Neden usta kopyası?

Öğrenme hedefi

Usta kopyasının öğrenme işlevini açıklayabileceksin. Bir ustanın resmini kopyalamanın, onun kompozisyon, değer, renk ve boyama sırası üzerine verdiği kararları içeriden görmeyi nasıl sağladığını anlatabilecek; birebir, serbest ve yorumlu kopya arasındaki farkı ayırt edebilecek; müzelerdeki kopyacılık geleneğini ve kopyanın dürüstçe sunulmasına ilişkin kuralları tanıyabilecek ve kopyalamak için bir eseri, çözmek istediğin bir soruna, telif durumuna ve farklı beden ve tenleri nasıl resmettiğine bakarak seçip gerekçelendirebileceksin.

Kanca

Kopyalamak özgünlüğü öldürür mü?

Bugün özgünlük, bir sanatçıya yakıştırılabilecek en değerli niteliklerden biri sayılır; kopya ise çoğu zaman sahtecilikle, taklitle ya da yaratıcılığın eksikliğiyle birlikte anılır. Buna karşın yüzyıllar boyunca ressamlar, kendi tarzlarını bulmadan önce ve bulduktan sonra da, ustaların resimlerini kopyaladı. Kendi kişiliğiyle tanınan büyük ressamların birçoğu, başka bir ressamın tuvalinin önünde saatlerce oturup onun fırça darbelerini izledi. Bu ders, kopyalamanın bir sanatçıdan neyi aldığını, ona neyi verdiğini ve bir kopyanın ne zaman bir öğrenme aracı, ne zaman kendi başına yeni bir eser olduğunu ele alıyor.

Bağlam

Madrid'deki Prado Müzesi'nde yan yana düşünülmesi öğretici iki resim bulunur. Birincisi Tiziano'nun yaklaşık 1550 tarihli Adem ile Havvasıdır. İkincisi, Peter Paul Rubens'in bu resimden 1628–1629'da yaptığı kopyadır. Rubens, o yıllarda diplomatik bir görevle Madrid'e gelmişti ve İspanyol kraliyet koleksiyonundaki Tiziano resimlerini görme fırsatı buldu. Kendisi Avrupa'nın en tanınmış ressamlarından biri olduğu hâlde, yaşlı bir ustanın eserlerini kopyalamaya zaman ayırdı.

Rubens'in kopyası birebir bir tekrar değildir. Prado'nun açıklamasına göre Rubens daha yoğun bir palet kullandı; Adem'in duruşunu değiştirdi ve ona daha belirgin kaslar verdi, bunu yaparken Vatikan'daki Belvedere Torsosu'ndan yararlandı. Resme, Tiziano'nun resminde bulunmayan bir papağan ekledi; papağan iyiliği, resimdeki tilki ise kötülüğü simgeler. Rubens'in kopyası, bir ustanın kompozisyonunu kendi bilgisi, kendi bedene bakışı ve kendi renk anlayışıyla yeniden kuran bir çalışmadır. Bir önceki modülde alçı çizimini anlatırken gördüğün Belvedere Torsosu'nun burada, bir ustanın başka bir ustayı kopyalarken başvurduğu bir kaynak olarak yeniden karşımıza çıkması, kopyanın bir bilgi zinciri olduğunu da gösterir.

Ana anlatım

Kopyalamak ne öğretir?

Bir ustanın resmini kopyalamak, onun kararlarını birer birer yeniden vermeyi gerektirir. Bir resme yalnızca bakarken göz, bütünü bir anda algılar ve nasıl yapıldığını çoğu zaman fark etmez. Kopyalarken ise her kararın karşısında durmak zorunda kalırsın: bu figür neden tam burada, bu gölge neden bu kadar koyu, bu renk hangi renklerin karışımından çıkıyor, bu fırça darbesi hangi yöne ve hangi hızla atılmış, hangi katman hangisinin üstünde? Kopya, bir resmi dışarıdan seyretmek yerine içeriden, ressamın gözünden görmeyi öğretir.

Bu öğrenme özellikle çözülmesi zor sorunlarda değerlidir. Bir ustanın bir yüzün gölgesindeki sıcak ve serin renkleri nasıl birleştirdiğini, bir kumaşın kıvrımlarını kaç fırça darbesiyle kurduğunu ya da bir arka planı nasıl sessizleştirerek figürü öne çıkardığını, bir kitaptan okumak yerine kendi elinle deneyerek anlarsın. Önceki derslerde kopya çizimleriyle ve alçılarla gördüğün ilke, burada renk, boya ve bütün bir kompozisyon düzeyine taşınır.

Kopyalamak özgünlüğü öldürür mü? Tarih bunun tersini düşündürür. Rubens gibi kendi dilini çoktan bulmuş bir ressam, bir kopyayı bile kendi bakışıyla dönüştürdü. Kopya, bir ustanın dilini öğrenmenin bir yoludur; özgünlük ise o dilden neyi alıp neyi bırakacağına, onu kendi gördüklerinle ve kendi sorularınla nasıl birleştireceğine karar verdiğinde ortaya çıkar. Tek bir ustayı sürekli kopyalamak bir öğrenciyi onun gölgesinde bırakabilir; farklı ustalardan farklı sorunları öğrenmek ise bir dağarcık oluşturur.

Kopyanın hangi türleri vardır?

Birebir kopya (exact copy), bir eserin kompozisyonunun, değerlerinin, renklerinin ve olabildiğince fırça izlerinin sadakatle yeniden üretilmeye çalışıldığı kopyadır. Bu tür, en çok şeyi öğretir ama en çok zamanı da alır; ustanın her kararını, beğenmediğin ya da anlamadığın kararları bile, yeniden vermeyi gerektirir. Öğrenmenin en derin biçimi çoğu zaman budur.

Serbest kopya (free copy), bir eserin yalnızca belirli bir yönünün, örneğin değer düzeninin, kompozisyonunun ya da bir bölümünün, daha küçük, daha hızlı ve daha az ayrıntılı olarak çalışıldığı kopyadır. Bir müzede bir resmin önünde, bir defterde değer eskizi olarak ya da küçük bir renk çalışması olarak yapılabilir. Serbest kopyalar, birçok eserden kısa sürede bilgi toplamak için elverişlidir ve bir birebir kopyaya hazırlık da olabilir.

Yorumlu kopya (interpretive copy), bir sanatçının başka bir eserin kompozisyonunu ya da konusunu, kendi renk, çizgi ve bakış anlayışıyla bilerek dönüştürdüğü kopyadır. Rubens'in Tiziano'dan yaptığı Adem ile Havva bu türün bir örneğidir. Yorumlu kopya, bir öğrenme alıştırmasından çok bir diyaloğa yakındır: bir ustanın sorusuna başka bir ustanın verdiği yanıttır. Öğrenci için yorumlu kopya genellikle en son adımdır; önce birebir kopyayla bir dili öğrenmek, sonra onu dönüştürmek daha verimlidir.

Kopya nasıl seçilir ve dürüstçe sunulur?

Kopyacı izni (copyist permit), bir müzenin, sanatçılara salonlarda eserlerin önünde kopya yapabilmeleri için belirli kurallarla verdiği izindir. Kaynaklara göre Louvre, 1793'te açıldığından beri sanatçıların eserleri kopyalamasına izin verir. Aynı kaynaklar, müzenin kopyaların özgün eserden belirgin biçimde farklı boyutta olmasını, özgün imzanın kopyaya aktarılmamasını ve kopyaların müzeden çıkarken damgalanmasını şart koştuğunu belirtir. Bu kurallar, bir kopyanın özgün eserle karıştırılmasını önlemek içindir. Birçok müze bugün benzer, kendi kurallarıyla işleyen kopyacı programları sürdürür.

Referans kullanımı dersinde gördüğün etik ilke burada da geçerlidir: bir usta kopyası, ustanın adı ve eserin künyesi açıkça yazılarak sunulur ve kendi özgün eserin gibi gösterilmez. Kopyalanacak eserin telif durumu da gözetilir; kopyalanacak eserlerin çoğunlukla, yaratıcısının ölümünden bu yana telif süresi dolmuş sanatçılardan seçilmesinin nedeni budur. Bir fotoğraftan kopya yapılıyorsa, fotoğrafın renkleri ve ölçüsü özgünden farklı olabilir; mümkünse eserin kendisini görmek ya da müzenin yüksek çözünürlüklü görüntüsünü kullanmak gerekir.

Kopya seçimi (copy selection), kopyalanacak eserin, çözülmek istenen bir soruna, eserin erişilebilirliğine ve öğrencinin düzeyine göre seçilmesidir. Bir yüzün değer geçişlerini öğrenmek isteyen biri bir portre, bir kumaşın kıvrımlarını öğrenmek isteyen biri bir figür resmi, sessiz bir kompozisyonu öğrenmek isteyen biri bir natürmort seçebilir. Seçimi yaparken, ustaların farklı beden ve tenleri nasıl resmettiğine de bakmak değerlidir. Rubens'in Adem'i, antik bir heykelin idealine dayanan bir bedendir; kopyalanacak eserler arasında yaşlıyı ve genci, iriyi ve inceyi, açık ve koyu teni dikkatle ve saygıyla resmetmiş ustaların eserlerini de aramak, bir öğrencinin dağarcığını yalnızca tek bir idealin sınırları içinde bırakmaz.

Uygulama

Bu kısa deneme, kopyanın bir taklit değil, bir soruyla bir eserin karşısına oturmak olduğunu kendi elinle görmeyi amaçlıyor.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Kopyalamak özgünlüğü öldürür mü? Tarih bunun tersini düşündürür: kopya, bir ustanın kararlarını içeriden görmeyi ve bir dili öğrenmeyi sağlar, özgünlük ise o dilden neyi alıp neyi bırakacağına karar verdiğinde ortaya çıkar; birebir, serbest ve yorumlu kopyalar farklı biçimlerde öğretir, müzelerin kopyacı kuralları ve künye yazma alışkanlığı kopyanın dürüstçe sunulmasını sağlar ve bilinçli bir kopya seçimi, Rubens'in Tiziano'yu kendi bakışıyla yeniden kurduğu gibi, bir öğrenciyi hem ustalara hem de kendine yaklaştırır.

Kavram sözlüğü

Ödev

Kopyalamak için bir eser seç ve gerekçelendir.

1. Telif süresi dolmuş, eski bir ustaya ait bir eser seç ve künyesini, müzesini ve varsa yüksek çözünürlüklü görüntüsünün kaynağını yaz.
2. Bu eserde çözmek istediğin bir ya da iki sorunu, örneğin bir yüzün değer geçişleri, bir kumaşın kıvrımları ya da bir renk düzeni, açıkça belirt.
3. Birebir, serbest ya da yorumlu kopya türlerinden hangisini seçeceğini ve nedenini açıkla.
4. Eseri seçerken beden, yaş ve ten çeşitliliğini nasıl gözettiğini ve kopyayı nasıl künyeli olarak sunacağını birkaç cümleyle yaz.

Kendini değerlendir

• Bitmişlik ve Sunum: Künye, kaynak ve gerekçe açık ve düzenli yazılmış mı?
• Kompozisyon: Seçilen eserde öğrenmek istenen sorun somut olarak tanımlanmış mı?
• Teknik ve Malzeme: Seçilen kopya türü, çözülmek istenen soruna uygun mu?
• Bu eseri seçerken seni en çok hangi soru yönlendirdi?

Kendini sına

1. Usta kopyası en çok neyi öğretir?

• A) Bir resmi hızlıca çoğaltmayı.
• B) Ustanın kompozisyon, değer, renk ve boyama kararlarını içeriden görmeyi.
• C) İmza atmayı.
• D) Çerçeve seçmeyi.

2. Serbest kopya nedir?

• A) Bir eserin yalnızca belirli bir yönünün daha küçük ve hızlı çalışıldığı kopya.
• B) Özgün imzanın da kopyalandığı kopya.
• C) Bir eserin tamamen değiştirildiği yeni bir resim.
• D) Fotoğrafın doğrudan tuvale aktarılması.

3. Rubens'in Tiziano'dan yaptığı Adem ile Havva hangi kopya türüne örnektir?

• A) Serbest kopya.
• B) Birebir kopya.
• C) Yorumlu kopya.
• D) Fotoğraf kopyası.

4. Kaynaklara göre Louvre'un kopyacı kuralları neyi amaçlar?

• A) Kopyaların satışını engellemeyi.
• B) Kopyaların daha hızlı yapılmasını.
• C) Kopyacıların sayısını artırmayı.
• D) Kopyanın özgün eserle karıştırılmasını önlemeyi.

5. Kopyalanacak eseri seçerken beden ve ten çeşitliliğine bakmak neden değerlidir?

• A) Öğrencinin dağarcığını tek bir idealin sınırları içinde bırakmaz.
• B) Kopyayı daha hızlı bitirmeyi sağlar.
• C) Telif sorununu ortadan kaldırır.
• D) Hiçbir önemi yoktur.

Cevaplar

1. B — Kopyalarken her kararın karşısında durmak, bir resmi dışarıdan değil ustanın gözünden görmeyi sağlar.
2. A — Bir defterde yapılan değer eskizi ya da küçük bir renk çalışması serbest kopyaya örnektir.
3. C — Rubens paleti, Adem'in duruşunu ve kaslarını değiştirip bir papağan ekleyerek kompozisyonu dönüştürdü.
4. D — Farklı boyut, aktarılmayan imza ve damga, bir kopyanın özgün sanılmasını önler.
5. A — Farklı yaş, beden ve tenleri resmeden ustalardan öğrenmek, gözün yalnızca tek bir kalıba alışmasını engeller.

Referans görseller

• Özgün şema: Tiziano'nun ve Rubens'in Adem ile Havvasının yan yana şematik karşılaştırması; değişen öğelerin işaretlenmesi.
• Özgün şema: birebir, serbest ve yorumlu kopyanın aynı resim üzerinde örneklenmesi.
• Özgün şema: bir kopya seçim kartı; çözülecek sorun, kopya türü, künye, telif durumu ve beden ile ten çeşitliliği notu.

Sonraki derse köprü

Kopyalamak için bir eser seçtin ve ondan ne öğrenmek istediğini belirledin. Sonraki derste fırçaya dokunmadan önce o eseri okumayı ele alıyoruz: bir tabloyu kompozisyonuna, değerlerine, renklerine ve boyama sırasına göre katman katman ayırarak ustanın nasıl çalıştığını tahmin etmeyi.