Bargue plakaları

Öğrenme hedefi

Bargue plakası kopyası yöntemini uygulayabileceksin. Charles Bargue ile Jean-Léon Gérôme'un hazırladığı çizim kursunun yapısını ve kuşaklar boyu süren etkisini açıklayabilecek; bir plakayı düz çizgilerle kurulmuş bir blok çizimle başlatabilecek; büyük biçimleri adım adım ara bölümlere ayırarak konturu inceltebilecek; gölgenin şeklini ayrı bir biçim olarak çizip değerleri buna göre yerleştirebilecek ve kopyanı plakayla yan yana karşılaştırarak düzeltebileceksin.

Kanca

Van Gogh ve Picasso neden aynı çizimleri kopyaladı?

Birbirinden çok farklı yollar izleyen iki ressam, eğitimlerinin bir döneminde aynı taş baskı levhaların önüne oturdu ve onları çizgisi çizgisine kopyalamaya çalıştı. Bu levhalarda bir heykel başı, bir Rönesans çizimi ya da bir akademik figür vardı; hiçbiri özgün bir kompozisyon değildi. Kopyalamak, bugün çoğu zaman yaratıcılığın tersi gibi görülür. Bu ders, bu levhaların eğitimde neden bu kadar uzun süre kullanıldığını, onları kopyalamanın aslında neyi öğrettiğini ve bir plakayı bugün nasıl kopyalayabileceğini ele alıyor.

Bağlam

Fransız ressam ve taş baskıcı Charles Bargue (1825–1883), 1860'larda, Güzel Sanatlar Okulu'nun tanınmış hocalarından Jean-Léon Gérôme'un bilimsel katkısıyla bir çizim kursu hazırladı. Çizim Kursu (Cours de dessin) adıyla Paris'teki Goupil yayınevi tarafından basılan bu dizi, kaynaklara göre büyük olasılıkla 1868 ile 1873 arasında yayımlandı ve 197 taş baskı levhadan oluşur. Kurs üç aşamalı bir sıra izler: önce alçı dökümlerden yapılmış çizimler, sonra usta çizimlerinden kopyalar, en son canlı modelden yapılmış akademik figürler. Bir önceki derste gördüğün akademik eğitimin sırası, bu levhalarda kâğıda dökülmüştür.

Vincent van Gogh, eğitimine başladığı yıllarda Bargue'ın levhalarını düzenli olarak kopyaladı. Kaynaklara göre bütün diziyi 1880–1881'de, bir kısmını da 1890'da yeniden çalıştı; kardeşi Theo'ya yazdığı birçok mektupta bu kursun kendisine figür çizimi konusunda kazandırdıklarından söz etti. Sanat okuluna başlamadan önceki temel dersinde onun bu levhalarla nasıl başladığını görmüştün; burada kursun kendisine ve yöntemine bakacağız. Kaynaklara göre Pablo Picasso da gençliğinde Bargue'ın levhalarıyla çalıştı. Kursun tam takımları bugün Londra'daki Victoria and Albert Müzesi'nin Ulusal Sanat Kütüphanesi'nde ve Bordeaux'daki Musée Goupil'de saklanır. Gerald Ackerman'ın 2003'te hazırladığı yeni baskı, kursun günümüz klasik atölyelerinde yeniden yaygın biçimde kullanılmasına katkıda bulundu.

Ana anlatım

Bargue plakası neyi öğretir?

Bargue plakası (Bargue plate), Bargue ile Gérôme'un çizim kursundaki, öğrencinin kopyalaması için hazırlanmış taş baskı levhalarının her biridir. Levhalar sadeden karmaşığa doğru dizilir: basit bir ayak ya da bir kulak alçısından, bütün bir başa, oradan tam bir figüre.

Kursun üç bölümü, farklı becerileri sırayla ister. Alçı dökümlerden yapılmış ilk bölüm, beyaz yüzeyleri ve açık ışık ve gölge düzeniyle, biçim ve değerin en sade hâlini gösterir; yeni başlayan biri için en uygun giriş budur. Usta çizimlerinden oluşan ikinci bölüm, Rönesans ve sonrası ustaların çizimlerinden, örneğin portre çizimlerinden yapılmış kopyaları içerir; burada çizginin ve taramanın inceliği öne çıkar. Canlı modelden yapılmış akademik figürlerin yer aldığı üçüncü bölüm ise en karmaşık olanıdır ve bütün bir bedenin oranlarını, duruşunu ve ışığını birlikte düşünmeyi gerektirir. Bir öğrencinin ilk plakasını ilk bölümden seçmesi ve ancak blok çizim ile gölge şekli yöntemini oturttuktan sonra ilerlemesi, kursun kurgulanış biçimine uygundur. Levhalarda yalnızca bitmiş çizim değil, çoğu zaman o çizime nasıl ulaşılacağını gösteren sadeleştirilmiş bir aşama da bulunur. Bu, kursun asıl öğretici yanıdır: öğrenci bir sonucu değil, bir düşünme sırasını kopyalar.

Bir plakayı kopyalamak, üç şeyi aynı anda eğitir. İlki, gözün ölçme becerisidir: oranları, açıları ve uzaklıkları plakayla kendi kâğıdın arasında karşılaştırarak tartmak. Birinci seviyede alçıyla ve modelle yaptığın yan yana ölçme, burada iki düz yüzey arasında yapıldığı için daha denetimli ve daha kolay kontrol edilebilir bir biçimde uygulanır. İkincisi, elin kararlılığıdır: uzun ve düz çizgileri, ince ve kesin konturları kararsızlığa düşmeden çekebilmek. Üçüncüsü, biçimi ve değeri düzenli bir sırayla düşünme alışkanlığıdır: önce büyük, sonra küçük; önce çizgi, sonra ton.

Plakanın bir üstünlüğü de, onun sabit olmasıdır. Canlı bir model kıpırdar, ışık değişir, bir alçı bile bakış açın değiştikçe başka görünür; plaka ise her bakışta aynıdır ve kendi kopyanı onunla doğrudan kıyaslayabilirsin. Bu, bir öğrencinin hatalarını açıkça görmesini ve bir sonraki denemede düzeltmesini sağlar. Van Gogh gibi, yalnız çalışan ve düzenli bir öğretmeni olmayan biri için bu levhaların değeri de buradan gelir: plaka, sessiz ama sabırlı bir öğretmen gibi, her karşılaştırmada doğruyu gösterir.

Bargue'ın levhaları, belirli bir dönemin ve belirli bir güzellik anlayışının yüzlerini ve bedenlerini gösterir; bunların çoğu antik heykellerden ya da Avrupa akademilerinin modellerinden gelir. Kursun öğrettiği yöntem ise evrenseldir: aynı blok çizim, ara bölümleme ve gölge şekli anlayışı, farklı ten renklerinden, yaşlardan ve yüz tiplerinden insanlara da aynı biçimde uygulanır. Kopyayı bitirdikten sonra aynı yöntemi, farklı yüzlerden oluşan kendi referanslarına uygulamak, bir dönemin kalıbını değil, bir çalışma biçimini öğrendiğini gösterir.

Blok çizim nasıl kurulur?

Blok çizim (block-in), bir çizimin başında biçimin genel sınırlarının ve ana oranlarının az sayıda, genellikle düz çizgiyle kabaca kurulduğu ilk aşamadır. Önce plakadaki biçimin en uç noktaları, en üst, en alt, en sol ve en sağ, kâğıda işaretlenir; sonra bu noktalar düz çizgilerle birleştirilerek biçimi saran bir çokgen elde edilir. Bu aşamada ayrıntıya bakılmaz; yalnızca büyük hacmin yeri, yüksekliği, genişliği ve eğimi önemlidir.

Düz çizgi soyutlaması (straight-line abstraction), eğri bir biçimin, onun en belirgin yönlerini izleyen birkaç düz çizgiyle yaklaşık olarak gösterilmesidir. Bir yanağın eğrisi, bir omuzun yuvarlaklığı ya da bir burnun kıvrımı, önce iki üç düz çizgiye indirgenir. Düz çizgilerin üstünlüğü, açılarının ve uzunluklarının kolayca ölçülüp karşılaştırılabilmesidir: bir eğrinin nerede döndüğünü kestirmek zordur, ama iki düz çizginin hangi açıyla birleştiğini görmek kolaydır. Birçok Bargue plakasında, bitmiş çizimin yanında bu düz çizgili aşama da gösterilir.

Blok çizim sırasında sık sık ölçmek gerekir. Kalemini kolunu uzatarak tutup plakadaki bir uzunluğu ölçmek ve onu başka bir uzunlukla karşılaştırmak, bir çekül çizgisiyle hangi noktaların birbirinin tam altında durduğunu kontrol etmek ve açıları kalemini eğerek tartmak, blok çizimin doğruluğunu sağlar. Bu aşamada yapılan küçük bir oran hatası, sonraki bütün aşamalara taşınacağı için, blok çizime zaman ayırmak ve onu defalarca plakayla karşılaştırmak en verimli yatırımdır.

Blok çizim hafif ve silinebilir çizgilerle yapılır. Sert bir kurşun kalem ya da hafif bir baskıyla çizilen çizgiler, sonraki aşamalarda düzeltilebilir ve bitmiş çizimin altında görünmez kalır. Kararlı ama hafif çizgiler çekmek, hem düzeltmeyi kolaylaştırır hem de kâğıdın yüzeyini korur.

Kopyanın boyutu da bir karardır. Kopyayı plakayla aynı boyutta yapmak, iki çizimi yan yana koyup ölçüleri doğrudan karşılaştırmayı kolaylaştırır; sight-size yönteminde olduğu gibi, bir bakış noktasından plakaya ve kâğıda sırayla bakıp farkı görmek mümkün olur. Kopyayı büyütmek ise her ölçüyü aynı oranla çarpmayı gerektirir ve karşılaştırmayı zorlaştırır, ama ayrıntıları daha rahat çizmeye izin verir. İlk kopyalarda aynı boyutta çalışmak, ölçme alışkanlığını pekiştirmenin daha güvenilir bir yoludur.

Biçim ve değer nasıl inceltilir?

Ara bölümleme (subdivision), blok çizimin büyük düz çizgilerinin daha kısa çizgilere bölünerek biçimin giderek daha ayrıntılı ve doğru bir biçimde yakalanmasıdır. Uzun bir düz çizgi, biçimin yön değiştirdiği noktalarda ikiye, sonra üçe bölünür; her bölüm plakayla karşılaştırılarak açısı düzeltilir. Bu sırada iç biçimler de yerleştirilir: gözlerin, burnun, ağzın ya da bir kasın yeri, önce küçük bloklar hâlinde, sonra aynı ara bölümlemeyle inceltilir. Kontur, bu kısa çizgilerin sonunda eğrilere dönüşür; ama eğriye erken geçmek, biçimin yapısını kaybettirir.

Gölge şekli (shadow shape), bir biçimin ışık almayan bölümünün, ışıklı bölümden ayrıldığı sınırın çizdiği şekildir. Bargue plakalarında gölge, ayrı bir biçim olarak düşünülür: önce gölgenin sınırı, yani ışığın gölgeye döndüğü çizgi, konturla aynı özenle, düz çizgilerle ve ara bölümlemeyle çizilir. Sonra gölgenin içi tek bir düz değerle doldurulur. Bu, ışık ve gölgeyi iki büyük bölge olarak ayırır ve biçime hemen bir hacim kazandırır. Tek bir lambanın bir küreye ya da bir kutuya düşürdüğü ışığı çalıştığın ilk derslerdeki düzen, burada bir kopya çiziminin içinde yeniden karşına çıkar.

Değerler, gölge şekli oturduktan sonra adım adım eklenir. Önce gölgenin en koyu yerleri, sonra ışıklı bölgedeki yarı tonlar ve en son en açık ışıklar kurulur; kâğıdın beyazı çoğu zaman en parlak ışıklar için korunur. Bu aşamada da plakayla sık sık karşılaştırmak, gözü kısıp iki çizimin değer düzenine bakmak ve geri çekilip bütüne bakmak gerekir. Bir yüz kopyalarken, değer aralığını modelin tenine göre planlamak, portre dersinde gördüğün gibi, sonradan kendi referanslarına geçtiğinde de işe yarar: koyu tenli bir yüzde ışıklı düzlemler bile orta değerde kalabilir ve gölge şekli çok daha ince değer farklarıyla ayrılır.

Kopyanın sonunda plakayı ve kendi çizimini yan yana koyup ters çevirerek, bir aynada ya da bir fotoğrafta karşılaştırmak, gözün alıştığı hataları yeniden görünür kılar. Birçok öğrenci aynı plakayı birkaç kez kopyalar; ikinci ve üçüncü denemede blok çizimin daha hızlı ve daha doğru oturduğunu görmek, yöntemin öğrenildiğinin en açık işaretidir.

Bir plaka tek oturumda bitirilmek zorunda değildir. Blok çizimi bir oturumda kurup ertesi gün dinlenmiş gözle yeniden bakmak, bir gün önce görülmeyen oran hatalarını çoğu zaman hemen ortaya çıkarır. Ara bölümleme ve kontur bir başka oturuma, gölge şekli ve değerler bir başkasına bırakılabilir. Her oturumun sonunda çizimin fotoğrafını çekmek, ilerlemeyi görmeyi ve hangi aşamada ne kadar zaman harcandığını anlamayı sağlar.

Uygulama

1. Malzeme: bir Bargue plakasının iyi bir baskısı ya da bir kütüphane ya da müze arşivinden alınmış yüksek çözünürlüklü görüntüsü, düzgün yüzeyli çizim kâğıdı, sert, orta ve yumuşak kurşun kalemler, hamur silgi, bir çekül ipi ya da ince bir çubuk; birkaç oturuma yayılan uzun bir çalışma planla.
2. Plakayı ve kâğıdını yan yana, aynı yükseklikte ve aynı uzaklıkta yerleştir; plakadaki biçimin uç noktalarını ölçerek kâğıda işaretle.
3. Uç noktaları düz çizgilerle birleştirerek blok çizimi kur; açıları ve uzunlukları plakayla defalarca karşılaştır.
4. Büyük çizgileri ara bölümlere ayır, iç biçimleri küçük bloklar hâlinde yerleştir ve konturu adım adım incelt.
5. Gölge şeklini düz çizgilerle çiz ve içini tek bir değerle doldur; sonra koyuları, yarı tonları ve ışıkları sırayla ekle.
6. Kopyanı ve plakayı ters çevirerek ya da bir fotoğrafta karşılaştır, hataları not et ve aynı plakayı bir kez daha kopyala.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Van Gogh ve Picasso neden aynı çizimleri kopyaladı? Çünkü Bargue ve Gérôme'un levhaları bir sonucu değil, bir düşünme sırasını öğretir: sabit bir örnek üzerinde gözün ölçmesini, elin kararlılığını ve biçimi büyükten küçüğe düşünmeyi. Düz çizgilerle kurulan bir blok çizim oranları ve açıları ortaya koyar, ara bölümleme konturu adım adım inceltir, gölge şekli ışığı ve gölgeyi iki büyük bölgeye ayırır ve değerler bu yapının üzerine sırayla eklenir. Levhalar bir dönemin yüzlerini gösterse de yöntem, farklı ten ve yüz tiplerine aynı biçimde uygulanır. Ödevde bir Bargue plakasını kopyalayacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir Bargue plakası kopyala.

1. Kursun ilk bölümünden, alçı dökümlerden yapılmış basit bir plaka seç: bir kulak, bir ayak ya da bir göz.
2. Plakayı ve kâğıdını yan yana yerleştirip blok çizimle başla; ara bölümlemeyle konturu incelt.
3. Gölge şeklini ayrı bir biçim olarak çiz, tek bir değerle doldur ve değerleri sırayla ekleyerek çizimi bitir.
4. Kopyanı plakayla karşılaştırdığın bir fotoğraf ekle ve en çok zorlandığın aşamayı ve bir sonraki denemede neyi farklı yapacağını birkaç cümleyle yaz.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Blok çizimin oranları ve açıları plakayla örtüşüyor mu?
• Kenar ve Ayrıntı: Kontur ara bölümlemeyle inceltilmiş ve kararlı mı?
• Değer (Ton): Gölge şekli net mi; değerler plakanın değer düzenini izliyor mu?
• Bitmişlik ve Sunum: Kopya ve karşılaştırma fotoğrafı düzenli sunulmuş mu?

Kendini sına

1. Bargue ve Gérôme'un çizim kursu hangi üç bölümden oluşur?

• A) Manzara, natürmort ve portre.
• B) Alçı dökümler, usta çizimleri ve canlı modelden akademik figürler.
• C) Renk, perspektif ve anatomi.
• D) Suluboya, yağlı boya ve karakalem.

2. Blok çizimin ilk adımı nedir?

• A) Gözleri ayrıntılı çizmek.
• B) Gölgeleri koyulaştırmak.
• C) Biçimin uç noktalarını işaretleyip düz çizgilerle birleştirmek.
• D) Konturu eğrilerle çizmek.

3. Düz çizgi soyutlamasının üstünlüğü nedir?

• A) Düz çizgilerin açıları ve uzunlukları kolayca ölçülüp karşılaştırılabilir.
• B) Çizimi daha hızlı bitirir.
• C) Silgi kullanmayı gereksiz kılar.
• D) Değerleri otomatik olarak kurar.

4. Gölge şekli nasıl çizilir?

• A) Kademeli bir tonla, sınır belirsiz bırakılarak.
• B) En sonda, ayrıntılarla birlikte.
• C) Hiç çizilmez.
• D) Önce ışık ve gölge sınırı çizilir, sonra içi tek bir düz değerle doldurulur.

5. Bir plakayı kopyalamanın canlı modele göre üstünlüğü nedir?

• A) Plaka daha renkli olduğu için.
• B) Plaka sabittir; kopya onunla doğrudan karşılaştırılıp hatalar açıkça görülebilir.
• C) Plaka her bakışta değişir.
• D) Plaka ölçme gerektirmez.

Cevaplar

1. B — Kurs, akademik eğitimin sırasını izleyerek alçıdan usta çizimlerine ve canlı modele ilerler.
2. C — Önce büyük hacmin yeri ve sınırları kurulur; ayrıntı sonraya bırakılır.
3. A — Bir eğrinin nerede döndüğünü kestirmek zordur, iki düz çizginin açısını görmek kolaydır.
4. D — Işık ve gölgeyi iki büyük bölgeye ayırmak, biçime hemen hacim kazandırır.
5. B — Değişmeyen bir örnek, öğrencinin kendi kopyasını her aşamada doğrudan kıyaslamasına izin verir.

Referans görseller

• Özgün çekim: plakanın ve kâğıdın yan yana yerleştirilmesi; uç noktaların ölçülmesi ve düz çizgili blok çizim.
• Özgün çekim: ara bölümlemeyle konturun inceltilmesi; gölge şeklinin çizilip tek değerle doldurulması; değerlerin eklenmesi.
• Özgün çekim: aynı yöntemin farklı ten ve yüz tiplerinden bir referansa uygulanması; kopya ile plakanın ters çevrilerek karşılaştırılması.

Sonraki derse köprü

Bargue kursunun ilk bölümü alçı dökümlerden yapılmış çizimlerle başlar. Sonraki derste plakadan bir adım öteye geçip gerçek bir alçının karşısına oturuyoruz: tek bir ışığın beyaz bir yüzeyde yarattığı değerleri, üç boyutlu bir biçimi doğrudan gözlemleyerek çizmeye.