Sprey boya teknikleri

Öğrenme hedefi

Sprey boyayla temel teknikleri uygulayabileceksin. Sprey boyayla güvenli çalışmanın koşullarını sayabilecek; başlık, mesafe ve el hızının çizginin genişliğini, kenarını ve yoğunluğunu nasıl değiştirdiğini açıklayabilecek; akıntıyı önleyebilecek; düz alan, yumuşak geçiş, ince çizgi ve maskelenmiş keskin kenar yapabilecek ve fırçayla karıştıramadığın ara tonları ince katmanlarla kurabileceksin.

Kanca

Sprey boyada kontrol nasıl sağlanır?

Fırça yüzeye değer; ne kadar bastırdığını, ne kadar boya aldığını elinle hissedersin. Sprey boya ise yüzeye hiç dokunmaz. Boya bir bulut olarak havada uçar ve duvara nereye, ne kadar düşeceği senin değil, mesafenin, açının, hızın ve kutunun ağzındaki küçük başlığın kararıdır. İlk denemelerde çoğu zaman akan damlalar, bulanık kenarlar ve istemediğin yerlere yayılan bir sis çıkar. Bu ders, dokunmadan boyamanın nasıl denetlenebileceğini ele alıyor.

Bağlam

Arjantin'in Santa Cruz eyaletindeki Cueva de las Manos, yani «Eller Mağarası», 1999'dan beri UNESCO'nun koruduğu mirasın parçasıdır. Kayalara yapılan resimler yaklaşık MÖ 7300 ile MS 700 arasına tarihlenir. Mağaranın duvarlarında iki binden fazla el izi bulunur ve bunların çoğu negatiftir: el kayaya dayanmış, üzerine boya püskürtülmüş, el çekilince çevresi boyalı, kendisi boş bir siluet kalmıştır. Kaynaklara göre boya kemikten yapılmış borularla duvara püskürtülmüştür.

El izlerinin büyük çoğunluğu sol eldir; bir sayıma göre 829 sol ele karşılık yalnızca 31 sağ el vardır. Bu, püskürtme aracının çoğu zaman sağ elle tutulduğunu düşündürür. Kırmızı ve mor için demir oksitler, beyaz için kaolin, sarı için demirli bir mineral, siyah için mangan oksit kullanılmıştır. Duvarlarda el izlerinin yanında, lamanın yabani akrabası guanakoların avlandığı sahneler de vardır. Bu el izleri, bir şablonun ve bir püskürtmenin, yani bugün bir sprey kutusuyla yaptığımız işin ilk örneklerinden biridir.

Ana anlatım

Sprey boya nasıl güvenli kullanılır?

Sprey boya, basınçlı bir kutudan ince damlacıklar hâlinde püskürtülen boyadır. Kaynaklara göre bugünkü anlamda aerosol sprey boya 1949'da Amerika'da geliştirildi. Kutunun içindeki itici gaz ve boyanın çözücüleri, püskürtme sırasında havaya karışır; bu yüzden güvenlik bir tercih değil, çalışmanın ilk adımıdır.

Sprey boyayla açık havada ya da çok iyi havalandırılan bir yerde çalışmak gerekir. Toz maskeleri çözücü buharlarını tutmaz; organik buharlara karşı filtreli bir yarım yüz maskesi kullanmak, eldiven ve koruyucu gözlük takmak gerekir. Kutular yanıcıdır: sıcak bir arabada, güneş altında ya da bir ısı kaynağının yanında bırakılmamalı, açık aleve doğru püskürtülmemelidir. Boş kutular delinmeden ya da yakılmadan, yerel kurallara göre atılmalıdır. Çocuklarla ya da kapalı bir odada sprey kullanmak, bu önlemlere rağmen uygun değildir.

Kutuyu kullanmadan önce içindeki bilyenin sesini duyana kadar ve ondan sonra da bir süre çalkalamak, pigmentin eşit dağılmasını sağlar. İlk püskürtme bir kâğıda yapılır; başlığın tıkanıp tıkanmadığı ve rengin doğru çıkıp çıkmadığı böylece anlaşılır. İş bitince kutuyu ters çevirip başlıktan yalnızca gaz çıkana kadar kısa bir püskürtme yapmak, başlığın kuruyup tıkanmasını önler.

Mesafe, hız ve başlık neyi değiştirir?

Sprey başlığı (spray cap), kutunun ağzına takılan ve boyanın çıkış genişliğini ve biçimini belirleyen küçük parçadır. Farklı başlıklar ince, orta ya da geniş bir püskürtme verir; ince başlıklar ayrıntı ve çizgi için, geniş başlıklar büyük alanları hızla kapatmak için kullanılır. Başlıklar değiştirilebildiği için tek bir kutuyla birkaç farklı çizgi elde etmek mümkündür.

Püskürtme mesafesi (spray distance), kutunun ağzı ile yüzey arasındaki uzaklıktır ve çizginin karakterini doğrudan değiştirir. Kutu yüzeye yaklaştıkça çizgi incelir, kenarları keskinleşir ve boya yoğunlaşır; uzaklaştıkça çizgi genişler, kenarları yumuşar ve boya bir sis gibi dağılır. Bu yüzden aynı başlıkla hem ince bir kontur hem de geniş, yumuşak bir gölge yapılabilir. Mesafenin değişmemesi için kutuyu bilekten değil, bütün kolu yüzeye paralel hareket ettirerek kullanmak gerekir; bilekten çizilen bir yay, ortası koyu, kenarları açık bir çizgi bırakır.

El hızı, mesafeyle birlikte çalışır. Akıntı (drip), yüzeye bir anda fazla boya püskürtüldüğünde boyanın ağırlığıyla aşağı doğru akması ve iz bırakmasıdır. Yavaş hareket, yakın mesafe ve uzun basış birlikte akıntıya yol açar. Akıntıyı önlemenin yolu, püskürtmeye yüzeyin dışında başlayıp yüzeyin dışında bitirmek, sabit bir hızla hareket etmek ve bir alanı tek bir kalın katman yerine birkaç ince katmanla kapatmaktır. Bazı sanatçılar akıntıyı bilerek bir etki olarak kullanır; ama bu, denetlenmesi gereken bir karardır.

Kenarlar ve tonlar nasıl kurulur?

Maskeleme (masking), boyanmaması gereken bölgelerin bant, kâğıt, karton ya da bir şablonla örtülerek keskin kenarlar elde edilmesidir. Maske bandı yüzeye iyice bastırılmazsa boya altına sızar; bu yüzden bandın kenarını parmakla ya da bir kartla sıkıca bastırmak gerekir. Elde tutulan bir karton parçası, yüzeye değmeden biraz uzakta tutulduğunda yarı yumuşak bir kenar verir; yüzeye yapıştırılan bir şablon ise keskin bir kenar bırakır. Cueva de las Manos'taki eller de, bugünkü şablonların öncülüdür.

Sprey boyada renkleri fırçayla karıştırmak mümkün değildir. Ara tonlar, iki rengin ince katmanlarını uzaktan üst üste püskürterek ya da bir rengin yoğunluğunu mesafeyle değiştirerek kurulur. Yumuşak geçiş, uzaktan ve hızla yapılan ince pus katmanlarıyla, ağır ağır bir renkten öbürüne kayarak elde edilir. Önce açık renklerle geniş alanları kapatıp sonra koyularla hacmi ve ayrıntıyı eklemek, düzeltmeyi kolaylaştırır.

Bu sınırlama, ten renklerinde ayrıca dikkat ister. Sprey renk yelpazelerinde ten için hazır tonlar sınırlıdır ve bir yüzü tek bir hazır tonla kapatmak onu düzleştirir. Koyu tenli bir yüzde hacim, sıcak bir kahverengi zeminin üzerine gölge taraflarında daha koyu, ışık taraflarında ise uzaktan hafifçe püskürtülmüş sıcak ya da serin açık tonlarla kurulabilir; parlaklıklar küçük ve yakın bir dokunuşla eklenir. Açık bir tende ise gölgeler çok koyu bir renkle değil, ince ve sıcak katmanlarla yavaş yavaş derinleştirilir. Hangi ten olursa olsun, değer ve hacim ince katmanların toplamından doğar.

Uygulama

1. Malzeme: dışarıda ya da iyi havalandırılan bir yerde, astarlanmış bir kontrplak ya da kalın karton test panosu; üç ya da dört renk sprey boya, ince ve geniş başlıklar, maske bandı, karton parçaları, organik buhar filtreli yarım yüz maskesi, eldiven ve gözlük; bir saat ayır.
2. Kutuyu çalkala, bir kâğıda deneme püskürtmesi yap ve panonun bir köşesinde aynı başlıkla farklı mesafelerden yatay çizgiler çek; çizgi genişliklerini karşılaştır.
3. Aynı mesafeden farklı hızlarla çizgiler çek; akıntının hangi hızda başladığını bul.
4. Bir kareyi maske bandıyla çevirip birkaç ince katmanla düz bir renkle doldur; bandı söküp kenara bak.
5. İki renk arasında uzaktan ince katmanlarla bir yumuşak geçiş yap; sonra elinin çevresini ya da kestiğin bir şablonu kullanarak negatif bir biçim püskürt.
6. İş bitince her kutuyu ters çevirip başlığı temizle; panonun her bölümünün yanına mesafe, başlık ve hızı not et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Sprey boyada kontrol nasıl sağlanır? Önce güvenlikle: açık hava, filtreli maske, eldiven ve gözlük. Sonra başlık, mesafe ve hızla: başlık püskürtmenin genişliğini, mesafe çizginin inceliğini ve kenarını, el hızı ise boyanın yoğunluğunu belirler; kol yüzeye paralel hareket eder, püskürtme yüzeyin dışında başlar ve biter, alanlar ince katmanlarla kapatılır. Keskin kenarlar maskeleme ve şablonla, ara tonlar ve ten renkleri üst üste binen ince katmanlarla kurulur. Cueva de las Manos'taki negatif eller, bir yüzeye dokunmadan boyamanın binlerce yıllık bir geçmişi olduğunu gösterir. Ödevde bir test panosunda bu teknikleri deneyeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir test panosunda sprey çalışması yap.

1. Güvenli bir ortamda, maske, eldiven ve gözlükle çalışarak astarlanmış bir test panosunu dört bölüme ayır.
2. İlk bölümde farklı mesafe ve başlıklarla çizgiler, ikinci bölümde farklı hızlarla çizgiler çek ve akıntının başladığı noktayı bul.
3. Üçüncü bölümde maske bandıyla keskin kenarlı bir düz alan ve bir şablonla negatif bir biçim, dördüncü bölümde iki renk arasında yumuşak bir geçiş yap.
4. Panonun bir köşesine ince katmanlarla hacmi kurulmuş küçük bir yüz ya da el dene ve her bölümün yanına mesafe, başlık ve hız notlarını yaz.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Çizgiler akıntısız mı; mesafe ve başlık değişimi çizgide açıkça görülüyor mu?
• Kenar ve Ayrıntı: Maskelenmiş kenarlar keskin mi; yumuşak geçiş kesintisiz mi?
• Değer (Ton): Yüz ya da el denemesinde hacim ve ten değeri ince katmanlarla kurulmuş mu?
• Mesafe, hız ve başlıktan hangisini denetlemek sana en zor geldi?

Kendini sına

1. Kutu yüzeye yaklaştıkça çizgi nasıl değişir?

• A) Genişler ve yumuşar.
• B) İncelir, kenarları keskinleşir ve boya yoğunlaşır.
• C) Hiç değişmez.
• D) Rengi açılır.

2. Akıntıyı önlemenin yolu nedir?

• A) Yavaş hareket edip uzun basmak.
• B) Kutuyu yüzeye çok yaklaştırmak.
• C) Yüzeyin dışında başlayıp bitirmek, sabit hızla hareket etmek ve ince katmanlar sürmek.
• D) Kutuyu çalkalamamak.

3. Sprey boyada ara tonlar nasıl kurulur?

• A) Renkleri fırçayla karıştırarak.
• B) Yalnızca hazır tonlar kullanarak.
• C) Boyayı suyla incelterek.
• D) İnce katmanları uzaktan üst üste püskürterek ya da mesafeyle yoğunluğu değiştirerek.

4. Cueva de las Manos'taki negatif el izleri nasıl yapıldı?

• A) El kayaya dayanıp üzerine kemik borularla boya püskürtülerek.
• B) Boyalı el kayaya bastırılarak.
• C) Kaya oyularak.
• D) Fırçayla elin çevresi çizilerek.

5. Sprey boyayla çalışırken hangi maske uygundur?

• A) Basit bir toz maskesi.
• B) Organik buharlara karşı filtreli bir yarım yüz maskesi.
• C) Maskeye gerek yoktur.
• D) Kumaş bir atkı.

Cevaplar

1. B — Yakın mesafede damlacıklar dağılmaya fırsat bulmadan dar bir alana yoğunlaşır.
2. C — Boya tek noktada birikmeden ince katmanlarla dağıtıldığında kendi ağırlığıyla akmaz.
3. D — Spreyde karıştırma yüzeyde değil, katmanların üst üste binmesiyle olur.
4. A — El çekildiğinde çevresi boyalı, kendisi boş bir siluet kalır.
5. B — Toz maskeleri parçacıkları tutar ama çözücü buharlarını süzemez.

Referans görseller

• Özgün çekim: güvenlik donanımı, kutunun çalkalanması, deneme püskürtmesi, başlığın temizlenmesi.
• Özgün çekim: aynı başlıkla farklı mesafelerden çizgiler; farklı hızlarda akıntı; bilekten ve koldan hareketin farkı.
• Özgün çekim: maske bandı ve şablonla keskin kenar, yumuşak geçiş; farklı tenlerde yüzlerin ince katmanlarla kurulması.

Sonraki derse köprü

Artık bir test panosunda sprey boyayı denetleyebiliyorsun. Ama gerçek bir duvara ilk püskürtmeyi yapmadan önce, o duvarın kime ait olduğunu, kimden izin alınacağını ve iskeleden bütçeye kadar bir projenin nasıl planlanacağını bilmek gerekir. Sonraki derste bunu ele alıyoruz.