Akademik figür

Öğrenme hedefi

Uzun süreli akademik figür çizimi yapabileceksin. Akademik gelenekte académie adı verilen uzun süreli nü etüdünün ne olduğunu ve neden bu kadar uzun sürdüğünü açıklayabilecek; bir modelle sürdürülebilir bir poz kurup onu oturumlar boyunca koruyabilecek; modelin yorgunlukla kayan pozuna karşı ilk jestine sadık kalabilecek; figürü bütünden parçaya doğru, jestten blok çizime, anatomi işaretlerinden değer gruplarına ve kenarlara uzanan bir sırayla geliştirebilecek ve genç ya da yaşlı, ince ya da iri, açık ya da koyu tenli her modeli aynı dikkatle çizebileceksin.

Kanca

20 saatlik bir figür çizimi neden yapılır?

Figür derslerinde birkaç saniyelik jest çizimleri, birkaç dakikalık krokiler yaptın; bir insan bedeninin hareketini bir çırpıda yakalamayı öğrendin. Akademik atölyelerde ise aynı modelin aynı pozu, günlerce, bazen haftalarca süren oturumlarda tek bir çizime dönüştürülür. İlk bakışta bu, bir bedeni çizmek için gereğinden çok zaman harcamak gibi görünebilir. Bu ders, bu uzun sürenin neden gerekli olduğunu, bu sürede neyin görünür hâle geldiğini ve böyle bir çalışmayı dağılmadan nasıl sürdüreceğini ele alıyor.

Bağlam

Georges Seurat, yirmili yaşlarının başında, yaşlı bir modeli füzenle çizdi; bu çizim bugün Getty koleksiyonundadır ve yaklaşık 1878–1879'a tarihlenir: Yaşlı Bir Adamın Nü Etüdü (Père Bainville). Çizim, dokulu kâğıt üzerine toz ve çubuk füzenle yapılmış; tonlar yer yer parmakla ya da bir kâğıt stumpla yayılmış, ışıklar ise silgiyle kaldırılmıştır. Seurat bu yıllarda Paris'in resmî sanat okulunda, ressam Henri Lehmann'ın öğrencisiydi; kaynaklara göre okula kaydı 1878 Şubatı ile 1879 Martı arasındadır. Aynı dönemde yaptığı başka akademik nü çalışmaları, örneğin Chicago Sanat Enstitüsü'ndeki 1877 tarihli Akademik Erkek Nü, onun alçılardan canlı modele geçtiği aşamayı gösterir.

Getty koleksiyonunda, aynı modeli, Père Bainville'i, aynı yıllarda gösteren bir çizim daha vardır: Fransız ressam Édouard Dantan'a ait, siyah tebeşirle yapılmış bir nü etüdü. İki farklı sanatçının aynı yaşlı modeli aynı yıllarda çizmiş olması, akademik eğitimin gündelik gerçekliğine bir pencere açar: modeller, atölyeler ve okullar arasında poz veren, öğrencilerin tanıdığı kişilerdi ve aynı beden birçok elden birçok çizime geçerdi. Seurat'nın çiziminde yaşlı bir bedenin kasları, derisinin kıvrımları ve ağırlığı, genç ve kaslı bir modelin ideal biçiminden çok farklı bir figür olarak, aynı dikkatle incelenmiştir.

Ana anlatım

Akademik figür nedir ve neden bu kadar uzun sürer?

Académie, akademik gelenekte canlı bir modelden, genellikle çıplak olarak ve uzun süreli bir pozla yapılan figür etüdünün adıdır. Fransızca bu sözcük, hem akademinin kendisini hem de orada yapılan bu tür çizim ya da boyama etüdünü anlatır. Akademik eğitim tarihini anlattığımız derste gördüğün gibi, öğrenci ancak çizim kopyalarından ve alçılardan geçtikten sonra canlı modelin karşısına oturabiliyordu; académie bu eğitimin doruğuydu.

Uzun poz (long pose), bir modelin aynı pozu, kısa aralarla birçok oturum boyunca tekrarladığı çalışma düzenidir. Bir kroki birkaç dakika sürer ve bir bedenin hareketini yakalar; uzun poz ise günler ya da haftalar sürebilir ve o hareketin içindeki her şeyi incelemeye izin verir. Birçok klasik atölyede tek bir figür çalışmasına onlarca saat ayrılır. Yirmi saatlik bir figür, haftada birkaç oturumla birkaç haftaya yayılabilir.

Bu uzun süre, kısa çalışmalarda görünmeyen şeyleri görünür kılar. İlk saatlerde oranlar ve duruş kurulur; sonraki saatlerde bir dizin kemik çıkıntıları ile kaslarının birleştiği yerler, bir omzun düzlemlerindeki ince değer farkları, derinin gerildiği ve katlandığı yerler, bir kenarın bir yerde keskin, bir yerde kayıp olması tek tek fark edilir. Anatomi ve figür modülünde öğrendiğin iskelet ve kas bilgisi, burada yavaş yavaş canlı bir bedenin üzerinde doğrulanır. Uzun süre, gözün bir bedeni gerçekten görmesini öğretir.

Uzun süre aynı zamanda bir disiplindir. Aynı pozu günlerce çizmek, sabır, düzen ve sight-size dersindeki türden bir denetim sırası ister. Akademik figür, bu yüzden yalnızca bir çizim becerisi değil, uzun bir işi bölümlere ayırıp tutarlı biçimde bitirme becerisidir.

Poz nasıl kurulur ve korunur?

Uzun bir poz, modelle birlikte seçilir. Canlı modelle çalışma dersinde gördüğün gibi, modelin rızası ve rahatı seansın temelidir; uzun bir pozda bu daha da önemlidir, çünkü model aynı duruşu saatlerce, günlerce tekrarlayacaktır. Sürdürülebilir bir poz, ağırlığın dengeli dağıldığı, eklemleri zorlamayan ve gerektiğinde bir tabure, bir yastık ya da bir çubuk gibi desteklerle rahatlatılan bir duruştur. Oturan ya da uzanan pozlar, ayakta duran pozlardan genellikle daha uzun sürdürülebilir. Model belirli aralıklarla dinlenir; bu dinlenme süreleri, pozun kendisi kadar planın bir parçasıdır.

Pozu korumak için, bir önceki derste gördüğün poz işaretleri kullanılır: modelin ayak tabanlarının, avuçlarının ve oturma yerinin sınırları bantla çizilir, destekler aynı yere konur, başın baktığı yön duvardaki bir işaretle not edilir. Model her moladan sonra bu işaretlere göre pozuna döner. Işık da her oturumda aynı olmalıdır; pencere ışığıyla çalışılıyorsa oturumlar günün aynı saatlerine konur.

Poz kayması (pose drift), bir modelin uzun bir poz boyunca yorgunlukla ya da her moladan sonraki küçük farklarla, ilk pozdan yavaş yavaş uzaklaşmasıdır. Omuzlar düşer, baş öne eğilir, ağırlık öbür bacağa kayar, bir el biraz aşağı iner. Kaymaların her biri önemsiz görünür; oysa çizim bunları izlemeye çalışırsa, figür birkaç gün içinde ilk pozundan bambaşka bir duruşa dönüşebilir. Poz kaymasıyla başa çıkmanın yolu, modeli sürekli düzeltmeye çalışmak değil, çizimin kendi başlangıcına sadık kalmaktır.

İlk jest (initial gesture), uzun bir figür çalışmasının ilk dakikalarında, modelin henüz yorulmadığı anda yakalanan bütün duruş çizgisidir. Jest ve hareket dersinde gördüğün ritim çizgileri, omuz ve kalça eksenleri ve ağırlığın dağılımı, bu ilk çizgide kayda geçer. Sonraki oturumlarda model kaysa bile, bu ilk jest çizimin yön pusulası olarak kalır; ayrıntılar modelden, genel duruş ise ilk jestten alınır. Birçok öğrenci ilk jesti çizimin bir köşesine küçük bir eskiz olarak da kaydeder ve her oturumda ona bakar.

Figür hangi sırayla gelişir?

Bütünden parçaya (whole to part), bir çizimin önce büyük biçimler ve ilişkilerle kurulup ancak sonra ayrıntılara geçilmesi ve bu sırada bütün figürün eşit hızda ilerletilmesidir. Uzun bir figür çalışmasında en yaygın hata, bir bölgeyi, örneğin yüzü ya da bir eli, erken bitirip öbür bölgeleri geride bırakmaktır; bu durumda bitmiş bölge, bütünün oranları ve değerleri daha kurulmadan sabitlenmiş olur ve sonradan bütünle uyuşmayabilir.

Sıra, önceki derslerde gördüğün adımların bir figüre uygulanmasıdır. İlk oturumda ilk jest ve blok çizim kurulur; bunun için önceki derslerdeki ölçme düzenlerinden biri seçilebilir. Başın tepesinden ayakların ucuna uzanan bütün uzunluk, en geniş yerler ve ağırlığı taşıyan bacağın konumu sabitlenir. İkinci aşamada anatomi işaretleri yerleştirilir: köprücük kemikleri, göğüs kemiğinin ucu, leğen kemiğinin çıkıntıları, dizler, bilekler; bunlar figürün iç yapısının sabit noktalarıdır.

Üçüncü aşamada gölge sınırı çizilir ve alçı dersindeki gibi bütün karanlık yüz aynı tonla kapatılır. Aydınlık ve karanlık yüzler, figürü iki büyük bölgeye ayırarak hacmini hemen gösterir. Dördüncü aşamada ışık grubundaki yarı tonlar, kasların ve kemiklerin düzlem değişimlerine göre adım adım kurulur. Son aşamada kenarlar ele alınır: bir kolun gövdeye bindiği yerde keskin, sırtın fonla birleştiği yerde yumuşak, gölgedeki bir kalçanın fona karıştığı yerde kayıp kenarlar. Her aşama bütün figür üzerinde tamamlanır ve bir sonrakine öyle geçilir.

Uzun bir çalışmada malzemenin kendisi de korunmalıdır. Füzen, yumuşak ve kolay silinebilir olduğu için uzun bir figür çizimine esneklik kazandırır, ama oturumlar arasında kolayca bulaşır. Çizimi her oturumun sonunda temiz bir kâğıtla örtmek, çizim yüzeyine elin ya da kolun değmemesi için bir el dayanağı kullanmak ve çizimi dik tutarak saklamak, haftalarca süren bir emeğin lekelenmesini önler. Bazı sanatçılar ilk aşamaları hafif bir sabitleyiciyle korur; ama sabitleyici değerleri biraz koyulaştırabilir ve füzenin sonradan silinmesini zorlaştırır, bu yüzden ancak bir aşama gerçekten oturduktan sonra ve önce bir deneme kâğıdında denenerek kullanılmalıdır. Konte kalemi ya da kurşun kalem daha az bulaşır, ama daha az silinir; hangi malzemenin seçileceği, çalışmanın ne kadar değişiklik gerektireceğine bağlıdır.

Farklı bedenler nasıl aynı dikkatle çizilir?

Akademik gelenek, uzun süre ağırlıkla genç ve kaslı erkek modelleri tercih etti; bu modeller antik heykellerin ideal bedenlerine yakındı ve tarih resmindeki kahramanlar için bir kaynak sayılıyordu. Akademik eğitim tarihini anlattığımız derste gördüğün gibi, kadınlar uzun süre canlı model sınıflarından uzak tutuldu. Seurat'nın Père Bainville çizimi ise bir başka gerçeği de gösterir: atölyelerde yaşlı modeller de poz veriyordu ve onların bedenleri, sarkan derileri, belirginleşen kemikleri ve ağırlaşan duruşlarıyla, en az genç bir beden kadar öğretici bir çalışma konusuydu.

Bugünün atölyelerinde poz verenler yaşça, yapıca ve tence birbirinden çok ayrı olabilir ve bu çeşitlilik, bir figür çizerinin eğitiminin parçasıdır. Yaşlı bir bedende deri kemiklerin üzerinde daha ince durur ve kasların altındaki iskelet daha açık okunur; kilolu bir bedende biçim, kemik işaretlerinden çok yumuşak kütlelerin ve kıvrımların akışıyla okunur; kaslı bir bedende ise kas grupları arasındaki sınırlar belirgindir. Her biri, bütünden parçaya sırasının farklı bir aşamasında farklı bir dikkat ister.

Tenin değeri de figürün değer planını belirler. Teni açık bir modelin aydınlık yüzü kâğıdın beyazına yaklaşabilir ve karanlık yüzle arasında geniş bir basamak açılır. Teni koyu bir modelin aydınlık yüzü ise orta tonlarda durabilir; burada bedenin biçimini, iki yüz arasındaki dar aralık, karanlıkta dolaşan geri dönen ışık ve derinin parıldadığı küçük noktalar anlatır. Uzun bir figür çalışmasında bu değer planını ilk oturumlarda kurmak, sonraki bütün oturumlara bir çerçeve verir ve modelin tenini kendi ışığıyla doğru çizmeye yardım eder.

Uygulama

1. Malzeme: canlı bir model ya da sabırla poz verecek bir tanıdık, değişmeyen bir lamba, bir şövale, büyük ve pürüzsüz bir kâğıt, füzen, konte kalemi ya da kurşun kalemler, yoğrulabilir silgi, bant; çalışmayı birkaç haftaya yayılan oturumlara böl.
2. Modelle birlikte sürdürülebilir bir poz seç, destekleri yerleştir, poz işaretlerini ve ışığı kaydet; mola düzenini baştan konuş.
3. İlk birkaç dakikada ilk jesti çiz ve kâğıdın bir köşesine küçük bir eskiz olarak da kaydet.
4. Blok çizimi ve büyük ölçüleri kur, ardından anatomi işaretlerini yerleştir; her oturumda ilk jeste bakarak poz kaymasına karşı kendini denetle.
5. Gölge sınırını çiz, karanlık yüzü düz bir tonla kapat ve modelin tenine göre bir değer planı kur.
6. Yarı tonları ve kenarları bütün figür üzerinde eşit hızda ilerlet; oturum bitişlerini fotoğraflarla belgele.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

20 saatlik bir figür çizimi neden yapılır? Çünkü uzun bir poz, bir krokinin yakalayamayacağı her şeyi görünür kılar: kemiklerin ve kasların birleştiği yerleri, düzlemlerin ince değer farklarını, derinin gerildiği ve katlandığı noktaları, kenarların keskinleştiği ve kaybolduğu anları. Böyle bir çalışma, modelle birlikte seçilen sürdürülebilir bir pozla, poz işaretleriyle ve kayan poza karşı ilk jeste sadakatle başlar; bütünden parçaya doğru, bütün figürü aynı aşamada tutarak ilerler ve her yaştan, bedenden ve tenden modeli aynı dikkatle gözlemler. Seurat'nın yaşlı Père Bainville'i, bir akademik figürün ideal bir heykelin değil, karşıdaki gerçek bir bedenin incelemesi olabileceğini gösterir. Ödevde uzun pozlu bir figür çalışması yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Uzun pozlu bir figür çalışması yap.

1. Canlı bir modelle ya da sabırla poz verecek bir tanıdıkla, onun rızası ve rahatını gözeterek sürdürülebilir bir poz kur ve kaydet.
2. İlk jesti yakala ve çizimin bir köşesine ayrıca kaydet; blok çizimi ve anatomi işaretlerini yerleştir.
3. Gölge sınırından başlayıp aydınlık ve karanlık yüzlere, oradan ara tonlara ve kenarlara uzanan bir sırayla, figürü birkaç oturumda bütünden parçaya geliştir.
4. Her oturumun fotoğrafını ve poz kaymasına karşı ilk jeste nasıl sadık kaldığını anlatan kısa bir notu çalışmanın yanına ekle.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Figürün oranları, duruşu ve anatomi işaretleri ilk jestle ve modelle tutarlı mı?
• Değer (Ton): Aydınlık ve karanlık yüzler modelin tenine göre kurulmuş bir planla ayrılıyor mu?
• Kenar ve Ayrıntı: Kolun gövdeye bindiği, sırtın fona karıştığı yerlerde kenarların farkı gösterilmiş mi?
• Bitmişlik ve Sunum: Bütün figür aynı düzeyde işlenmiş ve oturum fotoğraflarıyla sunulmuş mu?

Kendini sına

1. Académie ne anlama gelir?

• A) Bir resim türü olarak natürmort.
• B) Akademik gelenekte canlı modelden uzun süreli pozla yapılan figür etüdü.
• C) Bir sergi salonu.
• D) Bir baskı tekniği.

2. Poz kaymasıyla başa çıkmanın yolu nedir?

• A) Modeli sürekli düzeltmek.
• B) Çizimi her gün modelin yeni duruşuna göre değiştirmek.
• C) İlk jeste sadık kalıp ayrıntıları ona uydurmak.
• D) Pozu her gün değiştirmek.

3. Uzun bir figür çalışmasında en yaygın hatalardan biri nedir?

• A) Bir bölgeyi erken bitirip öbür bölgeleri geride bırakmak.
• B) Işığı sabit tutmak.
• C) Poz işaretleri kullanmak.
• D) Modelin dinlenmesine izin vermek.

4. Seurat'nın Père Bainville çizimi neyi gösterir?

• A) Akademik figürün yalnızca genç ve kaslı bedenlerden yapıldığını.
• B) Seurat'nın hiç canlı model çizmediğini.
• C) Çizimin yağlı boyayla yapıldığını.
• D) Atölyelerde yaşlı modellerin de poz verdiğini ve onların bedenlerinin de dikkatle incelendiğini.

5. Koyu tenli bir modelde figürün biçimi nasıl okunur?

• A) Aydınlık yüz orta tonlarda kalır; biçimi dar aralık, karanlıktaki geri dönen ışık ve derideki parıltılar anlatır.
• B) Yalnızca kontur çizgisiyle.
• C) Işık grubu kâğıdın beyazına yakın açık değerlerle.
• D) Hiç değer kullanılmadan.

Cevaplar

1. B — Fransızca sözcük hem akademiyi hem de orada yapılan uzun süreli nü etüdünü anlatır.
2. C — İlk jest, model kaysa bile çizimin genel duruşunu koruyan yön pusulasıdır.
3. A — Erken bitirilen bir bölge bütünün oranları ve değerleri kurulmadan sabitlenir.
4. D — Yaşlı bir modelin derisi, kemikleri ve ağırlığı da akademik bir etüdün konusu olabiliyordu.
5. A — Değer planı tenin kendi aralığına göre kurulur; biçim bu dar aralığın içindeki farklarla okunur.

Referans görseller

• Özgün çekim: bir modelle sürdürülebilir bir pozun kurulması; destekler, poz işaretleri, ışık kaydı ve mola düzeni.
• Özgün çekim: ilk jestin kâğıdın köşesine kaydedilmesi; blok çizim, anatomi işaretleri, gölge sınırı ve bütün figürün eşit hızda ilerletilmesi.
• Özgün çekim: yaşları, bedenleri ve tenleri farklı modellerde değer planlarının ve biçim okumalarının karşılaştırılması.

Sonraki derse köprü

Klasik atölye eğitiminin basamaklarını, kopya çiziminden alçıya ve uzun süreli figüre kadar izledin. Sonraki modülde bu eğitimin bir başka temel alışkanlığına geçiyoruz: bir ustanın bitmiş bir resmini kopyalayarak onun kararlarını içeriden anlamaya ve bunun özgünlükle ilişkisini tartışmaya.