İleri sight-size

Öğrenme hedefi

Sight-size ile uzun süreli bir çalışma yürütebileceksin. Bir kurulumu birkaç oturum boyunca aynı kalacak biçimde kayda geçirebilecek; ince bir ölçme şişiyle açıları, uzunlukları ve hizaları sight-size düzeninde denetleyebilecek; küçük ölçme hatalarının nasıl biriktiğini ve onları hangi sırayla ayıklayacağını açıklayabilecek; bir aynayla ve dinlenmiş bir gözle gizli hataları bulabilecek ve model ile çizim arasındaki ince değer farklarını, farklı tenlerde de, yan yana karşılaştırarak kurabileceksin.

Kanca

Milimetrik doğruluğun yöntemi nedir?

Birinci seviyede sight-size düzenini kurdun: model ile çizim yan yana, bakış noktası yerde işaretli, karşılaştırmalar oradan. Kısa bir çalışmada bu düzen şaşırtıcı bir isabet verir. Ama bir çalışma altı saat, birkaç gün ya da haftalar sürdüğünde yeni sorunlar ortaya çıkar: ışık değişir, model biraz kayar, şövale bir santim yer değiştirir, göz yorulur ve küçük hatalar üst üste birikir. Bu ders, milimetrik doğruluğun tek bir hilesi olmadığını, uzun bir çalışma boyunca korunan bir düzen ve sabırla uygulanan bir denetim sırası olduğunu ele alıyor.

Bağlam

Sight-size yönteminin, bugün en çok klasik gerçekçi resim öğreten atölyelerle anıldığını ve daha eski geçmişinin tartışmalı olduğunu giriş dersinde görmüştün. Bu atölyelerde yöntem çoğu zaman bir önceki derste ele aldığımız alçı çizimiyle birlikte ve uzun süreli çalışmalar için kullanılır. Bir alçı baş ya da bir natürmort, günlerce aynı ışıkta, aynı yerde bekleyebilir; böylece öğrenci, kısa bir çalışmada fark edemeyeceği küçük sapmaları haftalar içinde düzeltebilir.

Uzun bir sight-size çalışmasında asıl emek, çizmekten çok kontrol etmektir. Öğrenci bakış noktasına sayısız kez geri döner, bir çizgiyi ya da bir tonu model ile karşılaştırır, şövaleye yürüyüp küçük bir düzeltme yapar ve yeniden geri döner. Bu gidip gelme ritmi, yöntemin kendisidir. Bu ders, bu ritmin uzun bir çalışma boyunca nasıl korunacağını ve milimetrik doğruluğa hangi araçlarla ve hangi sırayla yaklaşılacağını ele alıyor.

Ana anlatım

Kurulum oturumdan oturuma nasıl korunur?

Kurulum kaydı (setup record), bir sight-size çalışmasında modelin, şövalenin, ışığın ve bakış noktasının yerlerinin, her oturumda aynı biçimde yeniden kurulabilmesi için işaretlenmesi ve not edilmesidir. Kısa bir çalışmada yalnızca bakış noktasını yere bantla işaretlemek yeterlidir. Uzun bir çalışmada ise her şeyin yeri sabitlenmelidir: şövalenin ayaklarının yerdeki konumu, modelin ya da alçının masadaki yeri, lambanın yüksekliği ve açısı, fonun konumu. Bunları bantla işaretlemek ve bir fotoğrafla kaydetmek, ertesi gün aynı düzeni birkaç dakikada yeniden kurmayı sağlar.

Işık, uzun bir çalışmanın en değişken öğesidir. Pencere ışığı gün boyunca yön ve renk değiştirir; bu yüzden birçok atölye, pencere ışığıyla yapılan çalışmaları günün aynı saatlerine ayırır ya da yapay ve sabit bir ışık kullanır. Işığın her oturumda aynı olduğunu anlamak için, modeldeki bir gölgenin kenarının nereye düştüğünü not etmek ve bir sonraki oturumda aynı yere düşüp düşmediğine bakmak basit ama güvenilir bir denetimdir.

Poz işaretleri (pose marks), canlı bir modelin ya da taşınabilir bir nesnenin tam yerinin, bir sonraki oturumda aynı poza dönebilmesi için zemine ya da dayanağa bantla ya da tebeşirle işaretlenmesidir. Bir modelin ayaklarının, dirseklerinin ya da oturduğu yerin çevresi işaretlenir; bir natürmortta nesnelerin tabanlarının çevresi çizilir. Model mola verip geri döndüğünde, başının açısı bile küçük bir farkla değişebilir; bu yüzden pozun belirleyici noktalarını, örneğin başın hangi duvar işaretine baktığını, not etmek yardımcı olur.

Bakış noktasının kendisi de korunmalıdır. Ayakların yere işaretlenmesi kadar, gözün yüksekliği de önemlidir: bir oturumda ayakta, bir başka oturumda oturarak bakmak, bütün hizaları değiştirir. Hep aynı yükseklikten bakmak ve bunun için aynı ayakkabıyı giymek ya da bir tabure kullanmak bile, uzun bir çalışmanın tutarlılığını etkileyebilir.

İnce ölçme nasıl yapılır?

Ölçme şişi (measuring needle), uzun, ince ve düz bir çubuk, çoğu zaman bir örgü şişi ya da ince bir metal tel, olup kol tamamen uzatılarak tutulur ve sight-size düzeninde açıları, uzunlukları ve hizaları karşılaştırmak için kullanılır. Kalemden çok daha incedir; bu yüzden modelin bir kısmını kapatmadan, iki nokta arasındaki bir açıyı ya da bir hizayı çok hassas biçimde gösterir. Giriş dersinde kalemle ve çekül ipiyle yaptığın karşılaştırmalar, bu şişle daha ince bir düzeye taşınır.

Şiş, bakış noktasından tutulur ve modelde iki noktayı birleştiren bir açıya hizalanır; kol ve bilek sabit tutularak aynı açı, çizimin üzerine taşınır. Çizimde aynı iki nokta bu açıya uymuyorsa, hangisinin kaydığı görülür. Şişi yatay tutarak modelde aynı yükseklikte olan noktaları ve çizimde bunların karşılıklarını, dikey tutarak aynı dikeyde olanları kontrol etmek de mümkündür. Şişin her zaman aynı kol uzunluğunda ve göze aynı uzaklıkta tutulması, ölçümlerin tutarlı olmasını sağlar.

Birikimli hata (cumulative error), tek tek küçük olan ölçme sapmalarının, bir çizim boyunca birbirine eklenerek büyük bir hataya dönüşmesidir. Bir burnun ucu bir milimetre aşağıda, ağız bir milimetre daha aşağıda, çene bir milimetre daha aşağıda çizildiğinde, yüz sonunda uzamış görünür; tek tek ölçümlerin hiçbiri büyük bir hata gibi görünmez. Bunu önlemenin yolu, her küçük ölçümü bir önceki ölçüme göre değil, çizimin büyük sabit noktalarına göre yapmaktır: başın tepesi, çenenin ucu, en geniş yerler. Önce büyük ölçüler, sonra onların arasında küçük ölçüler; bu sıra, hataların birbirine eklenmesini engeller.

Negatif alanlar da ince ölçmenin bir aracıdır. Modelin kendisini ölçmek yerine, onun çevresindeki boşlukların biçimini model ile çizim arasında karşılaştırmak, gözün alıştığı biçimlerde saklanan sapmaları yakalatır. Bir kolun ile gövdenin arasındaki üçgen boşluk ya da bir alçı başın çenesi ile boynu arasındaki boşluk, bu karşılaştırma için iyi yerlerdir.

Değerler yan yana nasıl karşılaştırılır?

Sight-size'ın en güçlü yanlarından biri, değerleri de yan yana karşılaştırmaya izin vermesidir. Bakış noktasından bakıldığında model ile çizim aynı büyüklükte ve aynı ışıkta göründüğü için, modeldeki bir gölgenin koyuluğu ile çizimdeki karşılığı doğrudan kıyaslanabilir. Gözü kısmak, bu kıyaslamayı kolaylaştırır: ayrıntılar kaybolur ve iki görüntünün büyük değer kütleleri yan yana okunur.

Uzun bir çalışmada değer karşılaştırması belli bir sırayla yapılır. Önce en koyu yerin ve en açık yerin model ile aynı olup olmadığına bakılır; ardından gölge grubu ile ışık grubunun genel değerleri karşılaştırılır; en son yarı tonların ince farklarına geçilir. Bu sıra, bir önceki derste gördüğün değer gruplarının korunmasını sağlar. Değerleri çizimin bir köşesinde değil, bütün yüzeyde aynı anda ilerletmek de önemlidir; bir bölgeyi bitirip öbürüne geçmek, bütünün değer dengesini bozabilir.

Canlı bir modelle çalışırken farklı tenler, değer karşılaştırmasını farklı biçimde zorlar. Teni açık olan birinde aydınlık yüzdeki basamaklar kâğıdın beyazına çok yakın durabilir ve onları ayırt etmek incelik ister. Teni koyu olan birinde ise aydınlık yüz bütünüyle orta değerlerde kalabilir ve karanlık yüzle arasındaki mesafe daralır; biçim çoğu zaman gölgedeki yansımalarla ve parlamaların keskinliğiyle okunur. Sight-size'da model ile çizimin yan yana durması, bu küçük farkları gözün hafızasına güvenmeden doğrudan görmeyi sağlar ve her tenin kendi değer aralığını doğru kurmaya yardım eder.

Gizli hatalar nasıl bulunur?

Uzun bir çalışmada göz, çizime alışır ve hatalarını görmez olur. Ayna kontrolü (mirror check), modelin ve çizimin, bakış noktasından bir aynada, ters çevrilmiş olarak görülerek karşılaştırılmasıdır. Ters görüntü, gözün alıştığı biçimi yeniden yabancılaştırır ve bir yüzün bir yana eğik olduğu, bir omzun fazla yüksek kaldığı ya da bir biçimin çarpık çizildiği hemen fark edilir. Birçok atölyede ayna, bakış noktasının arkasına ya da yanına yerleştirilir ve düzenli olarak kullanılır.

Dinlenmiş bir göz de bir araçtır. Bir oturumun sonunda gözden kaçan bir hata, ertesi sabah ilk bakışta görülebilir. Bu yüzden her oturuma, çizmeye başlamadan önce birkaç dakika yalnızca bakarak ve karşılaştırarak başlamak, o gün neyin düzeltileceğini belirlemek için en verimli zamandır. Çizimin her oturum sonunda aynı açıdan fotoğrafını çekmek ve fotoğrafları yan yana koymak, ilerlemeyi ve olası kaymaları görmeyi kolaylaştırır.

Altı saatlik bir çalışma, birkaç oturuma bölünerek planlanabilir. İlk oturum, kurulumun kaydına, blok çizime ve büyük ölçülerin sabitlenmesine ayrılır. İkinci oturum, gölge sınırının ve büyük değer gruplarının yerleştirilmesine; üçüncü oturum, yarı tonlara ve ince ölçümlere; son oturum ise kenarlara, en ince değer farklarına ve ayna kontrolüne. Her oturumun başında kurulumun aynı olduğunu doğrulamak, bu planın en önemli adımıdır.

Uygulama

1. Malzeme: bir alçı ya da basit bir natürmort, sabit bir lamba, şövale ya da çizim tahtası, pürüzsüz kâğıt, H'den B'ye kurşun kalemler, yoğrulabilir silgi, bir örgü şişi ya da ince bir metal çubuk, çekül, küçük bir ayna, bant ve telefon kamerası; çalışmayı birkaç güne yay.
2. Sight-size düzenini kur; şövalenin ayaklarını, modelin yerini, lambayı ve bakış noktasını bantla işaretle ve düzeni fotoğrafla.
3. Büyük ölçüleri, yani en üst, en alt ve en geniş noktaları sabitle; ölçme şişiyle ana açıları ve hizaları kontrol et.
4. Küçük ölçümleri her zaman büyük sabit noktalara göre yap; negatif alanları karşılaştırarak blok çizimi doğrula.
5. Değerleri en koyu ve en açık noktalardan başlayarak, gölge ve ışık gruplarını ve ardından yarı tonları yan yana karşılaştırarak kur.
6. Her oturumun başında kurulumu doğrula; bitişte aynaya bak ve günün son hâlini kameraya kaydet.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Milimetrik doğruluğun yöntemi nedir? Tek bir hile değil, uzun bir çalışma boyunca korunan bir düzen ve sabırla uygulanan bir denetim sırası: kurulumun her oturumda aynı biçimde yeniden kurulması, poz işaretleri ve sabit bir göz yüksekliği; ince bir ölçme şişiyle açıların ve hizaların kontrolü; küçük ölçümlerin büyük sabit noktalara bağlanarak birikimli hatanın önlenmesi; değerlerin, farklı tenlerin kendi aralıkları gözetilerek, yan yana karşılaştırılması ve gizli hataların bir ayna ile dinlenmiş bir gözle ortaya çıkarılması. Ödevde altı saatlik bir sight-size çalışması yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Altı saatlik bir sight-size çalışma yap.

1. Bir alçı, bir natürmort ya da uzun süre poz verebilecek bir model seç; sight-size düzenini kur ve bütün öğelerin yerini işaretleyip fotoğrafla.
2. Çalışmayı en az üç oturuma bölerek, her oturuma bir amaç ver: blok çizim ve büyük ölçüler, değer grupları, yarı tonlar ve kenarlar.
3. Her oturumun başında kurulumu doğrula; ölçme şişiyle ve negatif alanlarla ölçümleri denetle ve oturum sonunda ayna kontrolü yap.
4. Oturumların her birinin bitişini bir fotoğrafla belgele; bulduğun en önemli birikimli hatayı ve onu nasıl düzelttiğini birkaç cümleyle yaz.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Çizim, bakış noktasından bakıldığında modelle aynı büyüklükte ve oranda mı?
• Değer (Ton): En koyu ve en açık noktalar, gölge ve ışık grupları ve yarı tonlar modelle örtüşüyor mu?
• Teknik ve Malzeme: Kurulum kaydı ve oturum fotoğrafları düzenli tutulmuş mu?
• Bitmişlik ve Sunum: Oturum fotoğrafları ve notlar çalışmanın gelişimini açıkça gösteriyor mu?

Kendini sına

1. Uzun bir sight-size çalışmasında kurulum kaydı neden gereklidir?

• A) Çizimi daha hızlı bitirmek için.
• B) Model, şövale, ışık ve bakış noktasının her oturumda aynı biçimde kurulabilmesi için.
• C) Çizimi büyütmek için.
• D) Silgiyi daha az kullanmak için.

2. Ölçme şişinin kaleme göre üstünlüğü nedir?

• A) Daha ağır olması.
• B) Renkli olması.
• C) Çok ince olduğu için modelin bir kısmını kapatmadan açıları ve hizaları hassas biçimde göstermesi.
• D) Çizim yapmakta kullanılabilmesi.

3. Birikimli hatayı önlemenin yolu nedir?

• A) Her küçük ölçümü büyük sabit noktalara göre yapmak.
• B) Her ölçümü bir öncekine göre yapmak.
• C) Hiç ölçmemek.
• D) Çizimi hızlı bitirmek.

4. Ayna kontrolü neyi sağlar?

• A) Işığı artırmayı.
• B) Çizimi büyütmeyi.
• C) Kurulumu kaydetmeyi.
• D) Gözün alıştığı biçimi yabancılaştırarak gizli hataları görünür kılmayı.

5. Koyu tenli bir canlı modelde değer karşılaştırması neden sight-size ile kolaylaşır?

• A) Koyu tende değerler hiç değişmez.
• B) Model ile çizim yan yana durduğu için aydınlık ve karanlık yüzler arasındaki dar aralık doğrudan kıyaslanabilir.
• C) Koyu tende gölge yoktur.
• D) Sight-size yalnızca koyu tende işe yarar.

Cevaplar

1. B — Tek bir kayma bile bütün karşılaştırmaları geçersiz kılar; işaretler düzeni geri getirir.
2. C — İnce çubuk iki nokta arasındaki açıyı modelin görünüşünü kapatmadan gösterir.
3. A — Büyük noktalara bağlanan ölçümler birbirinin hatasını taşımaz.
4. D — Ters görüntü, çarpıklıkları ve eğiklikleri gözün alışkanlığından kurtararak gösterir.
5. B — Yan yana karşılaştırma, küçük değer farklarını hafızaya güvenmeden görmeyi sağlar.

Referans görseller

• Özgün çekim: sight-size düzeninin bantla işaretlenmesi; şövale ayakları, model, lamba ve bakış noktası; kurulum fotoğrafı.
• Özgün çekim: ölçme şişiyle açı ve hiza kontrolü; negatif alan karşılaştırması; büyük sabit noktalar.
• Özgün çekim: ayna kontrolü; oturum fotoğraflarının yan yana dizilmesi; ten rengi farklı modellerde aydınlık ve karanlık yüzlerin kıyaslanması.

Sonraki derse köprü

Sight-size ile uzun süreli bir çalışmayı yürütmeyi gördün. Sonraki derste bu düzeni en zor konusuna, canlı bir insan bedenine uyguluyoruz: günlerce süren bir figür çiziminin neden yapıldığını ve bu uzun sürenin neleri görünür kıldığını ele alacağız.