Monotip

Öğrenme hedefi

Monotip tekniğiyle özgün baskılar yapabileceksin. Monotipin neden genellikle tek bir güçlü nüsha verdiğini açıklayabilecek; düz bir levha üzerinde mürekkebi silerek ya da ekleyerek bir görüntü kurabilecek; bu görüntüyü kaşıkla ya da presle kâğıda aktarabilecek; ikinci, soluk nüshayı yeni bir çalışmanın başlangıcı olarak kullanabilecek ve kâğıdın arkasından çizerek bir iz monotipi alabileceksin.

Kanca

Tek baskılık bir baskı ne işe yarar?

Bir önceki derste bir linol kalıbını saatlerce oydun ve aynı görüntüyü istediğin kadar bastın. Şimdi tersini düşün: kalıp oyulmuyor, kazınmıyor; düz bir camın üstüne mürekkeple resim yapıyorsun ve onu yalnızca bir kez, belki iki kez kâğıda aktarabiliyorsun. Çoğaltmak değilse, bir baskıcıyı buna iten ne olabilir?

Bağlam

Monotipin on yedinci yüzyılda Cenovalı ressam Giovanni Benedetto Castiglione tarafından, 1640'larda icat edildiği kabul edilir. Teknik sonra uzun süre az kullanıldı ve on dokuzuncu yüzyılın sonlarında yeniden canlandı. Bu canlanmanın en üretken adlarından biri Edgar Degas'dır. Degas monotipe arkadaşı Vikont Ludovic-Napoléon Lepic aracılığıyla ulaştı ve 1870'lerin ortasından 1880'lerin ortasına, sonra da 1890'ların başında yoğun olarak monotip yaptı; kaynaklara göre sayısı birkaç yüzü bulur. MoMA, 2016'da yaklaşık 130 monotipini Edgar Degas: Garip Yeni Bir Güzellik (A Strange New Beauty) adlı sergide bir araya getirdi.

Metropolitan Müzesi'ndeki Şömine Başı (The Fireside), 1880–85 dolaylarına tarihlenen ve levha izi 42,5 × 58,6 santimetre olan büyük bir monotiptir. Müze onu, Degas'ın karanlık alan yöntemini en iyi temsil eden örneklerden biri olarak tanımlar: levhanın bütün yüzeyi mürekkeple kaplanmış, görüntü mürekkebin çeşitli araçlarla seçici olarak alınmasıyla kurulmuştur. Karanlık bir odada, şöminenin ışığı figürlerin bedenlerine vurur; ışık, silinmiş mürekkebin bıraktığı açık kâğıttan doğar. Degas, levhadaki mürekkebi kazıdı, fırçayla dağıttı, bir bezle sildi ve parmaklarıyla işledi; sonra görüntüyü presle kâğıda aktardı.

Ana anlatım

Monotip nedir?

Monotip (monotype), oyulmamış ve kazınmamış düz bir yüzeye mürekkeple ya da boyayla yapılan bir görüntünün kâğıda aktarılmasıyla elde edilen baskıdır. Levhada kalıcı bir çizgi olmadığı için görüntünün büyük bölümü ilk baskıda kâğıda geçer ve aynı görüntü bir daha birebir basılamaz. Bu yüzden monotip, çizim ile baskının arasında bir yerde durur: resim gibi doğrudan yapılır, ama baskı gibi bir aktarımla sonuçlanır.

Monotipi, adı benzeyen tek nüshalı baskıdan (monoprint) ayırmak gerekir. Tek nüshalı baskıda levhada oyulmuş ya da kazınmış kalıcı bir öğe vardır ve her nüsha bu ortak öğeye farklı renkler ya da dokular eklenerek tek tek biricikleştirilir. Monotipte ise tekrarlanabilir hiçbir öğe yoktur.

Peki tek bir nüsha ne işe yarar? Monotip, bir baskıcıya fırçanın ve parmağın serbestliğini, aktarımın ise ressamın elinin tek başına üretemeyeceği bir yüzey vermesini sağlar. Mürekkep kâğıda basıldığında hafifçe yayılır, kenarları yumuşar ve fırça izleri beklenmedik dokular kazanır. Bu küçük kaza payı, pek çok sanatçının monotipi aramasının nedenidir.

Karanlık alan ve aydınlık alan nasıl çalışır?

Karanlık alan yöntemi (dark-field method), levhanın bütün yüzeyinin önce mürekkeple kaplanıp görüntünün mürekkebin alınmasıyla kurulduğu yöntemdir. Bu, karakalemdeki eksiltmeli çalışmaya benzer: koyudan açığa doğru çalışırsın. Bir bezle silinen yerler yumuşak ve bulutlu ışıklar verir, bir fırçanın sapıyla kazınan yerler ince ve keskin beyaz çizgiler, bir parmakla bastırılan yerler ise yarı saydam ara tonlar bırakır. Degas'ın Şömine Başındaki ışık bu yöntemle doğmuştur.

Aydınlık alan yöntemi (light-field method), temiz bir levhaya mürekkebin ya da boyanın fırçayla, merdaneyle ya da bir çubukla eklenerek görüntünün kurulduğu yöntemdir. Kâğıdın beyazı ışık olarak kalır, koyu alanlar sonradan eklenir; bu, suluboyadaki gibi açıktan koyuya çalışmaya benzer. Degas iki yöntemi aynı baskıda birleştirmekten de çekinmedi.

İki yöntemde de mürekkebin kıvamı önemlidir. Çok ince sürülen mürekkep baskıda soluk kalır, çok kalın sürülen ise basınç altında yayılıp ayrıntıyı yutar. Yağ bazlı baskı mürekkepleri uzun süre açık kalarak yavaş çalışmaya izin verir; su bazlı mürekkeplerle çalışırken, levhada kurumadan basmak için daha hızlı olmak ya da mürekkebe geciktirici eklemek gerekir.

Ten tonları karanlık alanda silme miktarıyla kurulur. Koyu tenli bir yüzde mürekkebin büyük bölümü yerinde bırakılır ve yalnızca ışığın vurduğu alın, elmacık kemiği ve burun sırtı gibi yerler bezle hafifçe alınır; silmeyi aşırıya kaçırmak teni olduğundan açık gösterir. Açık tenli bir yüzde daha çok mürekkep silinir, ama gölge tarafında parmakla bırakılan ince bir katman biçimi korur. Ten ne olursa olsun, silme miktarını ışığın düştüğü yerle birlikte düşünmek değeri tutarlı kılar.

Hayalet baskı ve iz monotipi nedir?

Hayalet baskı (ghost print), ilk baskıdan sonra levhada kalan mürekkepten alınan ikinci, daha soluk nüshadır. Görüntünün genel düzeni bellidir ama tonlar açılmıştır. Kaynaklara göre Degas bu soluk nüshaları sık sık pastelle ve bazen guajla yeniden işledi: soluk baskı, bir ton haritası gibi yeni bir resmin altlığı oldu. Böylece bir monotip, hem bir tekrar hem de bir dönüşüm olan iki farklı eser verebildi.

İz monotipi (trace monotype), mürekkeplenmiş bir levhanın ya da camın üzerine kâğıt yerleştirilip kâğıdın arkasından bir kalemle ya da sert bir uçla çizilerek yapılan monotiptir. Kalemin bastırdığı yerlerde mürekkep kâğıda geçer ve yumuşak, hafifçe bulanık kenarlı bir çizgi oluşur; parmağın ya da elin istemeden dokunduğu yerler ise soluk lekeler bırakır. Paul Gauguin de hayatının son yıllarında bu tür iz çizimleri yaptı. Bu teknik, bir çizimin çizgisini değiştirmeden ona baskıya özgü bir doku kazandırmak için kullanışlıdır.

İz monotipinde levhadaki mürekkebin miktarı sonucu belirler. Çok az mürekkep kalemin izini soluk ve kesik bırakır; çok fazlası ise kâğıdın ağırlığıyla bile geçer ve bütün sayfayı grileştirir. Bu yüzden önce küçük bir kâğıt parçasına deneme çizgisi çekip kâğıdın ön yüzüne bakmak iyi bir alışkanlıktır. Kalemin sertliği de çizgiyi değiştirir: sivri ve sert bir uç ince, keskin bir iz; yuvarlak ve yumuşak bir uç, ya da parmağın yanı, daha geniş ve bulanık bir iz verir. Böylece tek bir levhada hem çizgi hem de ton kurulabilir.

Uygulama

1. Malzeme: keskin kenarları bantla kapatılmış düz bir camı ya da pleksi parçası; siyah mürekkep (su ya da yağ bazlı), kauçuk silindir, pamuklu bez ve kulak çubukları, eski bir fırça, yemek kaşığı, ince kâğıtlar ve kurşun kalem. Çalışmaya doksan dakika kadar ver.
2. Karanlık alan: levhanın tamamını merdaneyle ince bir mürekkep katmanıyla kapla. Tek bir ışık kaynağının aydınlattığı basit bir iç mekân ya da bir yüz düşün; bezle ışıkları, fırça sapıyla ince beyaz çizgileri, parmağınla ara tonları çıkar.
3. Kâğıdı levhaya yerleştir ve kaşıkla küçük daireler çizerek ov; kâğıdın ucunu hafifçe açıp mürekkebin geçip geçmediğine bak ve ilk nüshayı al.
4. Levhada kalan mürekkebe yeni bir kâğıt koyup yeniden ovarak hayalet baskıyı al; kuruduktan sonra üzerinde renkli kalem ya da pastelle çalışmak için ayır.
5. Aydınlık alan: temizlenmiş levhaya fırçayla ve merdaneyle mürekkep ekleyerek bir görüntü kur ve bas.
6. İz monotipi: levhaya ince bir mürekkep katmanı sür, üstüne bir kâğıt koy ve kâğıdın arkasından kurşun kalemle bir çizim yap; kâğıdı kaldırıp çizginin dokusuna bak.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Tek baskılık bir baskı ne işe yarar? Monotip, çoğaltmak için değil, fırçanın, parmağın ve bezin serbestliğini aktarımın beklenmedik yüzeyiyle birleştirmek için yapılır. Karanlık alan yönteminde görüntü mürekkebin silinmesiyle, aydınlık alan yönteminde eklenmesiyle kurulur; hayalet baskı yeni bir çalışmanın altlığına dönüşebilir, iz monotipi ise bir çizgiye baskının dokusunu kazandırır. Degas'ın Şömine Başı karanlık bir levhadan silinerek çıkarılan bir ışığın nasıl bir oda kurabildiğini gösterir. Ödevde üç monotip baskı yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Üç monotip baskı yap.

1. Karanlık alan yöntemiyle, tek ışık kaynağının aydınlattığı bir iç mekân ya da yüz bas.
2. Aydınlık alan yöntemiyle, fırça ve merdaneyle eklenen mürekkeple bir görüntü bas.
3. Bir iz monotipi yap; ayrıca ilk baskılardan birinin hayalet baskısını al ve üzerinde pastel ya da renkli kalemle çalış.
4. Baskıların altına hangi yöntemi, hangi araçları kullandığını ve hangi etkinin kendi elinden, hangisinin aktarımdan geldiğini birkaç cümleyle yaz.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Mürekkep kıvamı doğru mu; ışıklar kapanmadan ve baskı benekli çıkmadan aktarılmış mı?
• Değer (Ton): Karanlık alanda silme miktarıyla açık, orta ve koyu değerler ayrışıyor mu; ten değerleri ışığın düştüğü yerle tutarlı mı?
• Kompozisyon: Görüntü levhanın kenarlarına kadar düşünülmüş mü?
• Üç yöntemden hangisi sana en çok beklenmedik bir sonuç verdi ve bu sonucu nasıl kullandın?

Kendini sına

1. Monotipi linol baskıdan ayıran nedir?

• A) Levhada oyulmuş ya da kazınmış kalıcı bir öğe bulunmaz; görüntü bir kez aktarılır.
• B) Monotip yalnızca renkli basılır.
• C) Monotipte merdane kullanılmaz.
• D) Monotip her zaman bir presle basılır.

2. Karanlık alan yönteminde ışıklar nasıl elde edilir?

• A) Levhaya beyaz mürekkep eklenerek.
• B) Kâğıda sonradan boya sürülerek.
• C) Levhayı kaplayan mürekkebin silinmesi ya da kazınmasıyla.
• D) Levhanın ısıtılmasıyla.

3. Degas hayalet baskıları nasıl kullandı?

• A) Onları hep attı.
• B) Onları yeni levhalara aktardı.
• C) Onları numaralandırıp sattı.
• D) Onları sık sık pastelle ve bazen guajla yeniden işledi.

4. İz monotipi nasıl yapılır?

• A) Mürekkepli levhaya konan kâğıdın arkasından çizilerek.
• B) Levhaya bir çizgi kazınarak.
• C) Kâğıt doğrudan boyanarak.
• D) Levha asitle yedirilerek.

5. Karanlık alanda koyu tenli bir yüzü kurarken hangi yaklaşım değeri korur?

• A) Bütün yüzü bezle silmek.
• B) Mürekkebin büyük bölümünü bırakıp yalnızca ışığın vurduğu yerleri hafifçe silmek.
• C) Yüzü levhadan tamamen kazımak.
• D) Yüze beyaz mürekkep eklemek.

Cevaplar

1. A — Monotipte tekrarlanabilir bir kalıp yoktur; mürekkebin büyük bölümü ilk baskıda kâğıda geçer.
2. C — Karanlık alanda çalışma koyudan açığa, mürekkebi alarak ilerler.
3. D — Soluk ikinci nüsha, pastelle yeni bir çalışmanın ton haritası oldu.
4. A — Kalemin bastırdığı yerlerde mürekkep kâğıdın ön yüzüne geçer.
5. B — Aşırı silme teni olduğundan açık gösterir; ışık seçilen yerlerde açılır.

Referans görseller

• Özgün çekim: karanlık alan yönteminde levhanın kaplanması ve bez, fırça sapı ve parmakla ışıkların çıkarılması.
• Özgün çekim: aydınlık alan yöntemi, hayalet baskı ve üzerinde pastel çalışması.
• Özgün çekim: iz monotipi; kâğıdın arkasından çizim ve çizginin dokusu. Farklı tenlerde yüzler için silme miktarının karşılaştırması.

Sonraki derse köprü

Monotipte levhaya hiçbir kalıcı iz bırakmadık. Sonraki derste levhanın yüzeyine bir iğneyle doğrudan çizerek kalıcı bir çizgi açacağız; bu çizginin kenarında kabaran metalin mürekkebi nasıl tuttuğunu ve çizgiye nasıl kadifemsi bir kenar verdiğini göreceğiz.