Malzeme ve yüzey hazırlığı

Öğrenme hedefi

İç ve dış mekân için malzeme seçip yüzey hazırlayabileceksin. Bir duvarın nemini, tuzunu, çatlaklarını ve eski boyasını gözlemleyip değerlendirebilecek; basit bir tutunma testiyle yüzeyin boyaya hazır olup olmadığını anlayabilecek; temizlik, onarım ve astar adımlarını sıraya koyabilecek; iç ve dış mekân için boya ve koruyucu kaplama seçebilecek, ışık haslığını ten renkleri dahil bütün palet için gözetebilecek ve bir duvarın malzeme ihtiyacını metrekare üzerinden hesaplayıp bir malzeme planı hazırlayabileceksin.

Kanca

Bir duvar resmi neden bir yılda döküldü?

Bir duvar resmi haftalarca, bazen aylarca emek ister. İskeleler kurulur, ızgaralar çizilir, renkler karıştırılır, her yüz ve her el özenle boyanır. Sonra bir kış geçer ve boya kabarmaya, pullanmaya, beyaz bir tozun altında kaybolmaya başlar. Böyle bir sonun nedeni çoğu zaman resmin kendisi değil, altındaki duvardır. Bu ders, bir duvarı boyaya hazırlamanın adımlarını ve iç ile dış mekân için doğru malzemeyi seçmeyi ele alıyor.

Bağlam

1857'de Oxford Union derneğinin yeni tartışma salonunun duvarları, Dante Gabriel Rossetti'nin önderliğinde, aralarında William Morris ve Edward Burne-Jones'un da bulunduğu bir grup genç sanatçı tarafından Kral Arthur efsanelerinden sahnelerle boyanmaya başlandı. Çalışma 1859'a kadar sürdü. Heyecan büyüktü; ama hazırlık yoktu.

Victorian Web'deki ayrıntılı bir incelemeye göre salonun kırmızı tuğla duvarları yeni örülmüştü ve harç hâlâ nemliydi. Tuğlanın üzerine ince bir sıva katmanı ve bir kat kireç badanası dışında hiçbir zemin sürülmedi. Renkler tempera ile, kâğıda suluboya yapar gibi küçük fırçalarla sürüldü. Salon, çıplak alevli büyük gaz avizeleriyle aydınlatılıyordu ve alevlerin isi ve sıcaklığı doğrudan resimlere yükseliyordu. Sonuç, birkaç yıl içinde görünür bir bozulma oldu: renkler kısmen duvara emildi, soldu, karardı ve yer yer pul pul döküldü. 1862'de resimlerin üzerinin boyanıp boyanmaması tartışılmaya başlanmıştı bile. Tekrarlanan onarımlara karşın resimler bugün büyük ölçüde harap durumdadır. Oxford Union duvarları, en yetenekli ellerin bile hazırlanmamış bir yüzeyi kurtaramayacağını gösterir.

Ana anlatım

Duvar nasıl okunur?

Yüzey hazırlığı (surface preparation), bir duvarın boya almadan önce incelenmesi, temizlenmesi, onarılması ve astarlanması sürecidir. İlk adım, duvarı okumaktır. Sıva, beton, tuğla, alçıpan, ahşap ya da metal, her biri boyayı farklı biçimde emer ve farklı sorunlar taşır. Yeni bir duvar, Oxford Union'da olduğu gibi, içinde hâlâ su taşıyor olabilir; yeni sıva ve beton, boyanmadan önce kuruması için zaman ister ve bu süreyi üreticinin önerilerine göre beklemek gerekir.

Nem, bir duvar resminin en büyük düşmanıdır. Su, zeminden duvarın içine doğru emilerek yükselebilir, çatıdan ya da bir borudan sızabilir ya da iç mekânda soğuk bir duvarın yüzeyinde yoğuşabilir. Duvarın alt kısmındaki koyu lekeler, kabaran eski boya, küf ya da dokunulduğunda soğuk ve nemli bir his, bir nem sorununa işaret edebilir. Nemin kaynağı çözülmeden yapılan bir duvar resmi, ne kadar iyi boyanırsa boyansın, kısa sürede zarar görebilir.

Tuz çiçeklenmesi (efflorescence), duvarın içindeki suyun yüzeye doğru ilerlerken taşıdığı çözünmüş tuzların, su buharlaşınca yüzeyde beyaz, tozlu ya da kabuk gibi birikmesidir. Bu tuzlar boyanın altında birikirse boyayı iterek kabartır ve döker. Bir duvarda beyaz bir toz ya da kristalli lekeler görmek, boyamadan önce nemin ve tuzun kaynağına bakılması gerektiğini gösterir.

Çatlaklar da okunur. İnce, yüzeysel çatlaklar dolgu macunuyla doldurulabilir; genişleyen ya da açılıp kapanan yapısal çatlaklar ise bir yapı uzmanının bakmasını gerektirebilir ve bunların üzerine yapılan bir resim zamanla ikiye bölünebilir.

Yüzey nasıl hazırlanır?

Eski boyanın durumu, yeni boyanın ömrünü belirler. Tutunma testi (adhesion test), bir yüzeydeki eski boyanın ya da hazırlık katmanının yeterince sağlam tutunup tutunmadığını anlamak için, yüzeye bastırılan güçlü bir bandın hızla çekilmesiyle yapılan basit denetimdir. Bant boya parçalarıyla birlikte kalkıyorsa, üzerine sürülecek her katman da onunla birlikte dökülebilir; bu durumda gevşek boya kazınarak temizlenir. Bir bezi yüzeyde gezdirmek de işe yarar: bez tozlu ya da renkli bir kalıntıyla dönüyorsa, yüzey tebeşirlenmiştir ve bağlayıcısını yitirmiştir.

Hazırlığın sırası genellikle şöyledir: gevşek boya, toz, yağ, küf ve kirin temizlenmesi; çatlakların ve deliklerin doldurulması, parlak yüzeylerin hafifçe zımparalanması; ardından yüzeye ve boyaya uygun bir astar sürülmesi. Astar, yüzeyin emiciliğini eşitler ve boya ile duvar arasında bir köprü kurar; emici bir sıvada boyanın bir yerde parlak, bir yerde mat kalmasını önler. Metal, ahşap ya da beton gibi farklı yüzeyler farklı astarlar ister ve üreticinin boya ile astar arasındaki uyumluluk bilgilerine bakmak önemlidir.

İç mekânda koşullar daha sabittir; ama ısınma, mutfak buharı, dokunan eller ve, Oxford Union'da olduğu gibi, is ve sıcaklık yüzeyi etkiler. Dış mekânda ise güneş, yağmur, don ve sıcaklık değişimi yüzeyi sürekli zorlar. Bir duvarın hangi yöne baktığı, ne kadar güneş aldığı ve üzerine yağmur suyunun nasıl aktığı, malzeme seçimini doğrudan etkiler. Duvarın nemi ya da yüzeyi uygun değilse, resmi duvara değil, sonradan duvara tutturulacak dayanıklı panellere yapmak da bir seçenektir.

Boya ve kaplama nasıl seçilir?

Dış mekân duvar resimlerinde bugün çoğu zaman dış cephe için üretilmiş akrilik boyalar ya da sanatçı akrilikleri kullanılır. Akriliğin özellikleri dersinde gördüğün esnek film, sıcaklık değişimine ve hafif hareketlere uyum sağlar; su bazlı olması da temizliği kolaylaştırır. İç mekânda da aynı boyalar kullanılabilir; ama iç mekân boyaları dış mekânın güneşine ve yağmuruna dayanacak biçimde tasarlanmamış olabilir.

Işık haslığı, bir duvar resminde özellikle önemlidir; çünkü dış mekândaki bir resim her gün doğrudan güneş alabilir. Işığa dayanıklı olmayan pigmentler zamanla solar ve renk dengesi değişir. Bu, ten renklerinde çok belirgin olabilir: bir ten karışımındaki ışığa dayanıksız bir kırmızı ya da pembe solarsa, yüzler zamanla griye ya da soluk bir sarıya kayabilir ve koyu tenler ile açık tenler birbirinden farklı hızlarda değişerek resmin temsil dengesini bozabilir. Bu yüzden boya tüplerinin ya da kutularının üzerindeki ışık haslığı bilgisine bakmak ve bütün paleti, özellikle ten karışımlarını, dayanıklı pigmentlerden kurmak gerekir.

Koruyucu kaplama (protective coating), bitmiş bir duvar resminin üzerine güneş ışığına, kire ve bazen boyalı yazılara karşı sürülen şeffaf katmandır. Bazı kaplamalar resmi temizlemeyi kolaylaştırır; bazıları morötesi ışığa karşı ek koruma sağlar. Ama her kaplama her boyayla uyumlu değildir ve bazıları zamanla sararabilir ya da resmin ileride onarılmasını zorlaştırabilir. Kaplama seçimi, üreticinin bilgilerine göre ve mümkünse küçük bir deneme alanında yapılmalıdır.

Kaplama hesabı (coverage calculation), bir duvarın alanından ve boyanın metrekare başına kaplama oranından yola çıkarak gereken boya miktarının hesaplanmasıdır. Örneğin yirmi metrekarelik bir duvar için iki kat astar düşünülüyorsa ve astarın etiketinde bir litrenin sekiz metrekare kapladığı yazıyorsa, yaklaşık beş litre astar gerekir. Resim boyaları için alan, renklere göre kabaca bölünür; ten renkleri gibi büyük ve tutarlı kalması gereken karışımlar için fazladan pay bırakılır. Emici yüzeyler, pürüzlü dokular ve açık renklerin koyu zemin üzerine sürülmesi, gereken miktarı artırabilir.

Uygulama

1. Malzeme: bir ölçü şeridi, not defteri, telefon kamerası, güçlü bir yapışkan bant, temiz bir bez, bir boya kazıyıcı; çalışacağın bir duvar; bir saat ayır.
2. Duvarı ölç ve alanını hesapla; hangi yöne baktığını, ne kadar güneş ve yağmur aldığını not et.
3. Duvarı yakından incele ve fotoğrafla: nem lekeleri, beyaz tuz izleri, kabaran ya da pullanan boya, çatlaklar, küf, kir.
4. Birkaç farklı noktada bant ve bez testi yap; sonuçları fotoğrafla ve yaz.
5. Bulgularına göre temizlik, onarım ve astar adımlarını sıraya koy; nem ya da yapısal bir sorun varsa bunu ayrıca belirt.
6. Astar, boya ve koruyucu kaplama için gereken miktarları kaplama hesabıyla bul ve bir malzeme listesi hazırla.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Bir duvar resmi neden bir yılda döküldü? Çoğu zaman resim yüzünden değil, duvar yüzünden: kurumamış bir sıva, yükselen nem, yüzeye taşınan tuzlar, gevşek eski boya, astarsız bir zemin ya da güneşe dayanmayan pigmentler yüzünden. Yüzey hazırlığı duvarı okumakla başlar; tutunma testi eski boyanın durumunu gösterir, temizlik, onarım ve astar yüzeyi boyaya hazırlar, ışığa dayanıklı bir palet ve uygun bir koruyucu kaplama resmi yıllara taşır, kaplama hesabı ise malzemenin yetip yetmeyeceğini baştan söyler. Oxford Union duvarları, hazırlanmamış bir yüzeyin en yetenekli elleri bile boşa çıkarabileceğini gösterir. Ödevde kendi duvarın için bir malzeme ve bütçe planı hazırlayacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Malzeme ve bütçe planı hazırla.

1. Gerçek bir duvar seç, ölç ve alanını, yönünü, güneş ve yağmur durumunu not et; duvarın fotoğraflarını çek.
2. Nem, tuz, çatlak, eski boya ve kir için gözlemlerini ve bant testi sonuçlarını yaz; gereken hazırlık adımlarını sıraya koy.
3. Astar, boya ve koruyucu kaplama türlerini seç ve kaplama hesabıyla miktarlarını bul; ten karışımları için ayrı ve fazladan pay ayır.
4. Fırçalar, merdaneler, bant, kazıyıcı, iskele ya da merdiven ve koruyucu örtü gibi bütün kalemleri içeren bir liste hazırla; her kalemin fiyatını yerel bir satıcıdan kendin araştırıp toplam bütçeyi yaz.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Duvarın durumu gözleme ve testlere dayanarak değerlendirilmiş mi; hazırlık adımları doğru sırada mı?
• Bitmişlik ve Sunum: Plan okunaklı mı; her kalemin miktarı ve fiyatı yazılmış mı?
• Kompozisyon: Duvarın yönü ve engelleri, resmin planına yansıtılmış mı?
• Duvarında seni en çok şaşırtan bulgu neydi ve planını nasıl değiştirdi?

Kendini sına

1. Oxford Union duvar resimleri neden kısa sürede bozuldu?

• A) Yağlı boyayla yapıldıkları için.
• B) Nemli yeni tuğla duvara, zemin hazırlanmadan tempera ile boyandıkları ve gaz alevlerinin isine maruz kaldıkları için.
• C) Dış mekânda oldukları için.
• D) Fresk tekniğiyle yapıldıkları için.

2. Tuz çiçeklenmesi nedir?

• A) Duvardaki suyun taşıdığı tuzların yüzeyde beyaz birikintiler oluşturması.
• B) Boyanın güneşte solması.
• C) Astarın parlaması.
• D) Boyanın çiçek desenli kurumasıdır.

3. Bant testi neyi gösterir?

• A) Duvarın nemini.
• B) Boyanın ışık haslığını.
• C) Eski boyanın ya da hazırlık katmanının yüzeye yeterince tutunup tutunmadığını.
• D) Duvarın alanını.

4. Ten karışımlarında ışık haslığı neden önemlidir?

• A) Ten renkleri daha hızlı kurur.
• B) Ten renkleri yalnızca iç mekânda kullanılır.
• C) Işık haslığı yalnızca mavileri etkiler.
• D) Solan bir pigment yüzlerin rengini zamanla değiştirip resmin dengesini bozabilir.

5. Yirmi metrekarelik bir duvara iki kat astar sürülecekse ve bir litre astar sekiz metrekare kaplıyorsa kaç litre gerekir?

• A) Beş litre.
• B) İki buçuk litre.
• C) Sekiz litre.
• D) Yirmi litre.

Cevaplar

1. B — Kurumamış duvar, zemin eksikliği, uygunsuz boya ve is birlikte hızlı bir bozulma yarattı.
2. A — Su buharlaşınca taşıdığı tuzlar yüzeyde kalır ve boyayı itebilir.
3. C — Bantla birlikte kalkan boya, üzerine sürülecek katmanların da tutunmayacağını gösterir.
4. D — Karışımdaki bir renk solduğunda yüzler griye ya da soluk bir sarıya kayabilir.
5. A — İki kat için kırk metrekare kaplanacağından sekize bölünür ve beş litre bulunur.

Referans görseller

• Özgün çekim: bir duvarın okunması; nem lekeleri, tuz çiçeklenmesi, kabaran boya, çatlaklar.
• Özgün çekim: bant ve bez testi; temizlik, onarım ve astar adımları.
• Özgün şema: güneşte zamanla solan ve solmayan ten karışımlarının karşılaştırması; kaplama hesabı örneği.

Sonraki derse köprü

Duvar hazır ve malzemeler seçildi. Kamusal duvarlarda en çok kullanılan araçlardan biri ise bir fırça değil, bir kutudur. Sonraki derste sprey boyanın basıncını, mesafeyi, hızı ve başlıkları nasıl yöneteceğini ele alıyoruz.