Bilimsel illüstrasyonun tarihi

Öğrenme hedefi

Bilimsel illüstrasyonun işlevini ve standartlarını açıklayabileceksin. Bilimsel bir çizimin, fotoğrafın yapamadığı hangi işleri yaptığını anlatabilecek; bir türü tanımaya yarayan özelliklerin nasıl seçilip vurgulandığını açıklayabilecek; tek bir bireyin kopyası ile birçok gözlemden kurulmuş bileşik çizimi ayırt edebilecek; ölçek, ışık ve açıklık gibi temel standartları tanıyabilecek ve tarihi bir botanik levhayı hem bilimsel hem de tarihsel bağlamıyla okuyabileceksin.

Kanca

Fotoğraf varken bilim neden hâlâ çizime ihtiyaç duyar?

Bir çiçeğin fotoğrafını çekmek birkaç saniye sürer. Bir bilimsel illüstratörün aynı çiçeği çizmesi ise günler alabilir. Buna rağmen bugün bile bitki tanımlama kitaplarında, böcek rehberlerinde ve anatomi atlaslarında çizimler kullanılmaya devam eder. Fotoğraf her şeyi gösteriyorsa, çizim neyi daha iyi yapıyor? Bu ders, bilimin görmek için neden çizmeye ihtiyaç duyduğunu yüzyıllar boyunca izliyor.

Bağlam

1542'de Basel'de, Alman hekim Leonhart Fuchs'un Bitkilerin Tarihi Üzerine Kayda Değer Yorumlar (De historia stirpium commentarii insignes) adlı kitabı yayımlandı. Kitap yaklaşık beş yüz bitkiyi, beş yüzü aşkın ağaç baskı resimle anlatıyordu. Resimler üç kişilik bir ekibin işiydi: Albrecht Meyer bitkileri canlı örneklerden çizdi, Heinrich Füllmaurer çizimleri ahşap kalıplara aktardı ve Veit Rudolph Speckle kalıpları oydu. Kitabın sonunda üçünün de portresi yer alır; bir bilim kitabında resimleri yapanların yüzlerinin gösterilmesi, onların emeğinin bilginin bir parçası sayıldığını gösterir. Kitap, mısır ve biber gibi Amerika'dan gelen bitkilerin Avrupa'da yayımlanan ilk görüntüleri arasında sayılır.

Yüz altmış yılı aşkın bir süre sonra, 1699'da Frankfurt doğumlu doğa bilimci ve ressam Maria Sibylla Merian, kızıyla birlikte o dönem bir Hollanda kolonisi olan Surinam'a gitti ve yaklaşık iki yıl orada kaldı. 1705'te Amsterdam'da yayımladığı Surinam Böceklerinin Başkalaşımı (Metamorphosis insectorum Surinamensium), onun çizimlerinden oyulmuş altmış levhadan oluşur. Her levha bir böceğin yumurta, tırtıl, koza ve kelebek evrelerini, beslendiği bitkinin üzerinde birlikte gösterir. Merian bu bilgiyi yalnız toplamadı; kaynaklara göre, plantasyonlarda çalışan yerli ve köleleştirilmiş Afrikalı insanların, özellikle kadınların, bitki ve hayvanları bulup tanımlamasına dayandı. Kitabın bir levhasında Merian, «tavus çiçeği» dediği bitkinin tohumlarının, çocuklarının köle olarak doğmasını istemeyen köleleştirilmiş kadınlar tarafından gebeliği sonlandırmak için kullanıldığını yazar. Tarihçi Londa Schiebinger, bu bilginin Avrupa bilimine nasıl dahil edilmediğini inceler.

Ana anlatım

Bilimsel illüstrasyon ne işe yarar?

Bilimsel illüstrasyon (scientific illustration), bir bitkinin, hayvanın, organın, fosilin ya da bir sürecin bilimsel olarak doğru, açık ve tanımaya yarayacak biçimde görselleştirilmesidir. Amacı güzel bir resim yapmak değil, bilgi aktarmaktır; ama bu, güzelliği dışlamaz. Fuchs'un kitabı, bilimsel doğruluk için kurulmuş olsa da bugün de en güzel resimli kitaplardan biri sayılır.

Bir çizimin fotoğrafa göre birkaç üstünlüğü vardır. Fotoğraf, önündeki tek bireyi olduğu gibi gösterir: yaprağı yırtılmışsa yırtık, böceğin bir bacağı eksikse eksik görünür. Çizim ise türü tanımaya yarayan özellikleri öne çıkarabilir ve rastlantısal kusurları dışarıda bırakabilir. Fotoğrafta bir kısım odak dışında kalabilir; çizimde bütün ayrıntılar aynı netlikte gösterilebilir. Çizim, bir çiçeğin içini gösteren bir kesiti, bir tohumun büyütülmüş görünümünü ve bitkinin bütününü aynı sayfada bir araya getirebilir. Yoğun bir ormanda ya da karanlık bir suda net fotoğraflanamayan bir canlı, gözlemlerden kurularak açıkça çizilebilir.

Tanı özelliği (diagnostic feature), bir türü benzer türlerden ayırmaya yarayan görünür özelliktir: yaprağın kenarındaki dişlerin biçimi, çiçekteki taç yapraklarının sayısı, bir böceğin kanadındaki damarların düzeni. İyi bir bilimsel çizim, bu özellikleri açıkça görünür kılar; gerekirse onları ayrı ve büyütülmüş ayrıntı çizimleriyle destekler. Çizer, neyin önemli olduğunu bilmek için çoğu zaman bir bilim insanıyla birlikte çalışır.

Baskının icadı, bilimsel çizimin tarihinde bir dönüm noktasıdır. Basımdan önce bitki kitapları elle kopyalanırdı; her kopyacı bir öncekinin çizimini yeniden çizdiği için, kuşaklar boyunca biçimler bozulur, bir yaprağın dişleri kaybolur, bir çiçek süsleyici bir desene dönüşebilirdi. Kopyanın kopyası, gözlemden gittikçe uzaklaşırdı. Ahşap ya da metal bir kalıptan basılan bir görüntü ise her nüshada aynı kalır. Fuchs'un kitabında olduğu gibi bir bitki bir kez canlı örnekten dikkatle çizilip kalıba aktarıldığında, yüzlerce okur aynı biçimi görür ve kendi bahçesindeki bitkiyle karşılaştırabilir. Bilimsel illüstrasyonun güvenilirliği, gözlemin ve bu tekrarlanabilir baskının birleşmesinden doğdu.

Bileşik çizim nedir?

Bileşik çizim (composite drawing), tek bir örneğin kopyası yerine, birden çok örnekten ve gözlemden toplanan bilgilerle bir türün tipik görünüşünü kuran çizimdir. Bir bitkinin çiçeği bahar, meyvesi yaz sonu görülüyorsa, bir çizim ikisini aynı dalda gösterebilir. Merian'ın levhaları, bir böceğin farklı zamanlarda gözlenen evrelerini tek bir sahnede birleştirir ve böylece yaşam döngüsünü bir bakışta okunur kılar.

Bileşik çizimin bir sorumluluğu vardır: birleştirilen her bilginin gerçek gözlemlere dayanması gerekir. Hayal gücüyle doldurulan bir boşluk, bilimsel bir levhayı yanıltıcı kılar. Bu yüzden bilimsel illüstratörler hangi örneklerden çalıştıklarını not eder, ölçülerini kaydeder ve belirsiz kalan yerleri uydurmak yerine açıkça belirtir. Dürer'in görmediği bir gergedanı tarif ve taslaktan çizmesi, baskı resim dersinde gördüğün gibi, yüzyıllarca doğru sanılan bir hatayı yaymıştı; bilimsel illüstrasyonun gözleme bağlılığı, bu tür hatalara karşı bir güvencedir.

Hangi standartlar izlenir?

Bilimsel illüstrasyonun zaman içinde oturmuş bazı standartları vardır. Ölçek çubuğu (scale bar), çizimin yanına konan ve gerçek boyutu gösteren kısa, ölçülü bir çizgidir; çizim büyütülüp küçültülse bile çubuk da onunla birlikte ölçeklendiği için gerçek boyut okunabilir kalır. Birçok bilimsel illüstrasyon geleneğinde ışığın sol üstten geldiği varsayılır; böylece farklı çizimlerdeki kabartılar ve çukurlar tutarlı biçimde okunur. Arka plan çoğu zaman boş bırakılır ve nesne tek başına, açık kenarlarla gösterilir. Teknik de işe göre seçilir: basılacak siyah beyaz çizimlerde ton çoğu zaman noktalama ya da ince taramayla kurulur, çünkü bunlar küçültüldüğünde ve basıldığında netliğini korur; rengin tanı için önemli olduğu bitki ve böceklerde ise suluboya ya da renkli kalem kullanılır. Renk, gözle görülen gerçek renge sadık kalmalıdır, çünkü bir çiçeğin tonu çoğu zaman türü ayırt etmenin anahtarıdır.

Botanik levha (botanical plate), bir bitki türünü bütün hâlinde ve çoğu zaman çiçek, meyve, tohum, kesit ve büyütülmüş ayrıntılarıyla birlikte aynı sayfada gösteren, adı ve kaynağıyla birlikte basılmış bilimsel resimdir. İyi bir levha, hem bitkinin genel görünüşünü hem de tanı özelliklerini gösterir ve çoğu zaman her parçanın yanına bir harf ya da rakam koyarak açıklamalara bağlar.

Bu standartların tarihi, kimin bilgisinin kaydedildiği sorusundan da ayrı değildir. Merian'ın levhaları, adları kitapta geçmeyen insanların bilgisine dayanır. Bugün de tıp ve anatomi illüstrasyonunda benzer bir soru tartışılıyor: birçok ders kitabında deri hastalıkları uzun süre ağırlıkla açık tende gösterildi ve bunun koyu tende tanıyı zorlaştırabileceğine dikkat çekiliyor. Bilimsel bir çizimin «tipik» diye gösterdiği beden, kimlerin görülüp kimlerin dışarıda kaldığını da belirler. Farklı tenleri, beden tiplerini ve yaşları doğru biçimde çizmek, bu yüzden bilimsel doğruluğun bir parçasıdır.

Uygulama

Bu kısa deneme, bir fotoğraf ile bir bilimsel çizimin aynı nesneden farklı bilgiler çıkardığını kendi yaprağın üzerinde görmeyi amaçlıyor.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Fotoğraf varken bilim neden hâlâ çizime ihtiyaç duyar? Çünkü çizim, tek bir bireyin rastlantısal kusurlarını dışarıda bırakıp türü tanımaya yarayan özellikleri öne çıkarabilir, bütün ayrıntıları aynı netlikte gösterebilir, kesitleri, büyütmeleri ve farklı zamanların evrelerini aynı sayfada birleştirebilir; Fuchs'un canlı örneklerden çizilmiş bitkileri ve Merian'ın bir yaşam döngüsünü tek levhada toplayan böcekleri bu gücü, Merian'ın adı yazılmayan bilgi kaynakları ise bilimsel çizimin kimin bilgisini kaydettiği sorusunu yüzyıllardır taşır.

Kavram sözlüğü

Ödev

Tarihi bir botanik levhayı incele.

1. Bir müzenin, kütüphanenin ya da botanik bahçesinin çevrimiçi koleksiyonundan, sanatçısının ölümünün üzerinden yetmiş yıldan fazla geçmiş bir botanik levha seç ve künyesini yaz.
2. Levhada bitkinin hangi parçalarının gösterildiğini, hangi tanı özelliklerinin öne çıkarıldığını ve bir ölçek bilgisi olup olmadığını not et.
3. Levhanın tek bir örnekten mi yoksa birden çok gözlemden kurulmuş bileşik bir çizim mi olduğuna dair ipuçlarını ara ve gerekçelendir.
4. Levhanın kimin tarafından, hangi koşullarda ve kimlerin bilgisine dayanarak yapıldığını araştırıp birkaç cümleyle yaz.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Levhadaki parçaların sayfaya nasıl yerleştirildiğini ve birbirine nasıl bağlandığını açıklayabildin mi?
• Kenar ve Ayrıntı: Tanı özelliklerini ve büyütülmüş ayrıntıları doğru belirledin mi?
• Bitmişlik ve Sunum: Künye ve çözümleme düzenli mi sunuldu?
• Bu levhayı bir fotoğrafla değiştirsek hangi bilgiler kaybolurdu?

Kendini sına

1. Bir bilimsel çizim fotoğrafa göre hangi işi daha iyi yapabilir?

• A) Tek bir bireyi her kusuruyla göstermeyi.
• B) Rastlantısal kusurları dışarıda bırakıp türü tanımaya yarayan özellikleri öne çıkarmayı.
• C) Rengi her zaman daha doğru vermeyi.
• D) Daha hızlı üretilmeyi.

2. Tanı özelliği nedir?

• A) Bir türü benzer türlerden ayırmaya yarayan görünür özellik.
• B) Bir bitkinin rengi.
• C) Çizimin boyutu.
• D) Çizerin imzası.

3. Merian'ın Surinam levhalarında ne gösterilir?

• A) Yalnızca kelebekler.
• B) Yalnızca bitkilerin kökleri.
• C) Haritalar.
• D) Bir böceğin evreleri, beslendiği bitkinin üzerinde bir arada.

4. Ölçek çubuğu neden kullanılır?

• A) Çizimi süslemek için.
• B) Çizimi imzalamak için.
• C) Çizim büyütülüp küçültülse de gerçek boyutun okunabilmesi için.
• D) Işığın yönünü göstermek için.

5. Fuchs'un 1542 tarihli kitabında resimleri yapanlar hakkında hangisi doğrudur?

• A) Üç kişilik ekibin portreleri kitapta yer alır.
• B) Resimler Fuchs'un kendisi tarafından yapılmıştır.
• C) Resimler fotoğraftan kopyalanmıştır.
• D) Resimlerin kimin yaptığı bilinmez.

Cevaplar

1. B — Çizim, türün tipik özelliklerini seçip gösterebilir; fotoğraf ise önündeki tek bireyi olduğu gibi kaydeder.
2. A — Kenar dişleri, damar düzeni ya da taç yaprak sayısı gibi özellikler türleri birbirinden ayırır.
3. D — Farklı zamanlarda gözlenen evreler tek bir sahnede birleştirilerek yaşam döngüsü okunur kılınır.
4. C — Çubuk çizimle birlikte ölçeklendiği için gerçek boyut her baskıda korunur.
5. A — Çizen, aktaran ve oyan üç sanatçının portreleri kitabın sonunda basılmıştır.

Referans görseller

• Özgün şema: aynı yaprağın fotoğrafı, tek örnek çizimi ve tanı özellikleri öne çıkarılmış bileşik çizimi.
• Özgün şema: bir botanik levhanın düzeni; bütün bitki, kesit, büyütülmüş ayrıntılar, harfli açıklamalar ve ölçek çubuğu.
• Özgün şema: bir anatomi ya da deri illüstrasyonunda aynı yapının farklı tenlerde gösterilmesi.

Sonraki derse köprü

Bir botanik levhanın arkasında günlerce süren bir gözlem vardır. Sonraki derste bu gözlemin kendisine geçiyoruz: bir bitkiyi ölçmeye, yaprağın kenarını, damarlarını ve dizilişini sayarak ve cetvelle kayda geçirmeye.