Bitki gözlemi ve ölçüm

Öğrenme hedefi

Bitkiyi ölçerek doğru oranlarla çizebileceksin. Bir yaprağın ayasını, sapını, kenarını, damarlanmasını ve gövde üzerindeki dizilişini doğru terimlerle gözlemleyip kaydedebilecek; bir pergel ya da cetvelle ölçüleri kâğıda aktarabilecek, gerektiğinde ölçekli olarak büyütebilecek; yaprağın kıvrılmasını ve kısalmasını hesaba katarak onu doğru çizebilecek ve sahada yaptığın bir çalışmayı renk kodları ve notlarla sonradan tamamlanabilecek biçimde belgeleyebileceksin.

Kanca

Bir yaprak bilimsel olarak nasıl çizilir?

Bir yaprağı çizmek ilk bakışta kolay görünür: bir damla biçimi, ortasında bir çizgi, kenarlarından çıkan birkaç ince çizgi. Ama o yaprağı aynı ağacın başka bir yaprağının yanına, sonra benzer görünen başka bir türün yaprağının yanına koyduğunda, bu damla biçiminin hiçbir şeyi ayırt etmediğini görürsün. Bilimsel bir çizim, bir yaprağı başka her yapraktan ayıran şeyleri ölçer, sayar ve kaydeder. Bu ders, gözlemi ölçüme, ölçümü de güvenilir bir çizime dönüştürmeyi ele alıyor.

Bağlam

Avusturyalı botanik ressamı Ferdinand Bauer (1760–1826), 1801 ile 1805 arasında Matthew Flinders'ın Avustralya kıyılarını dolaşan keşif gemisi Investigator'da bilimsel çizer olarak çalıştı ve yolculuk boyunca yalnızca Avustralya bitkilerinden bin beş yüzü aşkın çizim yaptı. Bir gemide ve sahada, taze bir bitki solmadan önce bitmiş bir renkli resim yapmak çoğu zaman mümkün değildi. Bauer bu sorunu bir sistemle çözdü: sahada kurşun kalemle çok ayrıntılı çizimler yaptı ve bu çizimlerin her bölgesine, önceden hazırladığı bir renk çizelgesindeki tonlara karşılık gelen sayılar yazdı. Böylece bitki kuruyup renklerini yitirdikten sonra bile, çizelgeye bakarak doğru renkleri aylar sonra yeniden kurabildi. Bu renk kodlama yöntemi, uzun süre bilinmedi ve ancak son yıllardaki araştırmalarla ayrıntılı olarak ortaya konuldu.

Bauer, Londra'ya döndükten sonra bu çizimlerden bir bölümünü kendisi bakır levhalara noktalı gravürle aktardı, bastı ve elle boyadı. Sonuç, 1813'te yayımlanan Yeni Hollanda Florasının Resimleri (Illustrationes Florae Novae Hollandiae) oldu. Bu levhalardan biri, Avustralya'ya özgü bir bitki olan Banksia coccinea'yı gösterir: kırmızı çiçek başı, sert ve dişli kenarlı yapraklar ve yanlarında büyütülmüş çiçek ayrıntıları. Bauer'in çalışmalarının büyük bölümü bugün Londra'daki Doğa Tarihi Müzesi'nde ve Viyana'dadır.

Ana anlatım

Bir yaprakta neye bakılır?

Bir yaprağı çizmeden önce onu parçalarına ayırarak okumak gerekir. Yaprak ayası (leaf blade), yaprağın geniş, yassı ve genellikle yeşil olan ana bölümüdür; yaprak sapı ise ayayı gövdeye bağlayan ince kısımdır. Bazı yaprakların sapı yoktur ve aya doğrudan gövdeye oturur. Ayanın genel biçimi, en geniş yerinin ucuna mı, ortasına mı, tabanına mı yakın olduğu, ucunun sivri mi yuvarlak mı olduğu ve tabanının gövdeye nasıl bağlandığı ayrı ayrı gözlemlenir.

Ayanın kenarı da türü tanımanın önemli bir ipucudur. Kenar düz olabilir; küçük ve eşit dişlerle testere gibi olabilir; dişler büyük ve düzensiz olabilir ya da kenar derin girintilerle loplara bölünmüş olabilir. Bir önceki derste gördüğün tanı özellikleri çoğu zaman tam bu ayrıntılardadır: iki benzer türü ayıran şey, dişlerin sıklığı ya da ucunun yönü olabilir. Bu yüzden dişleri tek tek saymak ve birkaç tanesini büyütülmüş olarak çizmek gerekir.

Damarlanma (venation), yaprak ayasındaki damarların düzenidir. Bazı yapraklarda damarlar tabandan uca birbirine paralel uzanır; birçok yaprakta ise ortada kalın bir orta damar vardır ve ondan iki yana, bir kuş tüyünün teleklerini andıran yan damarlar çıkar; bazılarında ise damarlar bir elin parmakları gibi tabandaki tek bir noktadan yayılır. Yan damarların sayısı, orta damarla yaptığı açı ve kenara ulaşıp ulaşmadıkları kaydedilir.

Yaprak dizilişi (leaf arrangement), yaprakların gövde üzerinde yerleşme düzenidir. Yapraklar aynı düğümde karşılıklı çiftler hâlinde, her düğümde tek bir yaprak olarak sırayla almaşık ya da bir düğümün çevresinde halka biçiminde dizilebilir. Yalnızca tek bir yaprağı değil, bir dal parçasını da çizmek, bu dizilişi göstermenin en açık yoludur.

Ölçü kâğıda nasıl aktarılır?

Bilimsel çizimde göz kararı yetmez; ölçüler aktarılır. Pergel ölçümü (divider measurement), iki sivri uçlu bir pergelin uçlarını bitkinin üzerindeki iki nokta arasına açıp bu açıklığı kâğıda taşıyarak uzunlukların doğrudan aktarılmasıdır. Önce yaprağın en uzun ekseni, yani tabanından ucuna uzanan orta damar ölçülüp kâğıda işaretlenir. Sonra en geniş yerinin tabana olan uzaklığı ve o noktadaki genişliği, ardından sapın uzunluğu aktarılır. Bu birkaç ana ölçü, çizimin iskeletini kurar.

Küçük bir yaprak ya da bir çiçek, gerçek boyutunda çizildiğinde ayrıntıları seçilemeyebilir. Bu durumda çizim ölçekli olarak büyütülür: her ölçü iki, beş ya da on ile çarpılarak kâğıda aktarılır. Büyütme oranı çizimin yanına mutlaka yazılır ya da bir önceki derste gördüğün ölçek çubuğu konur. Oranlı bir pergel ya da basit bir cetvel ve hesap makinesi bu işi kolaylaştırır. Büyük bir yaprak ise kâğıda sığması için aynı yolla küçültülebilir.

Ana ölçüler kâğıda geçtikten sonra biçim, bu noktaların arasında dikkatle çizilir. Kenar dişlerinin sayısı ve dağılımı, yan damarların orta damardan ayrıldığı noktalar da ölçülerek yerleştirilir. Aynı türden birkaç yaprağı ölçüp karşılaştırmak, tek bir yaprağın rastlantısal biçimi yerine türün tipik oranlarını bulmayı sağlar; bu da bileşik çizimin ölçüye dayanan temelidir.

Yaprak neden düz görünmez?

Gerçek bir yaprak nadiren kâğıt kadar düzdür. Kenarları kıvrılır, ucu aşağı sarkar, aya orta damar boyunca hafifçe katlanır ya da bükülür. Bu yüzden bir yaprağın ölçüsü ile görünüşü arasında fark vardır: yaprak eğildiğinde, kısaltım dersinde bir kolda gördüğün gibi, bize doğru uzanan kısmı kısalmış görünür. Bilimsel çizimde genellikle yaprağın düz yayılmış hâli ölçülür ve çizilir; ama doğal duruşunu gösteren bir çizimde kısalan bölümler gözlemlenen oranlarıyla çizilmeli ve ölçünün düz yaprağa ait olduğu not edilmelidir.

Bir yaprağın kıvrıldığı yerde alt yüzü görünür ve alt yüz çoğu zaman daha açık renkli, damarları daha kabarıktır. Bu geçişler, yaprağın hacmini ve gerçek biçimini anlatır. Işığı tutarlı biçimde tek bir yönden, bilimsel illüstrasyonun sık kullanılan geleneğine uyarak sol üstten almak, bu kıvrımların okunmasını kolaylaştırır.

Bitkiler kopartıldıktan sonra hızla solar, büzülür ve renk değiştirir. Bu yüzden bir yaprağı çizerken önce ölçüleri ve biçimi hızla kaydetmek, dalı bir bardak suda ya da nemli bir kâğıtla serin tutmak gerekir. Bauer'in renk kodları, bu sorunun sahadaki çözümüydü. Renk kodu (colour code), sahada yapılan bir çizimin bölgelerine, önceden hazırlanmış bir renk çizelgesindeki tonlara karşılık gelen numaraların yazılmasıdır. Sen de küçük bir renk çizelgesi hazırlayıp her tona bir numara verirsen, bitki solduktan sonra bile renkleri doğru tamamlayabilirsin. Her çizimin yanına tarihi, yeri, bitkinin nerede ve hangi koşullarda büyüdüğünü ve yerel adını yazmak da çizimi bilimsel bir kayda dönüştürür; bir bitkinin yerel adını ve kullanımını senden önce bilen kişilerden öğrendiysen, onların katkısını da not etmek, Merian örneğinde tartışılan kaynak sorusunun sahadaki karşılığıdır.

Uygulama

1. Malzeme: bir pergel ya da ölçü pergeli, cetvel, sert ve yumuşak kurşun kalemler, bir büyüteç, düzgün yüzeyli çizim kâğıdı, bir bardak su; aynı bitkiden birkaç yaprak ve bir dal parçası. Çalışma yaklaşık doksan dakika sürer.
2. Yaprakları yan yana koy ve ortak özelliklerini not et: ayanın biçimi, kenar tipi, damarlanma, sap; dal parçasında yaprak dizilişine bak.
3. En tipik yaprağı seç, düz bir yüzeye yay ve pergelle orta damarın uzunluğunu, en geniş yerin konumunu ve genişliğini, sap uzunluğunu kâğıda aktar.
4. Bu ana noktaların arasına biçimi çiz; kenar dişlerini sayarak ve damarların ayrıldığı noktaları ölçerek yerleştir.
5. Yaprağın bir kenar bölümünü ve bir damar kavşağını büyüteçle inceleyip iki kat büyütülmüş ayrıntı olarak çiz; büyütme oranını yaz.
6. Çizimin yanına tarihi, yeri, bitkinin adını ve bir ölçek çubuğunu ekle; renkleri numaralı bir çizelgeyle not et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Bir yaprak bilimsel olarak nasıl çizilir? Önce okunur: ayanın biçimi, kenarı, damarlanması ve gövde üzerindeki dizilişi doğru terimlerle gözlemlenir. Sonra ölçülür: orta damar, en geniş yer ve sap pergelle kâğıda aktarılır, dişler sayılır, gerekirse çizim belirtilen bir oranla büyütülür. Kıvrılan ve kısalan bölümler gözlemlenen oranlarıyla çizilir, ışık tutarlı tutulur ve renkler, bitki solmadan önce bir renk koduyla kaydedilir. Bauer'in sahada numaralarla kaplı çizimleri, bir yaprağın güvenilir bir levhaya dönüşmesinin ölçü ve kayıtla başladığını gösterir. Ödevde kendi ölçümlü yaprak çizimini yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Ölçümlü bir yaprak çizimi yap.

1. Aynı bitkiden en az üç yaprak ve bir dal parçası topla; ortak özelliklerini, kenar tipini, damarlanmasını ve dizilişini not et.
2. En tipik yaprağı pergelle ölçerek gerçek boyutunda çiz; dişleri sayarak ve damar kavşaklarını ölçerek yerleştir.
3. Bir kenar bölümünü ve bir damar kavşağını belirttiğin bir oranla büyütülmüş ayrıntı olarak çiz ve dal parçasında yaprak dizilişini gösteren küçük bir çizim ekle.
4. Sayfaya tarih, yer, bitkinin adı, bir ölçek çubuğu ve numaralı bir renk çizelgesiyle yaprağın renk kodlarını ekle.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Ana ölçüler doğru aktarılmış mı; yaprağın oranları gerçek yaprakla örtüşüyor mu?
• Kenar ve Ayrıntı: Kenar dişleri ve damarlar sayılarak ve ölçülerek mi çizilmiş?
• Bitmişlik ve Sunum: Büyütme oranı, ölçek çubuğu, tarih, yer ve renk kodları sayfada açıkça yer alıyor mu?
• Yaprakları karşılaştırırken bir türü tanımaya en çok hangi özellik yardım etti?

Kendini sına

1. Yaprak ayası nedir?

• A) Yaprağı gövdeye bağlayan ince kısım.
• B) Yaprağın geniş, yassı ana bölümü.
• C) Gövdenin ucundaki tomurcuk.
• D) Kökün bir parçası.

2. Pergel ölçümünde ilk aktarılan ölçü genellikle hangisidir?

• A) Tabandan uca uzanan orta damarın uzunluğu.
• B) Tek bir dişin boyu.
• C) Sapın rengi.
• D) Yaprağın ağırlığı.

3. Büyütülmüş bir yaprak ayrıntısının yanına ne yazılmalıdır?

• A) Çizerin adı.
• B) Yaprağın rengi.
• C) Kâğıdın markası.
• D) Büyütme oranı ya da bir ölçek çubuğu.

4. Bauer renk kodlarını neden kullandı?

• A) Renkli kalemleri olmadığı için.
• B) Numaraları süs olarak kullandığı için.
• C) Bitki solduktan sonra bile renkleri çizelgeye bakarak doğru tamamlayabilmek için.
• D) Çizimlerini gizli tutmak için.

5. Bir yaprağın doğal duruşunu çizerken ölçü ile görünüş neden farklı olabilir?

• A) Yaprak kıvrılıp eğildiğinde bize doğru uzanan kısımlar kısalmış görünür.
• B) Pergel her zaman yanlış ölçer.
• C) Yaprakların ölçüsü yoktur.
• D) Işık yaprağı büyütür.

Cevaplar

1. B — Aya yaprağın geniş ve yassı bölümüdür; sap ise onu gövdeye bağlayan ince kısımdır.
2. A — Orta damar, yaprağın iskeletini kuran en uzun eksendir ve öbür ölçüler ona göre yerleştirilir.
3. D — Oran belirtilmediğinde okur çizilen ayrıntının gerçek boyutunu bilemez.
4. C — Numaralar, sahada kurşun kalemle yapılan çizimin renklerini aylar sonra doğru tamamlamayı sağladı.
5. A — Eğilen yaprakta kısaltım oluşur; düz yayılmış hâlin ölçüsü ile görünüşü ayrışır.

Referans görseller

• Özgün çekim: bir yaprağın parçaları; aya, sap, kenar tipleri, damarlanma türleri ve yaprak dizilişleri.
• Özgün çekim: pergelle orta damar, en geniş yer ve sap ölçüsünün kâğıda aktarılması; iki kat büyütülmüş kenar ayrıntısı.
• Özgün şema: numaralı bir renk çizelgesi ve renk kodlarıyla kaplı bir saha çizimi; kıvrılan bir yaprakta kısaltım.

Sonraki derse köprü

Ölçülmüş ve kodlanmış bir yaprak çizimi artık renge hazır. Sonraki derste bu çizimi suluboyayla tamamlamaya geçiyoruz: saydam katmanlarla bir yaprağın yeşillerini, damarlarının ışığını ve kenarlarının keskinliğini kurmaya.