Van Eyck ve Flaman tekniği

Öğrenme hedefi

Flaman katmanlı tekniğinin ilkelerini uygulayabileceksin. On beşinci yüzyıl Flaman ressamlarının ahşap panel, parlak beyaz bir zemin, ince bir alt çizim ve üst üste binen ince boya katmanlarıyla nasıl çalıştığını açıklayabilecek; beyaz bir zeminin ince katmanların içinden ışığı nasıl geri yansıttığını anlatabilecek; saydam cila pigmentlerinin bir rengi nasıl derinleştirdiğini gösterebilecek; bu yapıyı küçük bir panelde kendin uygulayabilecek ve eski resimlerin renklerinin bir kısmının neden parlak kalırken bir kısmının zamanla değiştiğini ayırt edebileceksin.

Kanca

600 yıllık renkler neden hâlâ parlıyor?

Bir müzede on beşinci yüzyıldan kalma bir Flaman panelinin önünde durduğunda, bazı renklerin bugün boyanmış gibi parlak olduğunu görürsün: derin bir kırmızı, aydınlık bir ten, bir kumaşın içinden ışıyan bir mavi. Aynı dönemden kalma başka resimler ise kararmış, çatlamış ya da solmuş olabilir. Yağlı boyanın kısa tarihi dersinde van Eyck'ın yağlı boyayı «icat ettiği» yönündeki anlatının bir efsane olduğunu görmüştün. Bu ders, van Eyck ve çağdaşlarının gerçekte neyi farklı yaptığını ve bu renklerin yüzyıllar sonra bile nasıl parlak kalabildiğini, yüzeyin altındaki yapıyı söküp açarak ele alıyor.

Bağlam

Londra'daki National Gallery'de, NG222 envanter numarasıyla küçük bir portre bulunur: Jan van Eyck'ın 1433 tarihli Bir Adamın Portresi (Otoportre?). Meşeden bir panoya yağla boyanmış bu resmin boyu yalnızca 25,5, eni 19 santimetredir. Kırmızı başlığını başının üstünde bir türban gibi sarmış bir adam, koyu bir fonun önünden izleyiciye bakar. Müzeye göre bu yüz büyük olasılıkla van Eyck'ın kendisidir.

Resmin çerçevesi özgündür ve resmin kendisi kadar öğreticidir. Çerçevenin yan parçaları panelle aynı tahta parçasından oyulmuş, üst ve alt parçaları ise yuvarlak ahşap çivilerle tutturulmuştur. Üst parçada van Eyck'ın «Als Ich Can» sözü Yunan harfleriyle yazılıdır; bu söz, «elimden geldiğince» ya da bir kelime oyunuyla «ancak ben, Eyck, yapabildiğim gibi» diye okunabilir. Alt parçadaki kısaltılmış Latince yazıt ise «Jan van Eyck beni 21 Ekim 1433'te yaptı» der. Küçük panelde yüzün her ayrıntısı, çenedeki kısa sakal kılları, gözlerdeki ince kırmızı damarlar, başlığın kıvrımlarındaki derin kırmızı, katman katman kurulmuştur. Bu portre, Flaman tekniğinin küçük bir yüzeyde neler yapabildiğini gösteren yoğun bir örnektir.

Ana anlatım

Flaman tekniği hangi yüzey üzerine kurulur?

Flaman tekniği (Flemish technique), on beşinci yüzyılda Flandre'da çalışan ressamların, ahşap bir panel üzerindeki parlak beyaz bir zemine ince bir alt çizim yapıp üzerine ince, çoğu zaman saydam boya katmanlarını birbiri ardına sürdükleri çalışma biçimidir. Tekniğin gücü tek bir malzemeden değil, bu katmanların birbiriyle kurduğu ilişkiden gelir. Yağlı boyanın kısa tarihi dersinde gördüğün kuruyan yağlar, bu ressamların elinde, yumurtalı temperanın hızlı kuruyan ve saydamlığı sınırlı yüzeyinin yapamadığı ince geçişlere ve derin renklere olanak verdi.

Yüzey, genellikle birkaç tahta parçasından birleştirilmiş, iyice kurutulmuş meşe panellerdir. Tahta, düz ve sağlam bir destek sağlar; tuval gibi esnemez, bu yüzden üzerindeki ince katmanlar kırılmadan uzun süre dayanabilir. Van Eyck'ın portresinde olduğu gibi, bazı panellerin çerçeveleri bile panelle birlikte yapılmıştır; bu, panelin ve çerçevenin tek bir nesne olarak düşünüldüğünü gösterir.

Tebeşir zemini (chalk ground), Kuzey Avrupa'da panelin üzerine sürülen, tebeşir ve hayvansal tutkaldan oluşan, kuruduktan sonra düzgünce zımparalanan parlak beyaz katmandır. İtalya'da benzer bir amaçla alçıdan yapılan zeminler kullanıldı. Bu zemin, tuval hazırlama dersinde gördüğün astarın bir atasıdır; ama çok daha pürüzsüz ve çok daha parlaktır. Zeminin pürüzsüzlüğü, van Eyck'ın portresindeki kıl kalınlığındaki ayrıntıları mümkün kılar. Beyazlığı ise, birazdan göreceğimiz gibi, üstündeki bütün renklerin parlaklığının kaynağıdır. Zeminin üzerine bazen ince ve hafif renkli bir yalıtım katmanı sürülür; bu, tuval hazırlama dersinde gördüğün imprimaturaya benzer bir işlev görür ve zeminin boyayı fazla emmesini önler.

Alt çizim ve katmanlar nasıl kurulur?

Alt çizim (underdrawing), boyamaya başlamadan önce zeminin üzerine fırçayla ya da bir kalemle yapılan, kompozisyonu, biçimleri ve bazen gölgeleri gösteren çizimdir. Flaman ressamların alt çizimleri çoğu zaman siyah bir malzemeyle yapıldı ve bazılarında gölgeler tarama çizgileriyle önceden işaretlendi. Bir tabloyu analiz etmek dersinde gördüğün kızılötesi incelemeler, bu alt çizimlerin birçoğunu bugün görünür kılmıştır; bazı alt çizimler, ressamın boyama sırasında biçimleri değiştirdiğini de gösterir.

İnce katmanlarla çalışmanın bir sonucu da alt çizimin resmin bir parçası olarak kalabilmesidir. Katmanlar çok ince olduğunda, alt çizimdeki koyu çizgiler ve gölge taramaları yüzeyin altından hafifçe görünmeye devam eder ve gölgelere bir değer verir. Bu yüzden Flaman ressamları için alt çizim yalnızca bir kılavuz değil, son resmin değer düzeninin bir başlangıcıydı. Aynı nedenle alt çizimi temiz ve kararlı yapmak önemlidir: dağınık ve silinmiş çizgiler, ince katmanların altından görünerek yüzeyi kirletebilir. Kendi panelinde alt çizimi ince bir fırça ve seyreltilmiş siyahla yapmak, kurşun kalemin kaygan izinin boyayı itmesini de önler.

Katmanlı yapı (layered structure), bir resmin zemin, alt çizim, alt boya, renk katmanları ve sırlar gibi, her biri belirli bir işlev gören üst üste katmanlardan oluşmasıdır. Flaman panellerinde bu katmanlar çok incedir. Önce biçimlerin genel değerleri ve renkleri ince ve genellikle daha opak bir katmanla kurulur; alt boya dersinde gördüğün ölü renk düşüncesi buna yakındır. Sonra bu katmanın üzerine, rengi derinleştiren, ısıtan ya da serinleten ince ve saydam katmanlar sürülür. Her katman, alttakinin kurumasını bekler; üçüncü seviyedeki yağlı üzerine yağ ilkesi, bu katmanların çatlamadan dayanmasını sağlar.

Bu yapının neden bu kadar parlak göründüğünü anlamak için ışığın yolunu izlemek gerekir. Işık, saydam katmanların içinden geçer, altındaki opak katmana ya da doğrudan beyaz zemine çarpar ve geri yansır; geri dönerken yeniden renkli katmanların içinden geçer. Böylece renk, yalnızca yüzeyin üstünde değil, katmanların derinliğinden gelir. Sırlama dersinde gördüğün bu etki, Flaman panellerinde, parlak beyaz bir zeminin üzerinde en güçlü biçimine ulaşır. Bir rengi opak bir boyayla tek katmanda boyamak ile aynı rengi ince bir alt katman ve saydam bir sırla kurmak arasındaki fark, bir yüzeyin mat bir boya gibi mi yoksa içinden ışıyan bir cam gibi mi görüneceğini belirler.

Pigmentler renge nasıl derinlik verir?

Flaman ressamlarının paleti, bugünkü geniş renk yelpazelerine göre sınırlıydı ve pigmentler çoğu zaman pahalıydı. Kurşun beyazı ışıkların ve karışımların temeliydi; toprak renkleri gölgeleri ve ten tonlarını kurardı. Lapis lazuli taşından elde edilen doğal ultramarin, en pahalı pigmentlerden biriydi ve çoğu zaman önemli figürlerin giysileri gibi seçkin yerler için ayrılırdı.

Cila pigmenti (lake pigment), bitkisel ya da hayvansal kökenli bir boyar maddenin, saydam bir mineral taşıyıcıya bağlanmasıyla elde edilen, yağla karıştırıldığında saydam kalan pigmenttir. Kırmızı cila pigmentleri, Flaman panellerindeki derin kırmızıların önemli bir kaynağıydı. Bir kırmızı giysi ya da başlık, önce daha opak bir kırmızıyla kurulur, sonra üzerine ince saydam kırmızı cila katmanları sürülürdü; ışık bu katmanların içinden geçip geri döndüğü için kırmızı çok derin ve doygun görünürdü. Van Eyck'ın portresindeki başlığın kıvrımlarında görülen derin kırmızılar, bu tür katmanlı bir kırmızının ne kadar zengin görünebileceğini düşündürür.

Tüm renkler aynı biçimde yaşlanmaz. Kurşun beyazı, toprak renkleri ve doğal ultramarin gibi pigmentler çoğu zaman uzun süre dayanıklıdır. Bazı cila pigmentleri ise ışıkta zamanla solabilir; bazı yeşiller kararabilir ve kahverengiye dönebilir. Resmin üzerindeki vernik de zamanla sararır ve bütün renkleri sıcak ve koyu bir tona kaydırabilir; bu verniğin dikkatle temizlenmesi, bir restorasyondan sonra renklerin birden parlak görünmesinin nedenlerinden biridir. Bu yüzden yüzyıllar sonra parlak kalan renkler, hem ustanın malzeme seçimlerinin ve katmanlı yapısının hem de eserin korunma koşullarının ve sonraki bakımının bir sonucudur.

Ten, Flaman tekniğinin en ince uygulamalarından biridir. Açık bir ten, parlak beyaz zeminin üzerinde ince ve yarı saydam katmanlarla kurulduğunda, zeminin ışığı derinin içinden geliyormuş gibi görünür; van Eyck'ın portresindeki yüzün canlılığı bu yapıya dayanır. Koyu bir ten aynı teknikle boyanırken, alt katmanların değeri baştan daha koyu kurulur; ışıklar kurşun beyazlı karışımlarla kademeli olarak eklenir ve sıcak ya da serin saydam katmanlar derinin zenginliğini verir. Her iki durumda da amaç, tenin değerini ve rengini katmanların toplamıyla kurmak ve zeminin ışığını ne zaman göstereceğine, ne zaman örteceğine bilinçli olarak karar vermektir.

Uygulama

1. Malzeme: küçük bir ahşap panel ya da sert bir mukavva, tebeşir ve tutkalla ya da hazır bir akrilik astarla hazırlanmış beyaz ve pürüzsüz bir zemin, ince zımpara kâğıdı, ince bir fırça ve siyah bir boya ya da kalem, kısıtlı bir yağlı boya paleti (kurşun beyazının yerine güvenli bir beyaz, bir toprak kırmızısı, bir sarı okr, bir kahverengi, saydam bir kırmızı ve bir mavi), bir sır medyumu. Katmanlar kurudukça ilerleyeceğin için işi birkaç ayrı güne böl.
2. Paneli hazırla: zemini birkaç ince katmanda sür, her katmanı kurut ve son katmanı pürüzsüz olana dek zımparala.
3. Sade bir konu seç, örneğin bir meyve, bir kumaş parçası ya da küçük bir yüz; alt çizimi siyah, ince bir fırçayla yap ve gölgeleri hafif taramayla işaretle.
4. İlk renk katmanını ince ve daha opak bir boyayla sür; zeminin ışıklı bölgelerde hafifçe görünmesine izin ver ve kurumaya bırak.
5. Kuruduktan sonra saydam katmanlar sür: kırmızı bir bölgeyi saydam bir kırmızıyla derinleştir, gölgeleri ince ve sıcak bir sırla koyulaştır; her katman arasında kurumayı bekle.
6. Işıkları en sonda açık ve daha yoğun bir boyayla ekle; panelin arkasına konuyu, tarihi ve kullandığın katmanları yaz.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

600 yıllık renkler neden hâlâ parlıyor? Çünkü Flaman ressamları rengi yüzeyin üstüne değil, bir yapının içine yerleştirdi: sağlam bir meşe panel, pürüzsüz ve parlak beyaz bir tebeşir zemini, ince bir alt çizim ve ışığın içinden geçip zeminden geri döndüğü ince ve saydam katmanlar. Cila pigmentleri kırmızıları derinleştirdi, dayanıklı pigmentler ve dikkatli bakım renkleri korudu; bazı pigmentler ise zamanla değişti ve sararan vernikler renkleri örttü. Van Eyck'ın 1433 tarihli küçük portresi, bir yüzün ve bir kırmızı başlığın bu katmanlı yapıyla ne kadar canlı kalabileceğini gösterir. Ödevde Flaman tekniğiyle küçük bir panel yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Flaman tekniğiyle küçük bir panel yap.

1. Küçük bir paneli beyaz ve pürüzsüz bir zeminle hazırla ve zemini zımparala.
2. Sade bir konunun alt çizimini ince bir siyah fırçayla yap ve gölgeleri hafif taramayla işaretle.
3. İnce bir ilk renk katmanını sür, kurut ve en az iki saydam katmanla renkleri derinleştir; en az bir bölgede saydam bir kırmızı ya da başka bir sır kullan.
4. Işıkları en sonda ekle ve panelin yanına katmanların sırasını ve her birinin işlevini anlatan kısa bir not yaz.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Zemin pürüzsüz mü; katmanlar ince ve her biri kurumuş olarak mı sürülmüş?
• Değer (Ton): Işıklar zeminin parlaklığından yararlanıyor, gölgeler saydam katmanlarla derinleşiyor mu?
• Kenar ve Ayrıntı: İnce ayrıntılar, pürüzsüz zemin sayesinde temiz ve keskin mi?
• Aynı rengi tek bir opak katmanla ve katmanlı bir yapıyla boyadığında hangi farkı gördün?

Kendini sına

1. Flaman panellerinde renklerin içinden ışıyor gibi görünmesinin nedeni nedir?

• A) Kalın ve opak boya katmanları.
• B) Işığın saydam katmanlardan geçip parlak beyaz zeminden geri yansıması.
• C) Resmin ışıklı bir odada asılması.
• D) Siyah bir zemin kullanılması.

2. Tebeşir zemini nedir?

• A) Tebeşir ve hayvansal tutkaldan yapılan, zımparalanmış parlak beyaz zemin.
• B) Akrilik bir boya.
• C) Bir vernik türü.
• D) Tuvalin arkası.

3. Cila pigmenti yağla karıştırıldığında nasıl davranır?

• A) Tamamen opak olur.
• B) Hemen kurur.
• C) Saydam kalır ve bir rengi derinleştirmek için sırlarda kullanılır.
• D) Beyaza döner.

4. Eski resimlerin bazı renklerinin zamanla değişmesinin nedenlerinden biri nedir?

• A) Bütün pigmentlerin aynı biçimde yaşlanması.
• B) Resimlerin hiç vernik taşımaması.
• C) Zeminin karararak her rengi yok etmesi.
• D) Bazı pigmentlerin solması ya da kararması ve verniğin sararması.

5. Van Eyck'ın NG222 portresinin çerçevesi hakkında hangisi doğrudur?

• A) Özgündür; üstünde «Als Ich Can» sözü, altında 21 Ekim 1433 tarihli bir yazıt vardır.
• B) Yirminci yüzyılda eklenmiştir.
• C) Hiç yazı taşımaz.
• D) Metalden yapılmıştır.

Cevaplar

1. B — Renk, katmanların derinliğinden ve zeminden geri dönen ışıktan gelir.
2. A — Pürüzsüz ve parlak bu zemin hem ince ayrıntıya hem de renklerin parlaklığına olanak verir.
3. C — Saydam kalması, ışığın içinden geçip rengi derin ve doygun göstermesini sağlar.
4. D — Parlaklık, malzeme seçimlerinin yanında pigmentlerin yaşlanmasına ve verniğin durumuna da bağlıdır.
5. A — Çerçevenin yan parçaları panelle aynı tahtadan oyulmuştur ve iki yazıt da özgündür.

Referans görseller

• Özgün şema: Flaman panelinin kesiti; meşe pano, tebeşir zemini, alt çizim, opak katman, saydam sırlar ve ışığın geri yansıma yolu.
• Özgün çekim: küçük bir panelin hazırlanması, zımparalanması, alt çizimi ve ilk katmanı.
• Özgün çekim: saydam bir kırmızının katman katman derinleştirilmesi; açık ve koyu tenlerde alt katman değerinin farklı kurulması.

Sonraki derse köprü

Flaman ressamları rengi ince katmanların ve parlak bir zeminin içinden ışıtırken, aynı yüzyılın sonlarında ve ardından Venedik'te başka bir yol gelişiyordu. Sonraki derste Tiziano ve Venedik okulunu, rengin çizgiye göre önceliği tartışmasını ve tuvalin dokusuyla kurulan bir başka boyama biçimini ele alıyoruz.