Tüy ve kürk

Öğrenme hedefi

Kısa, uzun ve kıvırcık tüyleri boyayabileceksin. Kürkü, bedeni saran ve ışıkla gölgeyi birlikte taşıyan geniş bölgeler olarak okuyabilecek; bir hayvanın tüy yönlerini bir haritada gösterebilecek; kısa, uzun ve kıvırcık tüylerin ışığı nasıl farklı taşıdığını açıklayabilecek; arkadan gelen ışığın tüy kenarında oluşturduğu parlak haleyi ve koyu ya da beyaz tüydeki renkleri gözlemleyebilecek; çizgili ya da benekli desenleri biçimi izleyecek biçimde yerleştirebilecek ve tüyü kütleden başlayıp birkaç seçilmiş telle bitirebileceksin.

Kanca

Tüy de tel tel değil, kütle olarak mı boyanır?

Kucağındaki bir hayvanın kürküne burnunu dayayıp bakınca, sayısız ince tel görürsün. İlk içgüdü, bu telleri tek tek çizmektir; saatler süren bir çabadan sonra ise ortaya çoğu zaman düz, sert ve cansız bir yüzey çıkar. Oysa uzaktan bakınca kürk, yumuşak bir kütle gibi görünür: ışıkta açılan, gölgede koyulaşan, bedenin kıvrımlarını izleyen bir örtü. Portre dersinde saçı tutamlar ve kütleler olarak ele almıştın. Bu ders, aynı düşünceyi hayvan tüyüne taşıyor ve kısa, uzun ve kıvırcık tüyleri kütleden başlayarak boyamanın yollarını ele alıyor.

Bağlam

Amsterdam'daki Rijksmuseum'da, SK-A-3089 numarasıyla korunan, bir kitap sayfasından biraz büyük bir pano durur: Hollandalı-Belçikalı ressam Henriëtte Ronner-Knip'in (1821–1909) Oynayan Kedi (Katjesspel) adlı eseri. Pano üzerine yağlı boyayla yapılmış bu 32,8 × 45,2 santimetrelik resim, müzenin kayıtlarına göre 1860'lar ile 1870'ler arasına tarihlenir. Resimde genç bir kedi bir masanın üzerindeki domino taşlarıyla oynar; yanındaki bir kül tablasında yanan bir puro her an devrilebilecekmiş gibi durur.

Ronner-Knip, özellikle kedi resimleriyle tanınır ve kaynaklara göre bu sevimli ve eğlenceli sahneler, dönemin insanlarının evcil hayvanlara duyduğu sevgiye seslendiği için onu zamanının en başarılı Hollandalı sanatçılarından biri yaptı. Onun kedilerinde kürk, tek tek çizilmiş tellerden değil, ışıkta yumuşayan kütlelerden kurulur; teller ancak kenarlarda, bıyıklarda ve kulak içlerinde seçilir. Bu ders, onun resimlerinde görülen bu yaklaşımı, tüyü önce bir kütle olarak görüp sonra seçilmiş ayrıntılarla bitirmeyi ele alıyor.

Ana anlatım

Tüy neden kütle olarak görülür?

Tüy kütlesi (fur mass), bir hayvanın tüylerinin, ayrı ayrı teller olarak değil, alttaki biçimi saran ve birlikte ışık ve gölge alan bir yüzey olarak görülmesidir. Bir kedinin sırtındaki tüy, bir silindirin üzerine örtülmüş yumuşak bir kumaş gibi davranır: ışığa bakan yanı açık, ışıktan uzaklaşan yanı koyu, arada yumuşak bir geçiş vardır. Bu değer düzeni, tellerin sayısından çok daha önemlidir. Bir kürkü tel tel çizmeye başlayan biri, bu düzeni kaybeder; bütün teller aynı değerde çizildiğinde kürk düzleşir ve hayvanın hacmi kaybolur.

Bu yüzden tüyü boyamanın sırası, portre dersinde saç için gördüğün sırayla aynıdır: önce büyük kütle ve onun ışık ve gölge değerleri, sonra kütlenin içindeki tutamlar ya da bölgeler, sonra kenarlar ve en son olarak birkaç seçilmiş tel. Seçilmiş teller, kütlenin kenarında, ışığın vurduğu bir tutamın ucunda ya da kulak ve göz çevresi gibi ayrıntılı bölgelerde yer alır. Bütün yüzeyi tellerle doldurmak yerine birkaç doğru yerdeki tel, izleyicinin zihnine kürkün geri kalanını tamamlatır.

Tüy yönü haritası (fur direction map), bir hayvanın bedeni üzerinde tüylerin hangi yöne doğru uzandığını gösteren oklarla yapılmış şemadır. Hayvan çizimi dersinde tüyün altındaki biçimi izlediğini görmüştün: omurga boyunca arkaya, bacaklarda aşağıya. Bir haritada bu akış daha ayrıntılı görülür: yüzde burundan gözlerin çevresine ve kulaklara doğru yayılan tüyler, boyunda bir yakayı andıran dönüşler, göğüste ve bacakların arkasında farklı yönlere akan bölgeler. Bazı yerlerde tüyler bir noktanın çevresinde döner ya da iki yöne ayrılarak bir çizgi oluşturur. Boyamaya başlamadan önce hayvanın küçük bir çizimi üzerinde bu haritayı oklarla çıkarmak, fırça darbelerinin yönünü baştan belirler ve kürkün bedeni gerçekten sardığını hissettirir.

Kısa, uzun ve kıvırcık tüy nasıl farklı davranır?

Kısa tüy, bedenin biçimini sıkıca izler. Tüyü kısa olan bir hayvanda kasların ve kemiklerin çıkıntıları deri ve tüy altından okunur; bir önceki derste gördüğün yüzey işaretleri burada açıkça görünür. Kısa tüy çoğu zaman ışığı düzgün bir yüzey gibi yansıtır ve kaslı bir omuzda ya da kalçada parlak bir ışık bandı oluşturabilir. Boyarken değer geçişleri yumuşak tutulur; fırça darbeleri kısa ve tüy yönünde olur, ama bu darbeler ayrı ayrı teller değil, yüzeyin dokusudur.

Uzun tüy ise bedenin biçimini kısmen gizler. Uzun tüylü bir kedide ya da köpekte tüy, tutamlar hâlinde yer çekimiyle aşağı düşer, kenarlarda dalgalanır ve bedenin dış hattını yumuşatır. Burada tüy kütlesinin kendisinin bir ağırlığı ve biçimi vardır: bir tutamın bir tarafı ışık alır, öbür tarafı gölgede kalır, altında ise tutamın kendi gölgesi düşer. Uzun tüyü boyarken önce bu tutamları büyük biçimler olarak kurmak, sonra aralarındaki koyu boşlukları ve en son tutamların ışık alan uçlarını eklemek gerekir. Altındaki beden unutulmamalıdır: uzun tüyün altında da bir omuz, bir göğüs ve bir leğen vardır ve tüy onların üzerinden düşer.

Kıvırcık tüy, küçük halkalardan ya da dalgalardan oluşur. Her halka küçük bir silindir ya da bir yay gibi davranır ve kendi ışığını, gölgesini ve yansıyan ışığını taşır. Ama bütün halkaları tek tek çizmek, yine kütleyi kaybettirir. Bunun yerine önce kıvırcık kürkün büyük kütlesi ve genel ışık düzeni kurulur; sonra ışığın vurduğu bölgelerde birkaç halka açık tepe noktaları ve koyu içleriyle belirginleştirilir, gölgede kalan bölgelerde ise halkalar birbirine karışan bir doku olarak bırakılır.

Alt tüy (undercoat), birçok kedi ve köpekte uzun ve kaba üst tüylerin altında bulunan kısa, yumuşak ve yoğun tüy katmanıdır. Alt tüy kürkü kabartır, ona hacim verir ve bazen üst tüyden farklı bir renkte olur. Kürkün arasından görünen daha açık ya da daha koyu bir katman, çoğu zaman bu alt tüydür. Rüzgârda ya da hayvan kıpırdadığında kürkün aralanıp bu katmanı göstermesi, bir portreye gerçeklik katan bir ayrıntıdır.

Işık, renk ve desen nasıl işlenir?

Kontur ışığı (rim light), ışık hayvanın arkasından ya da yanından geldiğinde tüylerin kenarında oluşan parlak, ince haledir. Işık tüylerin ucundan geçerken onları aydınlatır ve hayvanın dış hattı, koyu bir fonun önünde parlak bir çizgi gibi belirir. Bu hale, özellikle uzun tüylü hayvanlarda, kulak kenarlarında ve bıyıklarda çok güzel görünür. Onu boyamak için dış hattın bir kısmını açık ve yumuşak bırakmak ya da en sonda birkaç açık telle kenarı yakalamak yeterlidir.

Tüyün rengi, ışığa ve çevreye göre değişir. Koyu, siyah bir kedinin kürkü düz bir siyah değildir: ışığa bakan yüzeylerde gökyüzünün ya da pencerenin serin ışığını yansıtır, parlak bölgelerde mavimsi ya da gri bir ton alır. Beyaz bir köpeğin kürkü de düz bir beyaz değildir: gölgeli bölgelerde serin griler, morlar ya da maviler, ışıkta ise sıcak bir krem rengi görülür. Kürkü doğrudan tüpten çıkan siyah ya da beyazla boyamak onu düzleştirir; gözlemlenen ton farklarıyla kurmak hacmi ve ışığı korur.

Tüy deseni (coat pattern), bir hayvanın kürkündeki çizgiler, benekler, lekeler ya da renk geçişleridir. Bir tekir kedinin çizgileri ya da bir dalmaçyalı köpeğin benekleri düz bir kâğıda çizilmiş desenler değildir; bedenin üzerine sarılmışlardır ve biçimi izlerler. Tekir çizgileri sırtın ve karnın eğrisini saran yaylar çizer; bir silindirin çevresine sarılmış çizgiler gibi, kenara yaklaştıkça sıklaşır ve kısalır. Desenin değeri de ışıkla değişir: ışıkta açık, gölgede koyu kalır. Deseni doğru yerleştirmek, bir hayvanın hacmini ve duruşunu anlatmanın en etkili yollarından biridir.

Bıyıklar ve kulak içindeki ince tüyler genellikle en son eklenir. Bıyıklar ince, açık ve kendinden emin tek darbelerle çizilir; yağlı boyada ince bir fırçayla ya da ıslak boyaya bir fırça sapıyla kazınarak, suluboyada ise baştan boş bırakılarak ya da en sonda açık bir boyayla yapılır. Kuru fırça, ıslak boyanın içinden kazıma ve renkli kalemde kâğıda önceden çizik atma gibi yöntemler de ince açık telleri kütlenin üzerinde göstermenin yollarıdır. Hangi yöntemin seçileceği malzemeye ve istenen etkiye bağlıdır.

Uygulama

1. Malzeme: kısa, uzun ve kıvırcık tüylü hayvanların fotoğrafları ya da gözlemleyebileceğin evcil hayvanlar; seçtiğin boya ya da renkli kalemler, bir yuvarlak ve bir düz fırça, eskiz defteri; birkaç kısa oturum ayır.
2. Her hayvanın küçük bir çizimi üzerinde tüy yönü haritası çıkar; yönleri oklarla, tüyün döndüğü ya da ayrıldığı noktaları işaretle.
3. Kısa tüylü hayvanı yüzey olarak boya: önce ışık ve gölge değerlerini kur, sonra kas ve kemik çıkıntılarını, en son kısa darbelerle doku ekle.
4. Uzun tüylü hayvanı tutamlar hâlinde boya: tutamların büyük biçimlerini, aralarındaki koyu boşlukları ve ışık alan uçlarını sırayla kur.
5. Kıvırcık tüyü önce bir kütle olarak boya, sonra yalnızca ışığın vurduğu bölgelerde birkaç halkayı belirginleştir.
6. Her çalışmada en sonda kontur ışığını, bıyıkları ve birkaç seçilmiş teli ekle; koyu ya da beyaz tüyde gözlemlenen renkleri not et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Tüy de tel tel değil, kütle olarak mı boyanır? Evet, önce kütle olarak: tüy, altındaki biçimi saran ve birlikte ışık ve gölge alan bir yüzeydir. Bir tüy yönü haritası fırça darbelerinin yönünü belirler; kısa tüy biçimi sıkıca izler, uzun tüy tutamlar hâlinde düşer, kıvırcık tüy halkalardan oluşan bir doku kurar, alt tüy ise kürke hacim verir. Kontur ışığı dış hattı parlatır, koyu ve beyaz tüyler çevrenin renklerini taşır, desenler bedenin etrafına sarılır; teller ve bıyıklar ise en sonda, seçilerek eklenir. Ronner-Knip'in kedileri, yumuşak kütlelerin birkaç doğru yerdeki tel ile nasıl canlı bir kürke dönüştüğünü gösterir. Ödevde üç tüy tipi çalışması yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Üç tüy tipi çalışması yap.

1. Kısa, uzun ve kıvırcık tüylü birer hayvan seç ve her biri için bir tüy yönü haritası çıkar.
2. Her hayvandan avuç içi büyüklüğünde bir bölümü, örneğin bir omuzu, bir kulağı ya da göğsü, kütleden başlayarak istediğin malzemeyle işle.
3. En az bir çalışmada arkadan gelen ışığın oluşturduğu kontur ışığını, bir başkasında bir tüy desenini biçimi izleyecek biçimde göster.
4. Her çalışmanın yanına kullandığın sırayı ve teknikleri ve koyu ya da açık tüyde gözlemlediğin renkleri kısaca not et.

Kendini değerlendir

• Değer (Ton): Tüy kütleleri ışık ve gölge alarak hacim kazanmış mı; teller değer düzenini bozmuyor mu?
• Kenar ve Ayrıntı: Seçilmiş teller, bıyıklar ve kontur ışığı doğru yerlerde mi?
• Teknik ve Malzeme: Üç tüy tipi birbirinden açıkça ayırt edilebiliyor mu?
• Tüy yönü haritası çıkarmak fırça darbelerini nasıl değiştirdi?

Kendini sına

1. Kürkü boyamaya neden tek tek tellerle başlamayız?

• A) Teller hiç görülmediği için.
• B) Bütün teller aynı değerde çizildiğinde kürk düzleşir ve hacim kaybolur.
• C) Fırçalar tel çizmeye uygun olmadığı için.
• D) Teller yalnızca fotoğrafta görüldüğü için.

2. Uzun tüy kısa tüyden nasıl farklı davranır?

• A) Bedenin biçimini sıkıca izler ve kasları gösterir.
• B) Hiç ışık almaz.
• C) Tutamlar hâlinde yer çekimiyle düşer ve bedenin dış hattını yumuşatır.
• D) Her zaman kıvırcıktır.

3. Kontur ışığı nedir?

• A) Arkadan ya da yandan gelen ışığın tüy kenarında oluşturduğu parlak hale.
• B) Hayvanın gölgesi.
• C) Gözdeki parlaklık.
• D) Kürkün koyu desenidir.

4. Tekir bir kedinin çizgileri nasıl çizilmelidir?

• A) Düz ve paralel çizgiler olarak.
• B) Bedenin eğrisini saran ve kenara yaklaştıkça sıklaşan yaylar olarak.
• C) Yalnızca başta.
• D) Rastgele.

5. Siyah bir kedinin kürkünde ışığa bakan yüzeyler nasıl görünebilir?

• A) Tamamen düz siyah.
• B) Kırmızı.
• C) Parlak sarı.
• D) Gökyüzünün ya da pencerenin serin ışığını yansıtarak mavimsi ya da gri.

Cevaplar

1. B — Değer düzeni kaybolunca kürk bir yüzey olarak okunmaz; hacmi kütle ve değer kurar.
2. C — Uzun tüyün kendi ağırlığı ve biçimi vardır; tutamlar hâlinde düşerek hattı yumuşatır.
3. A — Işık tüy uçlarından geçerken onları aydınlatır ve dış hat parlak bir çizgi gibi belirir.
4. B — Desen bedenin etrafına sarıldığı için silindirin çevresindeki çizgiler gibi kenara doğru sıklaşır.
5. D — Koyu kürk çevresindeki ışığı yansıtır; bu yüzden ışığa bakan yerlerde serin tonlar görülür.

Referans görseller

• Özgün şema: iki farklı evcil hayvanın bedeninde tüy yönü haritası; tüyün döndüğü ve ayrıldığı noktalar.
• Özgün çekim: kısa, uzun ve kıvırcık tüyün kütleden tellere doğru boyanması.
• Özgün çekim: kontur ışığı; siyah ve beyaz kürkte gözlemlenen renkler; tekir desenin bedenin etrafına sarılması.

Sonraki derse köprü

Kürk bir hayvanın bedenini sarar; ama bir hayvan portresinde izleyicinin gözü önce yüze ve gözlere gider. Sonraki derste bir hayvanın gözünü, yansımasını ve çevresindeki küçük kaslarla birlikte kurduğu ifadeyi ele alıyoruz.