İzinler ve proje yönetimi

Öğrenme hedefi

Bir duvar resmi projesinin izin, sözleşme ve takvimini planlayabileceksin. Bir duvarın sahibini ve söz hakkı olan kişi ve kurumları belirleyebilecek; bir sözleşmede bulunması gereken başlıca maddeleri sayabilecek; tasarım onayının ve değişikliklerin nasıl yönetileceğini açıklayabilecek; hava durumunu, iskeleyi ve güvenliği hesaba katan bir iş takvimi kurabilecek ve bitmiş bir duvar resminin bakımını, belgelenmesini ve topluluğun sürece katılımını planlayabileceksin.

Kanca

Duvara resim yapmak için kimden izin alınır?

Bir tuvali istediğin zaman, istediğin yerde boyayabilirsin; ona kimse karışmaz. Bir duvar ise her zaman birine aittir: bir ev sahibine, bir apartman yönetimine, bir okula, bir belediyeye ya da bir şirkete. Önünden geçen komşular, çocuklar ve esnaf da onu her gün görecektir. Bir duvar resmi, fırçadan önce bir dizi konuşmayla başlar. Bu ders, bir duvar resmi projesini ilk konuşmadan bakım planına kadar nasıl yöneteceğini ele alıyor.

Bağlam

1932'de Meksikalı ressam Diego Rivera, New York'taki Rockefeller Center'da yapılmakta olan RCA binasının girişi için büyük bir duvar resmi siparişi aldı. Rivera, eskizin duvar resminin son planı olduğunu ve bitmiş eserin bu eskizden farklı olamayacağını belirten bir sözleşme imzalamıştı. Çalışma sürerken bir gazetenin resmi eleştirmesinin ardından Rivera, onaylanan eskizde bulunmayan bir siyasi liderin portresini resme ekledi. Siparişi verenler portrenin kaldırılmasını istedi; Rivera reddetti.

Mayıs 1933'te çalışma durduruldu. Rivera'ya ücretinin tamamı ödendi, ama resmin üzeri örtüldü ve Şubat 1934'te duvardan söküldü. Kaynaklara göre Rivera sözleşmedeki, eserin mülkiyetinin tamamen sipariş veren şirkete ait olduğunu belirten ayrıntıyı da gözden kaçırmıştı; bu, resmin başka bir yere taşınmasını da olanaksız kıldı. Rivera, yıkımdan önce çekilmiş fotoğraflara dayanarak aynı kompozisyonu 1934'te Mexico City'deki Palacio de Bellas Artes'te yeniden yaptı. Bu olay, bir duvar resminin yalnızca bir sanat eseri değil, bir anlaşma olduğunu gösteren en çarpıcı örneklerden biridir.

Ana anlatım

Kimden izin alınır?

İzin (permission), bir duvar resmi yapmak için duvarın sahibinin ve yerel kurallara göre yetkili kurumların verdiği yazılı onaydır. İlk soru, duvarın kime ait olduğudur. Özel bir evin duvarı için ev sahibi, bir apartmanın ortak duvarı için genellikle kat malikleri ya da yönetim, bir okul, hastane ya da kamu binası için ilgili kurum, bir kamusal alan için ise çoğu zaman belediye söz sahibidir. Kiracı olmak, bir duvarı boyama hakkı vermez.

Birçok yerde, özellikle bir binanın dış cephesinde ya da kamusal alanda, mülk sahibinin onayına ek olarak yerel yönetimin izni gerekebilir. Tarihi ya da koruma altındaki yapılarda kurallar daha sıkıdır ve bazı yüzeylere hiç dokunulamayabilir. Bu kurallar ülkeden ülkeye, hatta kentten kente değişir; bu yüzden projeye başlamadan önce yerel belediyeye danışmak ve alınan her izni yazılı olarak saklamak gerekir. Sözlü bir «olur», anlaşmazlık çıktığında kanıt olmaz.

İzin, yalnızca hukuki bir adım değildir. Bir binanın yanından her sabah yürüyen komşular, esnaf ve çocuklar da resmin bir parçası olacaktır. Topluluğu erkenden sürece katmak, eskizleri paylaşmak, bir atölye düzenlemek ya da görüş toplamak, resmin kabul görmesini ve korunmasını kolaylaştırır. Bir mahalle duvarında kimin yüzünün ve kimin hikâyesinin yer alacağı, farklı yaşlardan, tenlerden ve geçmişlerden gelen sakinlerle birlikte konuşulduğunda, resim o mahalleye gerçekten ait olur.

Sözleşmede neler bulunur?

Sözleşme (contract), sanatçı ile sipariş veren arasında işin kapsamını, ücretini, takvimini ve tarafların hak ve sorumluluklarını belirleyen yazılı anlaşmadır. Küçük bir proje için bile kısa bir yazılı anlaşma, sonradan çıkabilecek birçok anlaşmazlığı önler.

Ödemenin aşamalara bölünmesi, iki tarafı da korur. Yaygın bir düzende, işe başlarken malzeme ve hazırlık giderlerini karşılayan bir ön ödeme, tasarım onaylanıp aktarım bittiğinde bir ara ödeme ve teslimde kalan tutar ödenir. Böylece sanatçı kendi cebinden malzeme almak zorunda kalmaz, sipariş veren de işin ilerlediğini görerek öder. Her aşamanın sonunda kısa bir yazılı teslim notu ve birkaç fotoğraf, neyin tamamlandığını açıkça kaydeder. Sipariş verenin sonradan istediği ek bir figür ya da daha büyük bir alan, bu kayıtlar sayesinde ayrı bir iş olarak konuşulabilir. Sözleşmede genellikle duvarın yeri ve ölçüleri, resmin konusu, malzemeler, ücret ve ödeme aşamaları, başlangıç ve bitiş tarihleri, hava koşullarından doğan gecikmeler, iskele ve güvenlik sorumluluğu, sigorta, bakım ve resmin gelecekte kaldırılması ya da üzerinin boyanması durumunda neler olacağı yer alır.

Eserin kime ait olduğu ve görüntüsünün nasıl kullanılabileceği de ayrı bir maddedir. Duvar sipariş verene ait olsa da, resmin tasarımı üzerindeki haklar sanatçıda kalabilir; resmin fotoğraflarının reklamda ya da ürünlerde kullanılıp kullanılamayacağı sözleşmede açıkça yazılmalıdır. Rivera'nın örneği, sözleşmenin her satırını okumanın ve anlamadığın bir maddeyi sormanın önemini gösterir. Bu konudaki kurallar ülkeye göre değiştiği için, büyük projelerde bir hukukçuya danışmak yararlı olabilir.

Tasarım onayı (design approval), sipariş verenin son eskizi yazılı olarak kabul etmesi ve bu eskizden önemli sapmaların yeniden onaya bağlanmasıdır. Onaylanan eskiz, iki taraf için de bir güvencedir: sipariş veren ne alacağını bilir, sanatçı ise sonradan çıkan yeni isteklerin ek iş olduğunu gösterebilir. Çalışma sırasında bir değişiklik gerekirse, bunu önceden konuşup yazılı olarak kaydetmek, Rockefeller Center'da yaşanan türden bir çatışmayı önlemenin en sağlam yoludur.

Takvim ve bakım nasıl planlanır?

İş takvimi (work schedule), bir projenin hazırlık, yüzey onarımı, aktarım, boyama, kaplama ve teslim aşamalarının sırasını ve süresini gösteren plandır. Dış mekân duvar resimlerinde hava durumu takvimin önemli bir parçasıdır: yağmur, don, aşırı sıcak ya da nem, boyanın kurumasını ve tutunmasını etkiler ve boya üreticilerinin önerdiği sıcaklık aralıkları dışında çalışmamak gerekir. Takvime bu yüzden yedek günler eklenir. İskele, platform ya da merdiven gerektiren işlerde, yüksekte çalışmanın güvenliği ve ekipmanın kimin sorumluluğunda olacağı baştan belirlenmelidir; yere düşebilecek boya ve aletler için yayaların güvenliği de düşünülür.

Bütçe, önceki derste hazırladığın malzeme planına ek olarak iskele kirası, sigorta, ulaşım, belgeleme, yardımcıların emeği ve sanatçının kendi zamanını da içermelidir. Beklenmedik giderler için bir pay ayırmak, projenin yarıda kalmasını önler.

Bakım planı (maintenance plan), bitmiş bir duvar resminin temizliğinin, koruyucu kaplamasının yenilenmesinin ve olası hasarların onarımının kim tarafından, ne sıklıkla ve nasıl yapılacağını belirleyen plandır. Kullanılan boyaların ve kaplamaların adlarını, renk kodlarını ve ten karışımlarının tariflerini kayıt altına almak, yıllar sonra bir onarım gerektiğinde renklerin, özellikle yüzlerin tonlarının, doğru tutturulmasını sağlar. Çalışmanın öncesini, sırasını ve sonrasını fotoğraflarla belgelemek, hem bakımın hem de sanatçının portfolyosunun bir parçasıdır.

Uygulama

Amaç, fırçaya dokunmadan önce yapılan konuşmaları ve verilen kararları kendi sokağında tasarlamak.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Duvara resim yapmak için kimden izin alınır? Duvarın sahibinden ve yerel kurallara göre yetkili kurumlardan, yazılı olarak; ama bir duvar resmi yalnızca izinle değil, önünden geçecek topluluğun katılımıyla, işin kapsamını, haklarını ve sorumluluklarını belirleyen bir sözleşmeyle, onaylanmış bir eskizle, hava ve güvenliği hesaba katan bir takvimle ve yıllar sonrasını düşünen bir bakım planıyla ayakta kalır; Rivera'nın Rockefeller Center'daki kaybolan duvarı, bu adımların her birinin neden önemli olduğunu hatırlatır.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir proje teklif dosyası hazırla.

1. Var olan ya da kurgusal bir yüzey seç; yerini, ölçülerini, sahibini ve izin alınması gereken kişi ya da kurumları yaz.
2. Duvar için bir eskiz ve resmin konusunu, topluluğun sürece nasıl katılacağını anlatan kısa bir metin hazırla.
3. Kapsam, ücret ve ödeme aşamaları, takvim, hava payı, güvenlik, kullanım hakları, bakım ve kaldırma koşullarını içeren bir sözleşme taslağı ve aşamaları gösteren bir iş takvimi yaz.
4. Önceki derste hazırladığın malzeme planını genişleterek iskele, sigorta, ulaşım ve emek dahil bir bütçe ekle; kullanılacak renklerin ve ten karışımlarının kayıt altına alınacağı bir bakım planı yaz.

Kendini değerlendir

• Bitmişlik ve Sunum: Teklif dosyası düzenli, okunaklı ve eksiksiz mi?
• Kompozisyon: Eskiz duvarın ölçülerine ve çevresine uygun mu?
• Teknik ve Malzeme: Malzeme, bütçe ve bakım planı birbiriyle tutarlı mı?
• Bu duvarın önünden geçenler, tasarımda neyi değiştirmeni isteyebilirdi?

Kendini sına

1. Bir apartmanın ortak duvarına resim yapmak için kimin onayı gerekir?

• A) Yalnızca kiracının.
• B) Genellikle kat maliklerinin ya da yönetimin, gerekiyorsa yerel yönetimin de.
• C) Hiç kimsenin.
• D) Yalnızca sanatçının.

2. Tasarım onayı neden önemlidir?

• A) Sipariş verene ne alacağını, sanatçıya ise sonradan gelen isteklerin ek iş olduğunu gösteren bir güvence sağlar.
• B) Boyanın daha hızlı kurumasını sağlar.
• C) İzin almayı gereksiz kılar.
• D) Resmin daha büyük olmasını sağlar.

3. Rivera'nın Rockefeller Center duvar resmi neden kayboldu?

• A) Boyası kötü olduğu için.
• B) Yangında yandığı için.
• C) Onaylanan eskizde olmayan bir portreyi eklediği ve kaldırmayı reddettiği için resim örtülüp söküldü.
• D) Rivera onu kendisi sildiği için.

4. İş takvimine neden yedek günler eklenir?

• A) Sanatçı dinlensin diye.
• B) Boyalar ucuzlasın diye.
• C) İzin süresi uzasın diye.
• D) Yağmur, don ya da aşırı sıcak gibi hava koşulları işi durdurabileceği için.

5. Bakım planında ten karışımlarının tariflerini kaydetmek ne sağlar?

• A) Yıllar sonra bir onarımda yüzlerin tonlarının doğru tutturulmasını.
• B) Boyanın daha parlak olmasını.
• C) İzin almayı kolaylaştırmayı.
• D) Resmin daha hızlı bitmesini.

Cevaplar

1. B — Ortak alanlar maliklerin ortak kararına bağlıdır ve kamuya bakan cephelerde yerel kurallar da devreye girebilir.
2. A — Onaylanmış eskiz, iki tarafın neyi kabul ettiğini açıkça gösteren bir ortak referans olur.
3. C — Onaylanan plandan sapma sipariş verenle bir çatışmaya dönüştü ve eser duvardan söküldü.
4. D — Dış mekânda boyanın kuruması ve tutunması hava koşullarına doğrudan bağlıdır.
5. A — Kayıtlı tarifler, sonradan yapılacak rötuşların özgün renklerle uyumlu olmasını sağlar.

Referans görseller

• Özgün şema: bir duvar resmi projesinin aşamaları; izin, topluluk görüşmesi, sözleşme, tasarım onayı, hazırlık, boyama, teslim, bakım.
• Özgün şema: onaylanan eskiz ile sonradan eklenen bir öğe; değişikliğin yazılı onaya bağlanması (Rivera olayının şematik anlatımı; eser görüntüsü kullanılmaz).
• Özgün şema: bir mahalle toplantısında farklı yaş ve tenlerden sakinlerin eskize katkısı; bakım kaydında renk ve ten karışımı tarifleri.

Sonraki derse köprü

Duvar resmi, bir kentin önünden geçen herkese seslenir. Sonraki modülde ise çok daha dar bir izleyiciye ve çok daha sıkı bir ölçüte, bilime hizmet eden çizime geçiyoruz: bir bitkinin, bir böceğin ya da bir kemiğin, tanınabilmesi için gereken her ayrıntısıyla çizilmesine.