığı sembolleri ve onları okumanın yollarını.