Edisyon ve imza

Öğrenme hedefi

Baskıyı numaralandırıp edisyon oluşturabileceksin. Bir baskının kenarındaki sayıların, kısaltmaların ve imzanın ne anlattığını okuyabilecek; bir edisyonun büyüklüğüne karar verip nüshaları tutarlı biçimde basabilecek; numaralı nüshaları sanatçı nüshası, onaylı nüsha ve satış dışı nüshalardan ayırabilecek ve edisyonun kaydını tutup gerektiğinde kalıbı iptal edebileceksin.

Kanca

Bir baskının üzerindeki 3/50 ne anlama gelir?

Bir sergide ya da bir koleksiyoncunun duvarında bir baskıya yaklaştığında, görüntünün altında, kâğıdın kenarında kurşun kalemle yazılmış küçük yazılar görürsün: bir kesir, belki bir başlık, bir imza, bazen bir tarih ya da «A.P.» gibi bir kısaltma. Bu yazılar görüntünün parçası değildir, ama o kâğıt parçası hakkında çok şey söyler. Bu ders, bu küçük kurşun kalem yazılarının neyi kayda geçirdiğini ve kendi baskıların için bir edisyonu nasıl kuracağını ele alıyor.

Bağlam

Bir baskının kenarına kurşun kalemle imza atmak ve nüshaları numaralandırmak, baskı resmin uzun tarihinde görece yeni bir alışkanlıktır. On dokuzuncu yüzyıldan önce baskılar genellikle talep oldukça basılırdı; aşınan kalıplar ya sanatçı ya da sonradan başkaları tarafından yeniden işlenirdi. Dürer'in Gergedanı da ölümünden sonra yeniden basılmıştı. Kaynaklara göre elle imzalama ve sınırlı, numaralı edisyonlar ancak on dokuzuncu yüzyılın sonlarına doğru yaygınlaştı.

Bu değişimin öncülerinden biri Amerikalı ressam ve baskıcı James McNeill Whistler'dır. Whistler, 1879–80'de Venedik'te yaptığı asitle oyma ve kuru kazıma levhaları kendisi bastı; her nüshada levhanın yüzeyindeki mürekkebi farklı ölçüde silerek yüzey tonunu değiştirdi. Basımdan sonra kâğıdı levha izinden kesti, ama alt kenarda küçük bir dil bıraktı; bu dile kurşun kalemle kelebek biçimli imzasını ve «basan» anlamına gelen Latince impressit sözcüğünün kısaltması «imp.»i yazdı. Kaynaklara göre Whistler, baskılarını kurşun kalemle imzalayan ilk sanatçılardan biriydi. Bu küçük dil, bir nüshanın sanatçının elinden geçtiğini ve onun onayını taşıdığını gösteren bir işaretti.

Ana anlatım

Edisyon nedir?

Edisyon (edition), aynı kalıptan, genellikle aynı dönemde ve aynı koşullarda basılan nüshaların bütünüdür. Sınırlı bir edisyonda sanatçı basılacak nüsha sayısını baştan belirler ve o sayıya ulaşınca durur. Açık edisyonda ise sınır yoktur; nüshalar kalıp aşınana ya da talep bitene kadar basılabilir.

Bir baskının kenarındaki 3/50, o nüshanın elli nüshalık bir edisyonun üçüncüsü olduğunu söyler. Paydadaki sayı edisyonun büyüklüğünü, paydaki sayı nüshanın edisyon içindeki numarasını gösterir. Bu numara, çoğu zaman basım sırasını yansıtmaz: nüshalar kurudukça bir araya toplanır ve numaralar sonradan verilir. Bu yüzden 3/50'nin 47/50'den daha iyi olduğunu düşünmek için bir neden yoktur; bir edisyondaki nüshaların hepsinin aynı niteliği taşıması amaçlanır.

Edisyonun büyüklüğü tekniğe de bağlıdır. Bir önceki derste gördüğün gibi kuru kazıma çapağı çabuk aşındığı için güçlü nüsha sayısı sınırlıdır; linolde yüksekte kalan yüzey ise uzun bir basıma dayanabilir. Goya'nın akuatintleri de, aşınmaya yatkın bir teknikle yapıldıkları için, başından sınırlı edisyonlar hâlinde yayımlanan ilk önemli baskılar arasında sayılır; ama imzalı ya da numaralı değildiler.

Kenardaki yazılar neyi anlatır?

Günümüzde yaygın bir gelenekte, baskının altındaki boş kenara kurşun kalemle soldan sağa numara, ortaya başlık, sağa imza ve çoğu zaman tarih yazılır. Bu bir kural değil, bir alışkanlıktır: bazı sanatçılar imzayı ortaya, bazıları numarayı sağa yazar, bazıları başlık yazmaz. Önemli olan, bir edisyon içinde aynı düzenin tutarlı biçimde korunmasıdır. Kalıbın içine oyulmuş ya da kazınmış bir monogram, Dürer'in baskılarındaki gibi, her nüshada basılır; kurşun kalem imza ise her nüshaya ayrı ayrı elle atılır ve sanatçının o nüshayı onayladığını gösterir.

Numaralı nüshaların dışında kalan birkaç özel nüsha türü de vardır. Sanatçı nüshası (artist's proof), edisyonun dışında, sanatçının kendisi için ayırdığı nüshalardır ve «A.P.» ya da Fransızca «E.A.» (épreuve d'artiste) diye işaretlenir. Onaylı nüsha (bon à tirer), sanatçının «basıma hazır» diye onayladığı ve bütün edisyonun karşılaştırılacağı örnek nüshadır; özellikle baskıyı bir basımcı yaptığında, her nüshanın bu örneğe uyması beklenir. «H.C.» (hors de commerce), satış dışı tutulan nüshaları gösterir. Deneme nüshaları ve durumlar ise, önceki derslerde gördüğün gibi, edisyondan önceki aşamaları kayda geçirir.

Edisyon nasıl korunur?

Bir edisyonun güvenilirliği, onun gerçekten sınırlı kalmasına bağlıdır. Levha iptali (cancellation), edisyon tamamlandıktan sonra kalıbın bir çizik, bir delik ya da bir oyma ile daha fazla özgün nüsha basılamayacak biçimde işaretlenmesidir. Bazı sanatçılar iptal edilmiş kalıptan bir «iptal nüshası» basarak bunu belgeler. Kalıbın iptal edilmemesi durumunda, sanatçının ölümünden sonra ya da onun denetimi dışında yeni nüshalar basılabilir. Yeniden basım (restrike), edisyon tamamlandıktan sonra, genellikle sanatçının denetimi dışında aynı kalıptan alınan sonraki nüshalardır; bunlar tarihsel olarak değerli olabilir, ama sanatçının onayladığı edisyonun parçası sayılmaz.

Edisyonun kaydını tutmak da bu güvenilirliğin bir parçasıdır. Basılan her nüshanın tarihi, kâğıdı, mürekkebi, özel nüshaların sayısı ve kalıbın ne zaman iptal edildiği bir deftere yazılır. Bir koleksiyoncu ya da bir müze, yıllar sonra bir nüshanın nereden geldiğini bu kayıtlardan anlayabilir.

Tutarlılık, özellikle renkli baskılarda dikkat ister. Bir edisyonda bütün nüshaların aynı renklerle basılması beklenir; figürlerin ten rengi nüshadan nüshaya kayarsa, edisyonun bütünlüğü bozulur ve farklı tenlerdeki figürler farklı nüshalarda başka başka insanlar gibi görünebilir. Bu yüzden ten renkleri gibi karışım renkler, bütün edisyona yetecek miktarda bir kerede hazırlanır ve her nüsha onaylı nüshayla yan yana konarak karşılaştırılır. Whistler'ın her nüshada yüzey tonunu bilerek değiştirmesi ise bir başka yaklaşımı gösterir: bazı sanatçılar için edisyon, birbirinin aynısı değil, birbirinin akrabası olan nüshalardan oluşur.

Uygulama

Bu kısa deneme, bir baskının kenarındaki birkaç kurşun kalem yazısının arkasındaki kararları kendi baskıların üzerinde görmeyi amaçlıyor.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Bir baskının üzerindeki 3/50 ne anlama gelir? O nüshanın, sanatçının sınırlayıp onayladığı elli nüshalık bir edisyonun üçüncüsü olduğunu anlatır; numara çoğu zaman basım sırasını değil, nüshanın edisyondaki yerini gösterir. Kenardaki imza, başlık ve tarih, sanatçı nüshası, onaylı nüsha ve satış dışı nüsha gibi kısaltmalar, levha iptali ve edisyon kaydı, bir baskının hangi koşullarda ve kimin onayıyla basıldığını belgeler; Whistler'ın kurşun kalemle imzaladığı küçük kâğıt dili de bu belgelemenin erken bir örneğidir.

Kavram sözlüğü

Ödev

Küçük bir edisyon hazırla.

1. Daha önce yaptığın bir kalıbı seç ve edisyonun büyüklüğüne karar ver; en az üç, en fazla on nüsha.
2. Mürekkebi bütün edisyona yetecek kadar bir kerede hazırla, bir onaylı nüsha ayır ve öbür nüshaları onunla karşılaştırarak bas.
3. Tutarlı nüshaları kurşun kalemle numaralandır, başlığını ve imzanı aynı düzende yaz; en az bir sanatçı nüshası ayır.
4. Tarih, kâğıt, mürekkep, nüsha sayısı ve özel nüshaları içeren bir edisyon kaydı yaz; kalıbı iptal edip etmeyeceğine karar ver ve gerekçesini not et.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Nüshalar renk, mürekkep yoğunluğu ve baskı niteliği bakımından birbirine uyuyor mu?
• Bitmişlik ve Sunum: Numara, başlık ve imza bütün nüshalarda aynı düzende ve okunaklı mı?
• Değer (Ton): Onaylı nüshayla karşılaştırıldığında değerler ve varsa ten renkleri nüshadan nüshaya kaymıyor mu?
• Edisyonun büyüklüğüne karar verirken en çok neyi hesaba kattın: kalıbın dayanıklılığını mı, kaç kişiye ulaşmak istediğini mi?

Kendini sına

1. Bir baskıdaki 3/50 neyi gösterir?

• A) Baskının üç renkle basıldığını.
• B) Nüshanın elli nüshalık bir edisyonun üçüncüsü olduğunu.
• C) Baskının üçüncü durumda olduğunu.
• D) Baskının elli santimetre olduğunu.

2. Edisyon numarası basım sırasını yansıtır mı?

• A) Her zaman yansıtır.
• B) Yalnızca linol baskıda yansıtır.
• C) Yalnızca imzalı baskılarda yansıtır.
• D) Çoğu zaman yansıtmaz; numaralar genellikle nüshalar kuruduktan sonra verilir.

3. Onaylı nüsha (bon à tirer) ne işe yarar?

• A) Edisyonun bütün nüshalarının karşılaştırılacağı örnek olur.
• B) Satış dışı tutulan nüshayı gösterir.
• C) Kalıbın iptal edildiğini belgeler.
• D) Sanatçının ölümünden sonra basılır.

4. Levha iptali neden yapılır?

• A) Kalıbı temizlemek için.
• B) Nüshaları renklendirmek için.
• C) Edisyon tamamlanınca daha fazla özgün nüsha basılmasını önlemek için.
• D) Kalıbı daha uzun kullanmak için.

5. Whistler Venedik baskılarında kâğıdın kenarında bıraktığı küçük dile ne yazdı?

• A) Nüsha numarasını ve edisyon büyüklüğünü.
• B) Kelebek biçimli imzasını ve «imp.» kısaltmasını.
• C) Baskının fiyatını.
• D) Venedik'in adını.

Cevaplar

1. B — Payda edisyonun büyüklüğünü, pay nüshanın numarasını gösterir.
2. D — Nüshalar kurudukça toplanır; numara nüshanın edisyondaki yeridir, basım sırası değil.
3. A — Özellikle bir basımcı çalıştığında her nüsha bu örneğe uymalıdır.
4. C — İptal, edisyonun sınırlı kalmasını ve güvenilirliğini korur.
5. B — «imp.», nüshayı kendisinin bastığını belirten Latince bir kısaltmadır.

Referans görseller

• Özgün şema: bir baskının alt kenarında numara, başlık, imza ve tarihin yaygın yerleşimi; A.P., E.A., H.C. ve B.A.T. işaretleri.
• Özgün şema: bir edisyonun yaşam döngüsü; deneme nüshaları, onaylı nüsha, numaralı nüshalar, sanatçı nüshaları, levha iptali.
• Özgün şema: renkli bir edisyonda onaylı nüshayla karşılaştırma; farklı tenlerdeki figürlerde ten renginin nüshadan nüshaya tutarlılığı.

Sonraki derse köprü

Baskı resimde bir görüntü kâğıtta çoğaldı ve birçok eve dağıldı. Sonraki modülde tersine, bir görüntünün tek bir yere sabitlendiği ve o yerin önünden geçen herkese ulaştığı resimlere, duvarlara geçiyoruz: mağara duvarlarından kent sokaklarına uzanan bir tarih boyunca.