Böcek ve hayvan illüstrasyonu

Öğrenme hedefi

Hayvan örneklerini bilimsel doğrulukla çizebileceksin. Bir böceğin vücut bölümlerini, bacaklarını, antenlerini ve kanatlarını doğru terimlerle tanıyabilecek; bilimsel illüstrasyonda sık kullanılan sırttan görünüşü ve bir simetri ekseni üzerinden çalışmayı uygulayabilecek; bacak eklemlerini ve kanat damarlarını ölçerek ve sayarak çizebilecek; müze ve koleksiyon örneklerini, ölü bulunmuş hayvanları ve fotoğrafları etik biçimde kaynak olarak kullanabilecek ve bir böceği tanımaya yarayan ayrıntılarıyla bir levhada sunabileceksin.

Kanca

Bir böcek bilimsel doğrulukla nasıl çizilir?

Bir böceği bir kez yakından görmek, onu çizmeye başlamak için yetmez. Sayısız eklemden oluşan bacaklar, bölümlere ayrılmış antenler, parlak kabuğunda yansıyan ışık, iki yanın birbirine neredeyse tıpatıp benzemesi ve her şeyin bir tırnak büyüklüğünde bir alana sığması, hem göz hem de el için zorlayıcıdır. Üstelik bir böcek kıpırdar, uçar ya da yalnızca birkaç saniye ortada kalır. Bu ders, böcekleri ve başka canlıları türlerini tanıtacak kadar doğru çizmenin yollarını ele alıyor.

Bağlam

Los Angeles'taki J. Paul Getty Müzesi'nde, 83.GC.214 numarasıyla kayıtlı küçük bir resim bulunur: Albrecht Dürer'in 1505 tarihli Geyik Böceği (Stag Beetle). Yalnızca 14,1 × 11,4 santimetrelik bu resim, kâğıt üzerine suluboya ve guajla yapılmıştır. Müzeye göre kâğıdın sol üst köşesi sonradan eklenmiştir ve sol antenin ucu da sonraki bir el tarafından boyanmıştır. Resimde iri çeneleri öne uzanmış bir erkek geyik böceği, hafif yandan ve yukarıdan görülür; bacakları yere basar, parlak kabuğu ışığı yansıtır.

Getty'nin açıklamasına göre bu çalışma, Dürer'in en etkili ve en çok kopyalanan doğa çalışmalarından biridir. Dürer'in çağdaşlarının birçoğu böcekleri canlıların en aşağısında görürken, bir böceği tek başına bir sanat eserinin odağı yapmak 1505'te benzeri görülmemiş bir karardı. Müze, Dürer'in bu resmi büyük olasılıkla atölyesinde, doğadan yaptığı hızlı eskizlere ve belleğine dayanarak yaptığını belirtir. Bu ayrıntı, bu dersin temel sorusunu da açar: bir hayvanı canlı hâliyle, bir anlık gözlemle ve bellekle çizmek ile onu bilimsel bir levha için ölçerek, sayarak ve standart bir açıdan çizmek arasında ne fark vardır?

Ana anlatım

Bir böceğin yapısı nasıl okunur?

Bir böceği çizmeden önce, bitki gözlemi dersinde bir yaprağı okuduğun gibi, onu parçalarına ayırmak gerekir. Bir böceğin vücudu üç ana bölümden oluşur: baş, göğüs ve karın. Başta antenler, bileşik gözler ve ağız parçaları bulunur; geyik böceğinin erkeğinde bu ağız parçalarından çeneler büyüyüp bir geyiğin boynuzlarını andıran bir biçim almıştır. Üç çift bacak ve kanatlar göğse bağlıdır. Karın, genellikle birbirini izleyen halkalardan oluşur.

Kın kanat (elytron), böceklerde ön kanatların sertleşip arkadaki zar kanatları koruyan bir kabuğa dönüşmüş biçimidir. Bir kın kanatlı böceğe sırttan bakıldığında gördüğün parlak kabuğun büyük bölümü bu iki kın kanattır ve ortada birbirine değdikleri bir çizgi boyunca birleşirler. Bu çizgi, çizimde simetri ekseninin doğal bir işaretidir. Kın kanatların yüzeyindeki çukurlar, çizgiler ya da noktalar, birçok türü birbirinden ayıran tanı özellikleri arasındadır.

Bacaklar, birbirine eklemlerle bağlanmış bölümlerden oluşur. Gövdeye yakın kısa bölümlerden sonra genellikle uzunca bir uyluk, onun ardından ince bir baldır ve en uçta birkaç küçük parçadan oluşan ayak gelir. Bu bölümlerin sayısı, uzunlukları ve üzerlerindeki dikenler ya da tüyler, türü tanımada önemlidir. Antenlerin halkaları da sayılır; bazı böceklerde antenler ipliksi, bazılarında ise uçlarında yelpaze ya da topuz biçiminde genişler. Bir böceği çizmeden önce bu parçaları bir büyüteçle incelemek ve kaç halka, kaç bölüm, kaç diken olduğunu not etmek, çizimin sonradan düzeltilmesini gerektirecek hataları baştan önler.

Kanatlar açık gösterilecekse, kanat damarlanması da önemlidir. Bir bitki yaprağında olduğu gibi, zar kanatların damarları da türe göre belirli bir düzen gösterir ve bir sineği, bir arıyı ya da bir kelebeği ayırt etmede kullanılır. Bu damarlar da ölçülerek ve sayılarak, gerekirse büyütülmüş bir ayrıntı olarak çizilir.

Bilimsel görünüş nasıl kurulur?

Sırttan görünüş (dorsal view), bir hayvanın tam yukarıdan, sırtına dik bir açıyla görülmesidir ve böcek illüstrasyonunda en sık kullanılan standart görünüştür. Bu açıda böceğin sağ ve sol yarısı eşit görünür, bacaklar ve antenler iki yana simetrik olarak açılmış biçimde gösterilir ve vücut bölümlerinin oranları kısaltım olmadan okunur. Gerektiğinde yandan ya da alttan görünüşler de eklenir; bir levhada aynı türün birkaç görünüşü, bir yaprağın parçalarının bir arada gösterilmesine benzer biçimde yan yana yer alabilir.

Dürer'in Geyik Böceği bu standarda uymaz: hafif yandan ve yukarıdan bakar, böceği bir sahnede duran canlı bir varlık gibi gösterir. Bu açı, böceğin hacmini ve duruşunu güçlü biçimde hissettirir; ama bazı bacaklar ve antenin bir kısmı kısalır ya da gizlenir. Bilimsel bir levha ise genellikle bütün bacakların ve antenlerin açıkça görüldüğü bir görünüşü tercih eder. İki yaklaşım farklı amaçlara hizmet eder; hangisinin seçileceği, çizimin sanatsal bir etki mi yoksa bir tür tanımı mı amaçladığına bağlıdır.

Simetri ekseni (axis of symmetry), bir hayvanın vücudunu birbirinin aynası olan iki yarıya bölen hayali çizgidir. Sırttan görünüşte önce bu eksen kâğıda dik bir çizgi olarak çizilir; sonra başın, göğsün ve karnın uzunlukları bu eksen üzerinde pergelle ölçülerek işaretlenir ve her bölümün genişliği eksenin iki yanına eşit olarak dağıtılır. Bazı illüstratörler böceğin bir yarısını dikkatle çizip onu aydınger kâğıdıyla ters çevirerek öbür yarıya aktarır; bu, iki yanın tutarlılığını güvenceye alır. Ama gerçek bir örnekte bacaklar ve antenler çoğu zaman tam simetrik durmaz, bazı parçalar kırılmış ya da eksik olabilir. Bu yüzden aktarılan yarı, gerçek örnekle karşılaştırılarak düzeltilir ve eksik parçalar uydurulmaz, başka bir örnekten ya da güvenilir bir kaynaktan tamamlanıp bu durum not edilir.

Ölçek ve ton da bilimsel illüstrasyon dersinde gördüğün standartları izler. Böcekler çoğu zaman gerçek boyutlarından birkaç kat büyük çizilir ve yanlarına bir ölçek çubuğu konur. Işık tutarlı olarak sol üstten gelir. Basılacak siyah beyaz çizimlerde, parlak kabuğun hacmi ve yansımaları noktalama ile kurulur: noktalar gölgeli yerlerde sıklaşır, parlak yerlerde kâğıt boş bırakılır. Renkli çizimlerde ise suluboya dersinde gördüğün katmanlama yöntemi, kabuğun rengini ve parıltısını kurar.

Örnekler nereden bulunur?

Bilimsel bir levha için bir canlıyı çizmek, onu uzun süre ve yakından incelemeyi gerektirir. Canlı bir böcek bu kadar hareketsiz durmaz. Bu yüzden bilimsel illüstratörler çoğu zaman müze ve üniversite koleksiyonlarındaki örneklerle çalışır. Müze örneği (museum specimen), bilimsel amaçla toplanmış, korunmuş, etiketlenmiş ve bir koleksiyonda saklanan hayvan ya da bitki örneğidir. Böcek koleksiyonlarında örnekler genellikle bir iğneye tutturulmuş, bacakları ve antenleri açılarak kurutulmuş ve toplandıkları yer ve tarihle birlikte etiketlenmiştir. Bu örnekler, türün ayrıntılarını büyüteç ya da mikroskop altında saatlerce incelemeye izin verir.

Örnek etiği (specimen ethics), çizim için canlıların toplanmasında, kullanılmasında ve kaynak gösterilmesinde gözetilen sorumluluklardır. Birçok ülkede bazı türler koruma altındadır ve onları toplamak yasaktır; koruma alanlarında hiçbir canlının toplanmaması gerekebilir. Bir böceği yalnızca çizmek için öldürmek yerine, ölü bulunmuş örnekleri, müze ve üniversite koleksiyonlarını, izin verilen durumlarda bir kavanozda kısa süre incelenip doğaya geri bırakılan canlıları ve kendi çektiğin fotoğrafları kullanmak mümkündür. Bir koleksiyon örneğiyle çalışırken, örneğin koleksiyonunu ve katalog numarasını çizimin yanına yazmak, sonradan başkalarının aynı örneği bulup çizimi doğrulamasına olanak tanır.

Memeliler ve kuşlar için de benzer kaynaklar geçerlidir: doğa tarihi müzelerindeki doldurulmuş hayvanlar, iskelet koleksiyonları ve bir veteriner ya da hayvanat bahçesiyle yapılan işbirlikleri. Hayvan çizimi dersinde canlı hayvanları hızlı eskizlerle yakalamayı ve tüylerin yönünü görmeyi öğrenmiştin; bilimsel illüstrasyonda bu hızlı eskizler, müze örneklerinden alınan ölçü ve ayrıntılarla birleştirilir. Dürer'in doğadan eskizlerini atölyede belleğiyle birleştirmesi, bir bakıma bu yöntemin erken bir örneğidir; bilimsel bir levhada ise bellek, ölçü ve kayıtla desteklenir.

Uygulama

1. Malzeme: ölü bulunmuş bir böcek, bir koleksiyon örneği ya da kendi çektiğin yüksek çözünürlüklü birkaç fotoğraf; bir büyüteç, pergel ve cetvel, H ve B kurşun kalemler, aydınger kâğıdı, siyah bir teknik kalem, düzgün yüzeyli çizim kâğıdı; iki saat ayır.
2. Böceği büyüteçle incele; baş, göğüs ve karnı, bacak bölümlerini, anten halkalarını ve kın kanatların yüzey ayrıntılarını sayarak not et.
3. Kâğıda dik bir simetri ekseni çiz; böceğin uzunluğunu ve bölümlerin genişliklerini pergelle ölçüp belirlediğin bir oranda büyüterek eksenin iki yanına aktar.
4. Böceğin bir yarısını bacakları ve anteniyle dikkatle çiz; aydınger kâğıdıyla öbür yarıya aktar ve gerçek örnekle karşılaştırarak düzelt.
5. Kurşun kalem çizimi teknik kalemle temize çek ve kabuğun hacmini, sol üstten gelen ışığa göre noktalamayla kur.
6. Bir bacağın ya da bir antenin büyütülmüş ayrıntısını ekle; ölçek çubuğunu, büyütme oranını, türün adını ve örneğin kaynağını yaz.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Bir böcek bilimsel doğrulukla nasıl çizilir? Önce okunur: baş, göğüs ve karın, bacak bölümleri, anten halkaları ve kın kanatların yüzeyi sayılarak ve adlandırılarak incelenir. Sonra standart bir görünüşte, çoğu zaman sırttan, bir simetri ekseni üzerinde ölçülerek kurulur; bir yarı aktarılıp gerçek örnekle karşılaştırılır, ton noktalamayla ya da katmanlarla eklenir ve bir ölçek çubuğu konur. Örnekler koleksiyonlardan, ölü bulunmuş hayvanlardan ya da fotoğraflardan etik biçimde edinilir ve kaynağı yazılır. Dürer'in Geyik Böceği, bir böceği bir sanat eserinin odağı yapan ilk resimlerden biridir; bilimsel levha ise aynı dikkati ölçü ve kayıtla birleştirir. Ödevde kendi böcek levhanı hazırlayacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir böcek levhası hazırla.

1. Etik biçimde edinilmiş bir böcek örneği ya da kendi çektiğin fotoğrafları seç; türünü ve örneğin kaynağını not et.
2. Böceğin sırttan görünüşünü simetri ekseni üzerinde, ölçerek ve belirttiğin bir oranda büyüterek çiz; bacak ve anten bölümlerini sayarak yerleştir.
3. Çizimi teknik kalemle temize çek ve hacmi noktalamayla ya da suluboya katmanlarıyla kur; en az bir büyütülmüş ayrıntı ve mümkünse bir yandan görünüş ekle.
4. Levhayı ölçek çubuğu, büyütme oranı, tür adı, tarih ve örneğin kaynağıyla tamamla.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Vücut bölümlerinin oranları ve bacak ve anten bölümlerinin sayısı örnekle örtüşüyor mu?
• Kenar ve Ayrıntı: Simetri tutarlı ama gerçek örneğin farklılıklarını da gösteriyor mu; büyütülmüş ayrıntı açık mı?
• Değer (Ton): Kabuğun hacmi ve parlaklıkları tutarlı bir ışıkla kurulmuş mu?
• Böceği çizerken daha önce hiç fark etmediğin hangi ayrıntıyı gördün?

Kendini sına

1. Bir böceğin vücudu hangi üç ana bölümden oluşur?

• A) Baş, göğüs ve karın.
• B) Baş, kanat ve kuyruk.
• C) Gövde, bacak ve anten.
• D) Kabuk, kanat ve göz.

2. Böcek illüstrasyonunda en sık kullanılan standart görünüş hangisidir?

• A) Alttan görünüş.
• B) Hafif yandan ve yukarıdan görünüş.
• C) Sırttan görünüş.
• D) Arkadan görünüş.

3. Kın kanat nedir?

• A) Böceğin arka bacağı.
• B) Sertleşip arka kanatları koruyan ön kanat.
• C) Böceğin anteni.
• D) Karındaki bir halka.

4. Aydınger kâğıdıyla aktarılan yarı neden gerçek örnekle karşılaştırılır?

• A) Kâğıdı korumak için.
• B) Çizimi hızlandırmak için.
• C) Rengi doğru bulmak için.
• D) Gerçek örneklerde bacaklar ve antenler tam simetrik olmayabileceği ve parçalar eksik olabileceği için.

5. Dürer'in Geyik Böceği hakkında hangisi doğrudur?

• A) Müzeye göre büyük olasılıkla atölyede, doğadan eskizlere ve belleğe dayanılarak yapıldı.
• B) Tam sırttan görünüşle çizilmiş bilimsel bir levhadır.
• C) Bir kitaptaki baskıdır.
• D) Yağlı boyayla tuvale yapılmıştır.

Cevaplar

1. A — Baş antenleri, gözleri ve ağız parçalarını taşır; bacaklar ve kanatlar göğse bağlıdır.
2. C — Sırttan bakıldığında iki yarı eşit görünür ve bacaklar ile antenler kısalmadan okunur.
3. B — Ön kanatların sertleşmesiyle oluşan kabuk, zar kanatları üstten örter.
4. D — Aktarım tutarlılık sağlar, ama örneğin gerçek farklılıkları ve eksikleri ayrıca gözlenmelidir.
5. A — Getty'nin açıklamasına göre Dürer hızlı doğa eskizlerini atölyede belleğiyle birleştirdi.

Referans görseller

• Özgün şema: bir böceğin yapısı; baş, göğüs, karın, bacak bölümleri, anten halkaları, kın kanatlar.
• Özgün çekim: simetri ekseni üzerinde ölçüm, bir yarının çizilip aydıngerle aktarılması ve örnekle karşılaştırılması.
• Özgün çekim: noktalamayla kurulan parlak kabuk; ölçek çubuğu ve büyütülmüş bacak ayrıntısıyla tamamlanmış bir levha.

Sonraki derse köprü

Bir böceğin dış iskeletini ölçüp çizmeyi gördün. Sonraki modülde kabuğun değil, derinin ve kılın altındaki iskelete geçiyoruz: memelilerin kemik yapısının türden türe nasıl benzeyip nasıl ayrıldığını ve bunun bir hayvanın duruşunu ve portresini nasıl belirlediğini ele alacağız.