Kuru kazıma ve gravüre giriş

Öğrenme hedefi

Kuru kazıma ilkelerini uygulayabileceksin. Kuru kazıma çizgisinin neden kadifemsi bir siyah verdiğini çapakla açıklayabilecek; kuru kazımayı gravürden ve asitle oymadan ayırabilecek; bir plastik levhaya iğneyle çizgi ve tarama açabilecek; levhayı mürekkepleyip tarlatanla silebilecek, nemli kâğıda basabilecek ve bir levhanın durumlar hâlinde nasıl değiştirildiğini okuyabileceksin.

Kanca

Rembrandt'ın gravürleri nasıl yapıldı?

Rembrandt'ın baskılarına yakından bakınca bazı çizgilerin kalemle çizilmiş gibi ince ve temiz, bazılarının ise kenarları bulanık, kadife gibi koyu olduğunu görürsün. Bir baskıda gecenin karanlığı, başka bir baskıda bir yüzün yumuşak gölgesi, yalnızca metale açılmış çizgilerden doğar. Bu farkı yaratan, çizginin metale nasıl açıldığıdır. Bu derste bu yollardan biriyle, en doğrudan olanıyla, levhaya bir iğneyle çizerek çalışacağız.

Bağlam

Rembrandt van Rijn'in 1653 tarihli Üç Haç (The Three Crosses) baskısı, yaklaşık 39,4 × 45,6 santimetrelik bir bakır levhadan basılmıştır ve çarmıha germe sahnesini gösterir. Rembrandt'ın baskılarının çoğu asitle oymaya dayanır; bu levha ise büyük ölçüde kuru kazımayla yapılmış, üçüncü durumdan sonra gravür kalemiyle düzeltilmiştir. Kuru kazıma çizgisinin kenarındaki kabarık metal kolay aşındığı için levha ilk üç durumda birkaç düzine nüsha basıldıktan sonra yıpranmaya başladı.

Rembrandt levhayı atmak yerine onu yeniden işledi. Baskının bilinen beş durumu vardır ve dördüncü durumda görüntü büyük ölçüde değişir: çarmıhtakiler dışındaki figürlerin çoğu kazınıp silinir, gökyüzünü dikey çizgiler keser ve sahneye koyu bir perde iner; haçın solunda iki atlı asker belirir, sağdaki Meryem ve Yuhanna yeniden çizilir, haçlardan birindeki hırsız gölgeye gömülür. Aynı levhadan basılmış iki nüsha, biri aydınlık ve kalabalık, öbürü karanlık ve yoğun iki ayrı sahneye dönüşür. Bu dönüşüm, kuru kazımanın hem gücünü hem de kırılganlığını gösterir.

Ana anlatım

Kuru kazıma çizgisi nasıl oluşur?

Kuru kazıma (drypoint), sivri çelik ya da elmas uçlu bir iğneyle doğrudan metal ya da plastik bir levhanın yüzeyine çizilerek yapılan çukur baskıdır. «Kuru» sözcüğü, asitle oymadaki gibi bir asit banyosu kullanılmadığını belirtir. İğne levhaya bastırılarak çekildiğinde yüzeyde bir oluk açılır ve yerinden itilen malzeme oluğun bir ya da iki kenarında kabarık bir sırt oluşturur.

Çapak (burr), kuru kazıma çizgisinin kenarında kabaran bu ince malzeme sırtıdır. Mürekkepleme sırasında çapak, oluğun yanında fazladan mürekkep tutar. Baskıda bu mürekkep kâğıda yumuşak, hafifçe dağılan bir kenarla geçer; kuru kazımanın kadifemsi siyahı buradan gelir. İğneye ne kadar bastırılırsa çapak o kadar yükselir ve çizgi o kadar koyu ve dolgun basar; hafif bir dokunuş ise ince, gri bir çizgi bırakır. Bu yüzden kuru kazımada çizginin koyuluğu, çizim sırasındaki el baskısıyla doğrudan denetlenir.

Çapağın bir bedeli vardır: pres altında her baskıda biraz ezilir. Bu yüzden kuru kazıma levhası, özellikle bakır gibi yumuşak bir metalde, yalnızca sınırlı sayıda güçlü nüsha verir; sonraki nüshalarda kadifemsi kenarlar incelir ve çizgiler solar. Plastik levhalar daha da çabuk aşınabilir. Üç Haçın yeniden işlenmesi, bu aşınmanın bir sonucudur.

Gravür ve asitle oyma nasıl ayrılır?

Gravür (engraving), gravür kalemi (burin) adı verilen, kesiti baklava biçiminde keskin bir çelik uçla, metalin yüzeyinden ince bir şerit çıkarılarak yapılan çukur baskıdır. Gravür kalemi itilerek kullanılır ve metali kıvrık bir talaş olarak keser; çapak ya çok azdır ya da kazınarak temizlenir. Sonuç, kenarları keskin, temiz ve kalınlığı düzenli olarak artıp azalan çizgilerdir. Gravür, iğneyle çizmekten çok daha fazla güç ve denetim ister ve yüzyıllar boyunca uzmanlık isteyen bir zanaat olarak öğrenilmiştir.

Asitle oyma (etching) ise levhanın asite dayanıklı bir örtüyle kaplandığı, sanatçının örtüyü bir iğneyle kazıyıp metali açtığı ve levhanın asit banyosuna yatırıldığı yöntemdir. Asit yalnızca açılmış yerleri yer ve oluklar oluşur. İğne yalnızca örtüyü kazıdığı için çizim bir kalemle çizmek kadar serbesttir; çizginin derinliği ise asitte kalma süresiyle belirlenir. Baskı resme giriş dersinde gördüğün akuatint de bu ailenin bir tekniğidir.

Üç çizgiyi büyütülmüş bir baskıda ayırt etmek mümkündür: gravür çizgisi keskin ve sivri uçlu, asitle oyma çizgisi eşit kalınlıkta ve uçları yuvarlak, kuru kazıma çizgisi ise kenarları bulanık ve kadifemsidir. Rembrandt bu teknikleri aynı levhada birleştirmekten çekinmedi.

Levha nasıl mürekkeplenir ve basılır?

Çukur baskıda mürekkep oluklara doldurulur, yüzeydeki fazlası silinir. Mürekkep, levhaya eski bir plastik kartla ya da sert bir kartonla, oluklara doğru bastırılarak sürülür. Sonra yüzey, tarlatanla silinir.

Tarlatan (tarlatan), çukur baskıda levhanın yüzeyindeki fazla mürekkebi silmek için kullanılan, kolalı ve seyrek dokulu pamuk bezidir. Bez bir top hâline getirilir ve levhanın üzerinde hafif, dairesel hareketlerle gezdirilir; seyrek dokusu yüzeydeki mürekkebi alırken oluklardakini fazla çekmez. Son olarak yüzey avuç içinin kenarıyla ya da bir parça kâğıtla hafifçe silinebilir. Levhanın yüzeyinde bilerek ince bir mürekkep katmanı bırakmak, baskıya hafif bir gri ton verir; Rembrandt'ın bazı nüshalarında bu tür bir yüzey tonu farklı atmosferler yaratır.

Çukur baskıda kâğıt nemlendirilerek yumuşatılır; böylece basınç altında oluklara girip mürekkebi alabilir. Kâğıt birkaç dakika suda bekletilir ya da püskürtülür, sonra iki kurutma kâğıdı arasında fazla suyu alınır; parlak bir su filmi değil, serin ve esnek bir yüzey istenir. Oluklardaki mürekkebin kâğıda geçmesi büyük bir basınç gerektirdiği için çukur baskı genellikle bir baskı presinde basılır. Plastik levhayla evde çalışırken nemli kâğıdı levhaya yerleştirip üzerine birkaç kat kâğıt koyarak bir kaşığın sırtıyla ya da sert bir merdaneyle çok güçlü ovmak da sonuç verir, ama çizgiler presle basılanlardan daha soluk kalabilir. Bir sanat atölyesinin presinden yararlanmak, kuru kazımanın kadifemsi siyahını görmenin en güvenilir yoludur.

Ton ve durum nasıl kurulur?

Kuru kazımada ton çizgilerle kurulur. Paralel çizgiler, çapraz taramalar ve kısa vuruşlar sıklaştıkça alan koyulaşır; iğnenin baskısı arttıkça çapak yükselir ve siyah derinleşir. Bu sayede bir yüzün gölgeli tarafı, iğneye bastırılarak çizilmiş birkaç koyu çizgiyle hızla kurulabilir.

Farklı tenlerdeki yüzleri çizerken bu araçlar bilinçli kullanılır. Koyu tenli bir yüzde tarama sık ve katmanlı tutulur, çapağın kadifemsi siyahı derin gölgeleri taşır; ışığın vurduğu alın, burun sırtı ve elmacık kemikleri ise çizgisiz ya da çok seyrek taramayla açık bırakılarak biçim okunur kalır. Açık tenli bir yüzde çizgiler seyrek ve hafif tutulur, biçim gölge taraflarında birkaç ince taramayla kurulur. Tarlatanla bırakılan yüzey tonu, iki tende de ara değerleri yumuşatmaya yardım eder.

Baskı durumu (state), bir levhada yapılan değişikliklerin her birinden sonra basılan nüshaların oluşturduğu aşamadır. Sanatçı bir deneme nüshası alır, levhada çizgiler ekler ya da bir kazıyıcı ve perdah aletiyle bazı çizgileri siler, sonra yeniden basar; her yeni aşama yeni bir durumdur. Rembrandt'ın Üç Haçı, bir levhanın durumlar boyunca nasıl yeni bir esere dönüşebileceğinin belki de en ünlü örneğidir.

Uygulama

1. Malzeme: A5 büyüklüğünde, kolay bükülmeyen şeffaf bir plastik levha (pleksi ya da kalın asetat), bir kuru kazıma iğnesi ya da sağlam bir pergel ucu, altlık için bir çizim, siyah çukur baskı mürekkebi, eski bir plastik kart, bir parça tarlatan, kurutma kâğıdı, bir su püskürtücü, kalın baskı kâğıdı ve bir tahta kaşık ya da sert bir merdane; iki saat ayır.
2. Çizimini plastik levhanın altına koy; iğneyi kalem gibi tutarak konturları hafif bir baskıyla çiz. İğneyi kendine doğru çekmek yerine hep aynı yönde, kontrollü çekmeye dikkat et.
3. Gölgeleri paralel çizgiler ve çapraz taramalarla kur; en koyu yerlerde iğneye daha çok bastır. Levhayı ara ara koyu bir kâğıdın üstüne koyup çizgilerini kontrol et.
4. Kâğıdı nemlendirip kurutma kâğıdıyla fazlasını al. Mürekkebi kartla oluklara bastırarak sür, tarlatanla dairesel hareketlerle yüzeyi sil.
5. Nemli kâğıdı levhaya yerleştir, üstüne birkaç kat kuru kâğıt koy ve kaşıkla ya da merdaneyle çok güçlü ovarak bas; imkânın varsa atölyedeki bir presle bas.
6. İlk nüshaya bak, levhaya yeni çizgiler ekleyerek ikinci bir durum oluştur ve yeniden bas; iki durumu yan yana koy.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Rembrandt'ın gravürleri nasıl yapıldı? Bir bölümü asitle oyma, bir bölümü gravür kalemiyle, bir bölümü de Üç Haçta olduğu gibi büyük ölçüde doğrudan bir iğneyle, kuru kazımayla yapıldı. Kuru kazımada iğnenin kaldırdığı çapak fazladan mürekkep tutar ve kadifemsi bir siyah verir, ama baskıdan baskıya aşınır. Levha kartla mürekkeplenir, tarlatanla silinir ve nemli kâğıda güçlü bir basınçla aktarılır; her değişiklik yeni bir durum doğurur. Rembrandt'ın aşınan levhayı karanlık bir sahneye dönüştürmesi, bir levhanın durumlar boyunca yeni bir esere dönüşebileceğini gösterir. Ödevde plastik bir levhada kendi kuru kazımanı deneyeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Plastik levhada kuru kazıma dene.

1. Bir fincan, bir el ya da bir yüz gibi sade bir konunun çizimini levhanın altına yerleştir; konturları iğneyle hafif bir baskıyla çiz.
2. En az üç farklı tarama yoğunluğuyla ışıktan gölgeye bir değer dizisi kur; en koyu yerlerde iğneye daha çok bastır.
3. Levhayı mürekkeple, tarlatanla sil ve nemli kâğıda bas; sonra levhaya çizgi ekleyerek ikinci bir durum oluşturup yeniden bas.
4. İki durumu yan yana koy ve aralarındaki farkı, çapağın ve silmenin etkisini birkaç cümleyle yaz.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Çizgiler kâğıda geçmiş mi; kadifemsi kenarlar görünüyor mu?
• Değer (Ton): Tarama yoğunluğu ve iğne baskısı en az üç ayrı değer basamağı veriyor mu; yüz varsa tenin değeri ve ışıklar okunuyor mu?
• Kenar ve Ayrıntı: İnce ve kalın çizgiler bilinçli mi kullanılmış?
• İkinci durumda yaptığın değişiklik görüntünün anlamını ya da havasını nasıl etkiledi?

Kendini sına

1. Kuru kazımanın kadifemsi siyahı nereden gelir?

• A) Asitte uzun süre bekletmekten.
• B) Çizginin kenarında kabaran çapağın fazladan mürekkep tutmasından.
• C) Kâğıdın renginden.
• D) Levhanın ısıtılmasından.

2. Kuru kazıma levhası neden sınırlı sayıda güçlü nüsha verir?

• A) Mürekkep levhaya yapışmadığı için.
• B) Kâğıt nemli olduğu için.
• C) Çapak her baskıda ezilip aşındığı için.
• D) İğne çizgileri siler.

3. Gravür kalemiyle açılan çizgi nasıl görünür?

• A) Keskin kenarlı, temiz ve kalınlığı düzenli olarak değişen.
• B) Bulanık ve kadifemsi.
• C) Her zaman eşit kalınlıkta ve uçları yuvarlak.
• D) Lekeli ve dağınık.

4. Tarlatanın görevi nedir?

• A) Kâğıdı nemlendirmek.
• B) Levhanın yüzeyindeki fazla mürekkebi, oluklardakini fazla çekmeden silmek.
• C) İğneyi bilemek.
• D) Levhayı cilalamak.

5. Rembrandt Üç Haçın dördüncü durumunda ne yaptı?

• A) Levhayı atıp yeni bir levha kullandı.
• B) Yalnızca imzasını ekledi.
• C) Levhayı renkli bastı.
• D) Birçok figürü silip sahneyi koyu çizgilerle karartarak görüntüyü büyük ölçüde değiştirdi.

Cevaplar

1. B — Çapak, oluğun yanında mürekkep tutar ve kâğıda yumuşak kenarlı bir siyah bırakır.
2. C — Pres basıncı çapağı her baskıda biraz ezer ve çizgiler giderek incelir.
3. A — Gravür kalemi metali keserek temiz ve sivri uçlu çizgiler açar.
4. B — Seyrek dokusu yüzeydeki mürekkebi alırken oluklardakini yerinde bırakır.
5. D — Aşınan levhayı yeniden işleyerek karanlık ve yoğun yeni bir sahne kurdu.

Referans görseller

• Özgün çekim: iğneyle çizim, çapağın büyütülmüş görünümü, hafif ve güçlü baskının çizgideki farkı.
• Özgün şema: kuru kazıma, gravür ve asitle oyma çizgilerinin büyütülmüş karşılaştırması.
• Özgün çekim: kartla mürekkepleme, tarlatanla silme, nemli kâğıt ve baskı; farklı tenlerde yüzlerin tarama yoğunluğuyla kurulması; iki durum yan yana.

Sonraki derse köprü

Bir kuru kazıma levhası ancak sınırlı sayıda güçlü nüsha verir; bir linol kalıbı ise çok daha fazlasını. Peki kaç nüsha basılacağına kim karar verir ve bu karar kâğıdın üzerinde nasıl belirtilir? Sonraki derste bir baskının kenarındaki kurşun kalem yazılarının, sayıların ve imzanın ne anlattığını ele alıyoruz.