Ölçeği büyütmek

Öğrenme hedefi

Eskizi ızgara ve projeksiyonla büyük yüzeye aktarabileceksin. Bir duvarı ölçüp ölçekli bir eskiz hazırlayabilecek; eskiz ile duvar arasındaki ölçek oranını hesaplayabilecek; ızgarayı tebeşir ipiyle duvara kurabilecek; hazırlık kartonu, delme ve tozlama ile projeksiyon gibi aktarma yollarını karşılaştırıp işine uygun olanı seçebilecek ve büyüttüğün görüntüyü izleyicinin bakacağı uzaklıktan denetleyebileceksin.

Kanca

Küçük eskizden 10 metrelik duvara nasıl geçilir?

Eskiz defterinde bir yüzün burnunu bir milimetre sağa kaydırmak neredeyse fark edilmez. Aynı hata on metrelik bir duvara büyütüldüğünde, burun avuç içi kadar kayar ve yüz başka birine dönüşür. Duvarın önünde, iskelede dururken bütün resmi bir anda göremezsin; yalnızca kolunun uzandığı bir parçasını görürsün. Bu ders, küçük bir eskizi oranlarını bozmadan büyük bir yüzeye taşımanın yollarını ele alıyor.

Bağlam

Milano'daki Pinacoteca Ambrosiana'da, Rönesans'tan günümüze ulaşan en büyük hazırlık kartonu olarak tanımlanan bir çizim bulunur: Rafael'in Vatikan'daki Atina Okulu freski için 1508 dolaylarında yaptığı karton. Yaklaşık 2,85 × 8,04 metrelik bu çizim, birbirine eklenmiş kâğıtlar üzerine kömür ve kurşun beyazıyla yapılmıştır; kardinal Federico Borromeo'nun himayesiyle 1610'da Ambrosiana'ya geldi ve dört yıl süren bir restorasyonun ardından 2019'da yeniden sergilendi.

Karton, freskteki figürlerin gerçek boyutlarında çizilmiştir: filozofların duruşları, giysilerinin kıvrımları, ellerinin ve yüzlerinin ışığı, duvara geçmeden önce kâğıtta çözülmüştür. Kaynaklara göre bu karton delinmiştir, ama doğrudan duvarda kullanılmamış, delikleri aracılığıyla aktarma sırasında tükenen ikinci bir kartonun hazırlanmasına yaramıştır. Böylece Rafael'in özenle bitirdiği asıl çizim korunmuş, duvarla uğraşan ise onun kopyası olmuştur. Ambrosiana'daki karton, küçük bir fikirden büyük bir duvara geçişin arasında duran ara ölçeği, gerçek boyutlu çizimi gösterir.

Ana anlatım

Duvar ve eskiz nasıl eşleştirilir?

Her şey duvarın ölçülmesiyle başlar. Duvarın genişliği ve yüksekliği, pencere, kapı, boru, priz ve kolon gibi engellerin yeri ve boyutu ölçülür; duvar çoğu zaman tam dikdörtgen değildir, zemin eğimli, köşeler eğri olabilir. Bu ölçüler, duvarın küçük ve ölçekli bir çizimine aktarılır. Duvarı karşıdan ve dik açıyla çekilmiş bir fotoğrafı da, engellerin yerini görmek için yardımcı olur.

Ölçek oranı (scale ratio), eskizdeki bir uzunluğun duvardaki karşılığına oranıdır. Örneğin on metrelik bir duvar için elli santimetrelik bir eskiz yaparsan oran 1:20 olur: eskizdeki her santimetre duvarda yirmi santimetreye karşılık gelir. Oranı baştan belirlemek, eskizin en–boy oranının duvarınkiyle aynı olmasını sağlar; ızgara yöntemi dersinde gördüğün gibi, iki yüzeyin oranı farklıysa görüntü bir yönde uzar ya da basıklaşır. Eskizi duvarın ölçekli çiziminin içine yaparsan, pencerenin ya da kapının resmin neresine denk geleceğini baştan görürsün ve bir figürün yüzünün bir boru hattının üstüne düşmesini önlersin.

Ölçek büyüdükçe ayrıntının anlamı da değişir. Eskizde bir fırça darbesiyle geçiştirilen bir el, duvarda insan boyunda bir biçim olur ve tek başına okunması gerekir. Bu yüzden eskizin büyük ölçüde nasıl davranacağını görmek için bazı kritik bölgelerin, özellikle yüzlerin ve ellerin, daha büyük ölçekte ayrı çalışmalarını yapmak yararlıdır. Farklı tenlerdeki yüzleri büyütürken, eskizdeki küçük bir değer farkının duvarda geniş bir alana yayılacağını düşünmek gerekir: bir yanağın gölge tarafı, bir burnun ışığı ya da bir göz çukurunun derinliği, büyük ölçekte ayrı ayrı planlanmazsa yüz düzleşebilir.

Izgara duvara nasıl kurulur?

Izgara yöntemi dersinde öğrendiğin ilke duvarda da aynıdır: eskize ve duvara aynı sayıda satır ve sütundan oluşan ızgaralar çizilir, her kare kendi karşılığına aktarılır. Değişen, ızgaranın kendisini büyük bir yüzeye kurmaktır. Bir cetvelle on metrelik düz bir çizgi çizmek mümkün değildir; burada tebeşir ipi kullanılır.

Tebeşir ipi (chalk line), renkli tebeşir tozuna bulanmış, iki ucu gergin tutulup ortasından çekilip bırakıldığında yüzeye düz bir çizgi bırakan iptir. Önce duvarın bir kenarında su terazisi ya da çekül ile tam dikey bir başlangıç çizgisi belirlenir; duvarın kenarları eğri olabileceği için ızgara ona değil, bu çizgiye göre kurulur. Sonra ölçü şeridiyle eşit aralıklar işaretlenir ve ip her işaret arasında gerilip çırpılır. Satırlar ve sütunlar harf ve rakamlarla numaralandırılır ve eskizdeki ızgarayla aynı adlar verilir.

Izgaranın sıklığı, görüntünün karmaşıklığına göre seçilir. Geniş gökyüzü alanları için büyük kareler yeter; yüzlerin ve ellerin bulunduğu bölgelerde kareler ikiye ya da dörde bölünebilir. Kareler duvarda iskeleden bakıldığında bir bütün gibi değil, tek tek görünür; bu yüzden her karenin içindeki çizgiyi, eskizdeki aynı karenin kenarlarına göre nereden girip nereden çıktığına bakarak aktarmak gerekir. Bazı duvar ressamları, eşit kareler yerine duvara rastgele karalamalar çizip aynı karalamaları eskizin fotoğrafına da işleyerek bunları işaret noktası olarak kullanır; bu, ızgara çizmenin uzun sürdüğü çok büyük yüzeylerde zaman kazandırabilir.

Karton ve projeksiyon ne sağlar?

Hazırlık kartonu (cartoon), bir duvar resminin ya da büyük bir eserin tamamının ya da bir bölümünün gerçek boyutta çizildiği hazırlık çizimidir. Karton, kompozisyonun bütün sorunlarını duvara geçmeden kâğıtta çözmeyi sağlar ve özellikle freskte, hızla çalışmak gereken yaş sıvanın üzerinde vakit kaybetmemek için yüzyıllarca kullanılmıştır. Rafael'in Ambrosiana'daki kartonu bu geleneğin en büyük örneklerinden biridir.

Delme ve tozlama (pouncing), kartonun çizgileri boyunca ince bir iğneyle sık aralıklı delikler açılıp karton duvara tutturulduktan sonra deliklerin üzerine içinde kömür ya da renkli toz bulunan bir bez torbayla vurularak çizginin noktalar hâlinde yüzeye aktarılmasıdır. Toz deliklerden geçer ve duvarda çizginin noktalı bir izi kalır; ressam bu noktaları birleştirerek çizimi tamamlar. Yöntem, bir desenin aynı biçimde birçok kez tekrarlanması gereken süslemelerde de kullanılır. Aynı kartonun delinerek ikinci bir kartona aktarılması, Rafael'in yaptığı gibi, asıl çizimi korumanın bir yoludur.

Projeksiyon aktarımı (projection transfer), eskizin ya da onun dijital görüntüsünün bir projektörle karanlıkta duvara yansıtılıp çizgilerinin tebeşir ya da kurşun kalemle üzerinden geçilmesidir. Hızlıdır ve karmaşık görüntüleri kolayca taşır; ama bazı sınırları vardır. Projektör duvara tam dik durmazsa görüntü bir yana doğru genişler ve oranlar bozulur; bu yüzden projektörün hem yatay hem dikey olarak duvarın ortasına ve dik açıyla yerleştirilmesi gerekir. Çalışma gece ya da karanlıkta yapılmak zorunda olabilir ve iskeledeki birinin gölgesi görüntüyü kesebilir. Dış mekânda büyük yüzeylerde projektörün ışığı yetersiz kalabilir.

Hangi yol seçilirse seçilsin, büyütülmüş çizim izleyicinin bakacağı uzaklıktan denetlenmelidir. İskelede yakından doğru görünen bir çizgi, sokağın karşısından bakıldığında kaymış olabilir. Düzenli olarak duvardan uzaklaşıp bütüne bakmak, telefonla fotoğraf çekip eskizle yan yana karşılaştırmak ya da fotoğrafı ters çevirip oranlara bakmak, hataları boya sürülmeden önce yakalamayı sağlar. Aşağıdan bakan bir izleyici için duvarın üst bölümleri kısalmış görünür; bunu hesaba katmak, özellikle yüksek bir duvarın tepesindeki figürlerin oranlarını kontrol etmeyi gerektirir.

Ölçeği büyütmek yalnızca çizgiyi değil, rengi de büyütür. Eskizde bir fırça ucuyla karıştırılan bir ten rengi, duvarda bir kova dolusu boya gerektirebilir; iki kez ayrı ayrı karıştırılan aynı renk ise çoğu zaman birbirini tutmaz ve duvarda bir leke gibi ayrılır. Bu yüzden duvarın her rengi, özellikle farklı tenlerdeki yüzlerin ve ellerin ana tonları, eskiz üzerinde alanlarına göre kabaca hesaplanır ve bir kerede yeterli miktarda karıştırılıp etiketli kaplarda saklanır. Her karışımdan bir örnek duvarın bir köşesine sürülüp kuruduktan sonra gün ışığında ve akşam ışığında kontrol edilir; boyalar kuruyunca tonları değişebilir ve büyük bir yüzeyde bu küçük fark kolayca görünür.

Uygulama

1. Malzeme: bir ölçü şeridi, bir su terazisi ya da çekül, kurşun kalem, kareli ya da milimetrik kâğıt, bir eskiz defteri, telefon kamerası; varsa bir tebeşir ipi ve bir duvar ya da büyük bir karton; iki saat ayır.
2. Çalışacağın duvarı ya da onun yerine geçen büyük bir yüzeyi ölç; genişliği, yüksekliği ve bütün engelleri ölçekli bir çizime aktar ve ölçek oranını not et.
3. Bu ölçekli çizimin içine eskizini yap; pencere, kapı ve engellerin resmin neresine düştüğüne bak.
4. Eskize ve duvara aynı sayıda satır ve sütundan oluşan ızgaralar kur; duvarda başlangıç için dikey bir çizgi belirle ve kareleri tebeşir ipiyle çırp, satırları ve sütunları adlandır.
5. Yüz ya da el içeren bir bölümü, kareleri ikiye bölerek duvara aktar; büyük ölçekte gölge, ışık ve ten değerlerini ayrıca planla.
6. Duvardan uzaklaş, fotoğraf çek ve eskizle karşılaştır; kaymış çizgileri boya sürmeden düzelt.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Küçük eskizden 10 metrelik duvara nasıl geçilir? Önce duvar ölçülür ve eskiz, duvarın ölçekli çiziminin içine aynı en–boy oranıyla yapılır; ölçek oranı her uzunluğun karşılığını belirler. Izgara tebeşir ipiyle duvara kurulur ve kare kare aktarılır; hazırlık kartonu ve delme ile tozlama, çizimi gerçek boyutta çözüp noktalar hâlinde duvara taşır; projeksiyon ise hızlıdır ama dik açı ve karanlık ister. Hepsinde çizim izleyicinin bakacağı uzaklıktan denetlenir. Rafael'in Ambrosiana'daki kartonu, büyük bir duvarın önce gerçek boyutta kâğıtta düşünüldüğünü gösterir. Ödevde bir duvar için ölçekli eskiz hazırlayacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir duvar için ölçekli eskiz hazırla.

1. Gerçek bir duvar seç ya da hayali bir duvar için ölçüler belirle; genişliği, yüksekliği ve engelleri ölçekli bir çizime aktar ve ölçek oranını yaz.
2. Bu çizimin içine, engelleri hesaba katan bir duvar resmi eskizi yap ve üzerine numaralı bir ızgara kur.
3. Eskizde yüz ya da el bulunan bir bölümü, büyük ölçekte gölge, ışık ve ten değerleri planlanmış ayrı bir çalışma olarak çiz.
4. Hangi aktarma yolunu seçeceğini (ızgara, karton ve tozlama ya da projeksiyon) ve nedenini birkaç cümleyle yaz.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Eskizin en–boy oranı duvarınkiyle aynı mı; ölçek oranı doğru hesaplanmış mı?
• Kompozisyon: Pencere, kapı ve engeller kompozisyona katılmış mı; önemli öğeler bunların üstüne düşmüyor mu?
• Değer (Ton): Büyük ölçekli yüz çalışmasında gölge, ışık ve ten değerleri ayrı ayrı planlanmış mı?
• Duvarın izleyicisi resme hangi uzaklıktan bakacak ve bu senin eskizini nasıl etkiledi?

Kendini sına

1. 1:20 ölçek oranı ne anlama gelir?

• A) Duvarın yirmi metre olduğunu.
• B) Eskizdeki her santimetrenin duvarda yirmi santimetreye karşılık geldiğini.
• C) Yirmi kare kullanılacağını.
• D) Eskizin yirmi kez çizileceğini.

2. Duvarda ızgara kurarken neden kendi dikey çizgini belirlersin?

• A) Duvarın kenarları çoğu zaman eğri olabileceği için.
• B) Tebeşir ipi yalnızca dikey çizgi çizdiği için.
• C) Karelerin sayısını azaltmak için.
• D) Boyayı daha hızlı sürmek için.

3. Delme ve tozlamada çizgi duvara nasıl geçer?

• A) Karton duvara yapıştırılıp bırakılır.
• B) Çizgiler projektörle yansıtılır.
• C) Kartonun deliklerinden geçen toz, duvarda noktalı bir iz bırakır.
• D) Karton ıslatılıp duvara bastırılır.

4. Projeksiyon aktarımında oranların bozulmaması için ne gerekir?

• A) Projektörün duvara dik açıyla ve ortalanarak yerleştirilmesi.
• B) Gündüz çalışmak.
• C) Projektörü duvara çok yaklaştırmak.
• D) Görüntüyü ters çevirmek.

5. Rafael'in Ambrosiana'daki kartonu hakkında hangisi doğrudur?

• A) Duvara doğrudan yapıştırılıp freskin parçası olmuştur.
• B) Küçük bir eskizdir.
• C) Yağlı boyayla yapılmıştır.
• D) Gerçek boyutludur ve delinerek aktarmada kullanılan ikinci bir kartonun hazırlanmasına yaramıştır.

Cevaplar

1. B — Oran, eskizdeki uzunlukların duvarda kaç kat büyüyeceğini belirler.
2. A — Eğri bir kenara dayanan ızgara bütün kareleri çarpıtır.
3. C — Bez torbadaki kömür tozu deliklerden geçer ve çizgiyi noktalarla aktarır.
4. A — Açılı yerleşim görüntüyü bir yana doğru genişletir.
5. D — Asıl çizim korundu, duvarla uğraşan onun delinerek hazırlanmış kopyası oldu.

Referans görseller

• Özgün şema: duvarın ölçekli çizimi, engeller ve ölçek oranı; eskizin bu çizimin içine yerleştirilmesi.
• Özgün çekim: tebeşir ipiyle ızgara kurma, çekülle dikey başlangıç çizgisi, numaralı kareler.
• Özgün çekim: delme ve tozlama; projeksiyonda dik açı ve bozulma; uzaktan kontrol; büyük ölçekte farklı tenlerde yüzlerin değer planı.

Sonraki derse köprü

Çizim artık duvarda. Ama boyanın yıllarca orada kalması, çizimden çok duvarın kendisine bağlıdır: nemine, tuzuna, sıvasına ve onu kaplayan astara. Sonraki derste bir duvar resminin ömrünü belirleyen malzemeleri ve yüzey hazırlığını ele alıyoruz.