Duvar resminin tarihi

Öğrenme hedefi

Duvar resminin tarihini ve türlerini açıklayabileceksin. Tarih öncesi dönemden günümüze duvara yapılan resimlerin hangi amaçlarla ve hangi mekânlarda yapıldığını izleyebilecek; yaş sıva üzerine yapılan fresk ile kuru yüzeye yapılan secco arasındaki farkı ve bunun eserin ömrüne etkisini açıklayabilecek; yirminci yüzyılın kamusal duvar resmi hareketlerini ve sokak sanatını tanıyabilecek ve kendi şehrindeki bir duvar resmini yeri, tekniği, izleyicisi ve anlattıklarıyla çözümleyebileceksin.

Kanca

Mağaradan sokak sanatına duvarlar ne anlatır?

Bir tuval taşınabilir; satılabilir, bir odadan başka bir odaya, bir ülkeden başka bir ülkeye götürülebilir. Bir duvar resmi ise yerinde kalır. Onu görmek için yanına gitmen gerekir ve o, bulunduğu yerin bir parçası olur: bir evin, bir tapınağın, bir yemekhanenin ya da bir sokağın. Bu ders, insanların binlerce yıldır neden duvarlara resim yaptığını, bu resimlerin nasıl yapıldığını ve bir duvarın önünden geçen insanlara neler söyleyebildiğini ele alıyor.

Bağlam

Konya Ovası'ndaki Çatalhöyük, yaklaşık dokuz bin yıl önce yerleşik bir topluluğun yaşadığı ve 2012'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınan bir Neolitik yerleşimdir. Evlerin iç duvarları beyaz, kireç esaslı bir sıvayla kaplanır ve bu sıva sık aralıklarla yenilenirdi; duvarlarda katman katman biriken sıva tabakaları, bazı araştırmacılara göre neredeyse her yıl, belki daha sık, yeniden sıvandığını gösterir. Bu sıvanın bir bölümü resimlerle süslendi. Günümüze ulaşan duvar resimlerinde hayvanlar ve av sahneleri öne çıkar; birbirine bakan turnalar, insan figürleriyle çevrelenmiş iri hayvanlar, geometrik desenler. Bu resimler bir evin içindeydi ve orada yaşayanlar her gün onlarla birlikte yaşıyordu.

Çok daha sonra, 1495–1498 yılları arasında Leonardo da Vinci, Milano'daki Santa Maria delle Grazie manastırının yemekhanesinin duvarına Son Akşam Yemeğini yaptı. Resim yaklaşık 4,6 × 8,8 metredir. Leonardo geleneksel fresk yöntemini kullanmadı: taş duvarı zift, alçı ve sakız reçinesinden bir katmanla kapladı ve bu kuru yüzeye tempera ile, kaynaklara göre yağ da katarak boyadı. Bu yöntem ona ağır ve düşünerek çalışma olanağı verdi; ama boya duvara iyi tutunmadı. 1517'de resmi gören bir din adamı, resmin «bozulmaya başladığını» yazmıştı. Yüzyıllar içinde birçok kez onarılan eser, 1978'de başlayıp 1999'da biten ve Pinin Brambilla Barcilon'un yönettiği uzun bir restorasyondan geçti. Aynı duvar, bir duvar resminin tekniğinin onun ömrünü nasıl belirlediğini gösterir.

Ana anlatım

Duvar resmi nedir?

Duvar resmi (mural), bir yapının duvarına ya da tavanına doğrudan yapılan ya da ona kalıcı olarak yerleştirilen resimdir. Onu tuvalden ayıran temel özellik, yerinden bağımsız düşünülememesidir: ölçeği, ışığı, izleyicinin ona nereden ve ne kadar süreyle bakacağı, mekânın kendisi tarafından belirlenir. Bir yemekhanenin duvarındaki bir sahne yemek yiyenlerin göz hizasına göre, bir kubbenin içindeki bir sahne aşağıdan bakan birine göre, bir sokak duvarındaki bir görüntü ise hızla geçen yayalara ya da arabalara göre kurulur.

İnsanların duvarlara resim yapmasının tarihi, yazıdan da eskidir. Fransa'daki Lascaux mağarasının duvarlarında, yaklaşık on yedi bin yıl önce yapıldığı düşünülen at, sığır ve geyik resimleri bulunur. Çatalhöyük'te ise resimler mağaralarda değil, insanların yaşadığı evlerin içindedir. Eski Mısır'da mezar duvarları, Roma'da Pompeii'nin villaları, Orta Çağ'da kiliseler, Osmanlı'da camilerin ve konakların tavanları ve duvarları boyandı. Her birinde duvar resmi, o mekânın ne için kullanıldığıyla bağlantılıydı: bir ölüyü öbür dünyaya uğurlamak, bir evi süslemek, bir öyküyü okuma bilmeyen bir topluluğa anlatmak ya da bir gücü göstermek.

Bu yüzden bir duvar resmini okurken, yalnızca ne gösterdiğine değil, kimin için ve nerede yapıldığına da bakmak gerekir. Kırpma ve çerçeveleme dersinde bir görüntünün çerçevesinin neyi içeri alıp neyi dışarıda bıraktığını görmüştün; bir duvar resminde çerçeve, çoğu zaman mimarinin kendisidir: bir kapının üstü, bir kemerin içi, bir pencerenin yanı.

Fresk ve secco nasıl ayrılır?

Fresk (fresco), pigmentlerin suyla karıştırılıp yaş kireç sıvası üzerine sürüldüğü duvar resmi tekniğidir. İtalyanca «taze» anlamına gelen sözcükten adını alır. Sıva kururken havadaki karbondioksitle tepkimeye girip sertleşir ve pigmentleri kendi yapısının içine hapseder; bu yüzden iyi yapılmış bir fresk, boyası sıvayla birlikte yüzyıllarca dayanabilir. Ama fresk hızlı çalışmayı gerektirir: ressam yalnızca o gün kuruyabilecek kadar sıva sürer ve o alanı bitirmek zorundadır. Bu günlük alanların sınırları, bazı fresklerde yakından bakınca hâlâ seçilebilir. Kireçle tepkimeye dayanıklı olan pigmentler, özellikle toprak kökenli sarılar, kırmızılar ve kahverengiler, fresk paletinin temelini oluşturur; bu toprak renkleri, farklı tenlerin sıcak ve serin tonlarını kurmak için de yüzyıllardır kullanılmıştır.

Secco (secco), İtalyanca «kuru» anlamına gelir ve kurumuş sıvaya, pigmentlerin tutkal, yumurta ya da başka bir bağlayıcıyla karıştırılarak sürüldüğü tekniktir. Secco, freskin zaman baskısını ortadan kaldırır ve düzeltmeye izin verir; ama boya sıvanın içine işlemez, onun üstünde bir katman olarak kalır ve nem ya da zamanla dökülebilir. Birçok ustanın fresk üzerine son ayrıntıları secco ile eklediği bilinir; bu ayrıntılar da çoğu zaman ilk kaybolan kısımlardır. Leonardo'nun Son Akşam Yemeği, secco benzeri deneysel bir yöntemin ağır ve düşünerek çalışmaya izin verip dayanıklılıktan ne kadar ödün verdiğinin en ünlü örneklerinden biridir.

Günümüzde duvar resimleri çoğu zaman akrilik ya da dış mekân için üretilmiş duvar boyalarıyla yapılır. Akriliğin özellikleri dersinde gördüğün hızlı kuruma ve esnek film, dış mekânda yağmura, güneşe ve sıcaklık değişimine dayanması gereken bir yüzey için önemli avantajlar sağlar. Bir duvar resmi planlanırken duvarın malzemesi, nemi ve güneşe bakışı, en az kompozisyon kadar önemlidir.

Duvar resimleri yerinde kaldıkları için, zamanla karşılaşmaları da yerinde olur. Nem, tuz, is, titreşim ve eski onarımlar, bir duvar resminin bugünkü görünüşünü belirler. Restorasyon (restoration), bu yüzden duvar resminin tarihinin bir parçasıdır: Son Akşam Yemeğinin son restorasyonunda, önceki yüzyıllarda eklenmiş boya katmanları temizlenerek Leonardo'nun kendi fırçasından kalan kısımlar ortaya çıkarılmaya çalışıldı. Böyle bir temizlik, izleyicinin alıştığı bir görüntüyü değiştirebilir ve bu nedenle tartışma da doğurabilir. Bir duvar resmine bakarken gördüğün renklerin, özellikle yüzlerin ve ellerin ten renklerinin, bir kısmının özgün olmayabileceğini, kararmış verniklerin ya da sonraki onarımların tonları değiştirmiş olabileceğini akılda tutmak, onu daha dikkatli okumayı sağlar.

Duvar resmi kamusal alana nasıl çıktı?

Yirminci yüzyılda duvar resmi, kiliselerin ve sarayların iç mekânlarından kamusal binalara ve sokaklara taşındı. Bu değişimin en etkili örneklerinden biri Meksika muralizmidir. Muralizm (muralism), Meksika Devrimi'nin ardından 1920'lerde devletin desteğiyle kamu binalarının duvarlarına, geniş halk kesimlerine ulaşmak amacıyla ülkenin tarihini, emeğini ve toplumsal mücadelelerini anlatan büyük resimlerin yapıldığı harekettir. Diego Rivera, José Clemente Orozco ve David Alfaro Siqueiros bu hareketin öne çıkan adlarıdır. Hareket, Meksika'nın yerli halklarını ve emekçilerini tarihin ana kahramanları olarak duvarlara taşımasıyla da tanınır; duvar resmi, bir toplumun kendi yüzlerini kamusal alanda görmesinin bir aracına dönüştü. Rivera gibi sanatçılar Amerika Birleşik Devletleri'nde de büyük duvar resimleri yaptı ve hareketin etkisi başka ülkelerdeki kamusal sanat programlarına yayıldı.

Sokak sanatı (street art), kamusal alanda, çoğu zaman bir kurumun siparişi olmadan, duvarlara, cephelere ve kent mobilyalarına yapılan görsel çalışmaların genel adıdır. Kökleri, yirminci yüzyılın ikinci yarısında büyük kentlerdeki yazı temelli grafiti kültürüne uzanır; zamanla şablon, afiş, büyük ölçekli figüratif duvar resimleri ve topluluk projeleri de bu alana katıldı. Sokak sanatının bir bölümü izinsiz yapılır ve yasal sorunlar doğurabilir; bir bölümü ise belediyelerin, festivallerin ya da mahalle topluluklarının davetiyle üretilir. İzinli ya da izinsiz, bir sokak duvarındaki resim, önünden geçen herkese ulaşır ve kime ait olduğu, kimi temsil ettiği, ne kadar kalacağı gibi sorular doğurur.

Bir topluluk duvar resmi planlanırken, duvarın önünden her gün geçecek olanların kim olduğu da hesaba katılır. Bir mahallenin çocuklarının, yaşlılarının ve farklı kökenlerden gelen sakinlerinin kendi yüzlerini, tenlerini ve hikâyelerini duvarda tanıyabilmesi, birçok topluluk projesinin açık bir hedefidir. Bu, duvar resmini yalnızca bir süsleme değil, bir aidiyet ve temsil meselesi hâline getirir.

Uygulama

Bu kısa deneme, bir duvar resmini yalnızca bir görüntü olarak değil, bir yerin ve bir topluluğun parçası olarak okumayı amaçlıyor.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Mağaradan sokak sanatına duvarlar ne anlatır? Bulundukları yeri ve o yerde yaşayanları anlatır: Çatalhöyük'te bir evin içindeki av sahneleri, Milano'da bir yemekhanenin duvarındaki son akşam yemeği, Meksika'nın kamu binalarında bir ülkenin tarihi, kent sokaklarında bir mahallenin yüzleri. Fresk yaş sıvanın içine işleyip yüzyıllarca dayanabilir, secco ise ağır ve düşünerek çalışmaya izin verse de daha kırılgandır; duvar resmi, tekniği, mekânı ve izleyicisiyle birlikte okunduğunda anlam kazanır.

Kavram sözlüğü

Ödev

Şehrindeki bir duvar resmini analiz et.

1. Yaşadığın yerde bir duvar resmi seç, yerini ve varsa sanatçısını, yapılış tarihini ve siparişi veren kurumu araştırıp not et; ölümünün üzerinden yetmiş yıl geçmemiş bir sanatçının eseriyse fotoğrafını yalnızca kişisel çalışman için kullan.
2. Resmin bulunduğu mekânı, mimarinin çerçeve olarak kullanımını ve izleyicinin ona hangi mesafeden ve hızda baktığını anlat.
3. Kullanılmış olabilecek tekniği yüzeydeki izlerden tahmin et ve zamanın, havanın resmi nasıl etkilediğini yaz.
4. Resmin kimleri ve neyi temsil ettiğini, kimleri dışarıda bıraktığını ve önünden geçen topluluğa ne söylediğini birkaç paragrafla değerlendir.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Resmin mimariyle ilişkisini ve izleyicinin bakış açısını açıklayabildin mi?
• Teknik ve Malzeme: Tekniği ve yüzeyin yaşlanmasını gözleme dayalı olarak tartıştın mı?
• Bitmişlik ve Sunum: Künye bilgileri, fotoğraflar ve çözümleme düzenli mi?
• Bu duvar resmi, önünden her gün geçen biri için sence neyi değiştiriyor?

Kendini sına

1. Duvar resmini tuvalden ayıran temel özellik nedir?

• A) Her zaman daha küçük olması.
• B) Yalnızca yağlı boyayla yapılması.
• C) Bulunduğu yerden bağımsız düşünülememesi ve mekânla birlikte kurulması.
• D) Hiçbir zaman figür içermemesi.

2. Fresk tekniğinde pigment nasıl kalıcı olur?

• A) Yaş kireç sıvası kururken sertleşir ve pigmenti kendi yapısına hapseder.
• B) Pigment kuru sıvanın üstüne tutkalla yapıştırılır.
• C) Resim cilayla kaplanır.
• D) Duvar ısıtılır.

3. Leonardo'nun Son Akşam Yemeği neden erken bozulmaya başladı?

• A) Dış mekânda olduğu için.
• B) Fresk yerine kuru bir yüzeye tempera ile boyandığı ve boya duvara iyi tutunmadığı için.
• C) Akrilik boyayla yapıldığı için.
• D) Hiç restore edilmediği için.

4. Meksika muralizminin temel amacı neydi?

• A) Özel koleksiyonlar için küçük resimler üretmek.
• B) Yalnızca dini konuları işlemek.
• C) Tuval resmini yasaklamak.
• D) Kamu binalarının duvarlarında ülkenin tarihini ve toplumsal konularını geniş halk kesimlerine ulaştırmak.

5. Çatalhöyük duvar resimleri hakkında hangisi doğrudur?

• A) Evlerin içinde, sık sık yenilenen kireç esaslı sıva üzerine yapılmıştır.
• B) Bir kilisenin tavanındadır.
• C) Tuval üzerine yapılıp duvara asılmıştır.
• D) Yirminci yüzyılda yapılmıştır.

Cevaplar

1. C — Ölçek, ışık ve bakış açısı mekân tarafından belirlenir.
2. A — Kuruyan kireç, pigmenti sıvanın içine kilitler.
3. B — Deneysel kuru yöntem, ağır çalışmaya izin verdi ama dayanıklılıktan ödün verdi.
4. D — Hareket, devrim sonrası kamusal duvarları toplumun kendi tarihini anlatan yüzeylere dönüştürdü.
5. A — Resimler, insanların yaşadığı evlerin yenilenen iç duvar sıvası üzerindeydi.

Referans görseller

• Özgün şema: fresk ve secco kesiti; yaş sıvaya işleyen pigment ile kuru sıvanın üstünde kalan boya katmanı.
• Özgün şema: duvar resminin zaman çizgisi; Lascaux, Çatalhöyük, Pompeii, Orta Çağ kiliseleri, Meksika muralizmi, sokak sanatı.
• Özgün çizim: bir mahalle duvarında farklı yaşlarda ve tenlerde sakinlerin yer aldığı bir topluluk muralı eskizi.

Sonraki derse köprü

Bir duvar resmi, çoğu zaman bir eskiz defterinde, avuç içi büyüklüğünde bir çizimle başlar. Sonraki derste o küçük eskizi, oranlarını bozmadan metrelerce genişlikte bir yüzeye nasıl taşıyabileceğini, ızgaralarla ve ölçü yöntemleriyle ele alıyoruz.