Linol baskı

Öğrenme hedefi

Linol oyup elle baskı alabileceksin. Linolyumun neden yüksek baskı için elverişli bir malzeme olduğunu açıklayabilecek; çizimini kalıba ters olarak aktarabilecek; farklı oyma uçlarını güvenli biçimde kullanarak çizgi, doku ve ton kurabilecek; merdaneyle mürekkebi eşit sürüp bir kaşık ya da baren ile pressiz baskı alabilecek ve deneme nüshalarına bakarak kalıbı düzeltebileceksin.

Kanca

Mutfak masasında bir baskı atölyesi.

Bir önceki derste gördüğün büyük presler, asit banyoları ve litografi taşları, baskının ancak özel bir atölyede yapılabileceğini düşündürebilir. Oysa bir linol parçası, birkaç oyma ucu, bir merdane, bir tüp mürekkep, bir cam levha ve bir tahta kaşık, bir mutfak masasını bir baskı atölyesine çevirmeye yeter. Bu derste bir linol kalıbı tasarlayıp oyacak, mürekkepleyecek ve pres kullanmadan, elinle ilk baskını alacaksın.

Bağlam

Linolyum, on dokuzuncu yüzyılda bir döşeme malzemesi olarak ortaya çıktı: mantar tozu ve keten tohumu yağından yapılmış bir hamurun bir kumaş tabana yayılmasıyla üretilir. Yumuşak, ucuz ve her yönde kolayca oyulabilen bu malzeme, yirminci yüzyılın başlarında sanatçıların da ilgisini çekti. İngiliz ressam ve baskıcı Claude Flight (1881–1955), linolü herkesin ulaşabileceği bir sanat aracı olarak savunanların başında geldi. Londra'daki Grosvenor Modern Sanat Okulu'nda 1926'dan başlayarak linol baskı öğretti ve 1927'de Lino-cuts adlı bir el kitabı yayımladı. Flight'a göre bir linol baskı, sıradan bir insanın birasına ya da bir gösteri biletine ödediği paraya denk bir fiyata satın alınabilmeliydi.

Flight'ın 1922 tarihli Hız (Speed) adlı baskısı, el kitabının ön sayfasında da kullanıldı. Yaklaşık 22 × 28,5 santimetrelik bu linol baskı, kobalt mavisi, sarı okr, vermilyon ve Prusya mavisi olmak üzere dört renkle basılmıştır ve Londra'daki Regent Street'te hızla ilerleyen otobüsleri gösterir. Otobüslerin, yolcuların ve binaların biçimleri kavisli, tekrar eden şeritlere indirgenmiştir; sanki bütün sahne aynı yöne akar. Bu baskının nüshaları bugün Londra'da, New York'ta, Canberra'da ve Wellington'da müze koleksiyonlarına girmiştir. Hız, linolün oyma çizgisinin ne kadar hareketli olabileceğini ve birkaç düz renkle ne kadar çok şey anlatılabileceğini gösterir.

Ana anlatım

Linol neden kolay oyulur?

Linol baskı (linocut), bir linolyum levhanın basılmayacak bölgelerinin oyularak çıkarıldığı ve yüksekte kalan yüzeyin mürekkeplenip kâğıda basıldığı yüksek baskıdır. Ahşap baskıda oyma ucu ağacın liflerine takılır ve kesimin yönü lif yönüne göre zorlaşıp kolaylaşır. Linolyumun ise lifi yoktur; oyma ucu her yöne aynı direnci görür. Bu, kavisli çizgileri ve serbest biçimleri kolaylaştırır; Flight'ın otobüslerindeki akıcı şeritler de bu özgürlükten yararlanır.

Linolyum soğukta sertleşir, ılıkken yumuşar. Oymaya başlamadan önce levhayı birkaç dakika ılık bir yere koymak ya da üzerinde elini gezdirmek, ucun daha kolay ilerlemesini sağlar; aşırı ısıtmak ise yüzeyi ufalanır hâle getirebilir. Bugün satılan linollerin yanında, daha yumuşak, kauçuk benzeri oyma blokları da vardır; bunlar yeni başlayanlar için kolaydır ama çok ince çizgileri tutmakta zorlanabilir. Hangisini seçeceğin, yapmak istediğin çizginin inceliğine bağlıdır.

Oyma ucu (linocut gouge), linolyumdan malzeme çıkarmak için kullanılan, farklı kesitlerde bıçak ağzı olan araçtır. V biçimli uç ince, keskin çizgiler açar ve kontur için kullanılır. U biçimli uçlar, küçüklerinden büyüklerine doğru, daha geniş ve yuvarlak dipli oluklar açar; geniş alanları temizlemek için büyük U uç kullanılır. Keskin bir uç, kör bir uçtan daha güvenlidir; kör uç kaymaya ve daha çok güç uygulamaya zorlar.

Oyarken linolün yerinden kaymaması da güvenliğin parçasıdır. Tezgâh kancası (bench hook), masanın kenarına takılan ve linolün dayandığı, iki kenarında çıkıntı olan düz bir tahtadır; linolü itilen yönde sabit tutar ve öbür elin bıçağın önüne uzanmasına gerek bırakmaz. Tezgâh kancası yoksa kaymaz bir altlık ya da masaya bantlanmış bir tahta da iş görür. Oyma sırasında linolü değil, levhayı çevirmek daha rahattır: bir kavisi oyarken bıçağın açısını değiştirmek yerine linolü yavaşça döndürmek, çizginin akıcı kalmasını sağlar. Ucu yüzeye çok dik tutmak onu linolün derinine, kumaş tabana kadar batırır; çok yatık tutmak ise ucun yüzeyden kaymasına yol açar. Ucu yüzeye yatık ama kaymayacak kadar eğik bir açıyla tutup kısa, kontrollü itişlerle ilerlemek, hem daha temiz hem de daha güvenli bir kesim verir.

Çizim kalıba nasıl aktarılır?

Kalıp kâğıda ters basacağı için, çizimi linol üzerine aynadaki görüntüsüyle aktarmak gerekir. Bunun kolay bir yolu, çizimi yumuşak bir kurşun kalemle ince bir kâğıda yapmak, kâğıdı çizim yüzü linole bakacak biçimde yerleştirmek ve arkasından bir kaşıkla ovmaktır; grafit linole ters olarak geçer. Sonra çizgiler keçeli bir kalemle belirginleştirilir. Yazı ya da tanınır bir yön içeren her tasarımda bu adımı atlamamak gerekir.

Kalıbı tasarlarken ton ile değil, siyah ve beyaz alanlarla düşünmek gerekir. Bıçağın çıkardığı linol kâğıtta boşluk olarak görünecek, dokunmadığın yüzey mürekkebi alacak. Oymaya başlamadan önce, kalacak alanları keçeli kalemle siyaha boyamak, sonucu önceden görmeyi sağlar ve «bu çizgiyi mi oyacağım, yoksa çevresini mi?» sorusunu baştan yanıtlar. Küçük değer eskizlerinde kullandığın üç değerli düşünme burada da işe yarar: tamamen siyah, tamamen beyaz ve ikisinin arasında, dokularla kurulmuş bir orta değer.

Orta değerler oyma dokularıyla kurulur. Sık aralıklı paralel çizgiler, noktalar, kısa kesikler ya da çapraz taramalar, siyahın ve beyazın oranını değiştirerek gri bir etki yaratır. Oyulan çizgiler ne kadar sık ve genişse alan o kadar açık basar. Dokuların yönü de biçimi anlatır: bir kavisin çevresinde dönen çizgiler hacim, yatay çizgiler durgunluk, çapraz çizgiler hareket düşündürebilir.

Mürekkep nasıl sürülür ve baskı nasıl alınır?

Merdane (brayer), mürekkebi ince ve eşit bir katman hâlinde kalıba sürmek için kullanılan, sapı olan kauçuk silindirdir. Mürekkep önce bir cam ya da akrilik levhaya az miktarda konur ve merdaneyle ileri geri, farklı yönlerde yuvarlanır. Mürekkep doğru inceliğe geldiğinde levhada ince, portakal kabuğunu andıran bir doku oluşur ve merdane yuvarlanırken hafif bir hışırtı duyulur. Sonra merdane kalıbın üzerinde birkaç yönde yuvarlanarak yüzey eşit biçimde kaplanır. Fazla mürekkep oyulmuş oluklara dolar ve ince çizgileri tıkar; az mürekkep ise benekli, soluk bir baskı verir.

Su bazlı baskı mürekkepleri suyla kolayca temizlenir ve evde çalışmak için pratiktir, ama çabuk kurur. Yağ bazlı mürekkepler daha uzun süre açık kalır ve genellikle daha yoğun bir siyah verir; temizliği için bitkisel yağ ve bez gerekir. Hangisini seçeceğin, çalışma ortamına ve baskının istediğin yüzeyine bağlıdır.

Pressiz baskıda kâğıt mürekkeplenmiş kalıbın üzerine dikkatle yerleştirilir ve arkasından bir tahta kaşığın sırtıyla ya da baren adı verilen düz, yuvarlak bir baskı aletiyle, küçük daireler çizerek ovulur. İnce kâğıtlar mürekkebi daha kolay alır; kalın kâğıtlar daha fazla basınç ister. Ovarken kâğıdın bir köşesini tutup yavaşça kaldırarak baskının ne kadar geçtiğine bakabilirsin; kâğıt kaymadığı sürece açık kalan yerleri yeniden ovabilirsin.

Deneme nüshası neden önemlidir?

Deneme nüshası (proof), kalıp bitmeden ya da edisyon basılmadan önce, kalıbın ve mürekkeplemenin sonucunu görmek için alınan baskıdır. İlk deneme nüshası, çoğu zaman beklenmedik şeyler gösterir: oyulması unutulmuş küçük adacıklar, fazla ince kalmış ve tıkanmış çizgiler, yetersiz kalmış dokular. Kalıp gerekirse yeniden oyulur ve yeni bir deneme alınır. Bu döngü, bir linol baskının asıl olgunlaştığı yerdir.

Linolde oyulan yer geri getirilemez; bu yüzden oymaya küçük adımlarla, önce emin olduğun yerlerden başlamak ve ara ara deneme nüshası almak güvenlidir. Bu geri dönüşsüzlük, azaltmalı baskının da temelidir. Azaltmalı baskı (reduction printing), tek bir kalıptan çok renkli bir baskı elde etmek için kalıbın her renkten sonra biraz daha oyulduğu yöntemdir: önce en açık renk bütün nüshalara basılır, sonra o renkte kalacak yerler oyulur ve ikinci renk basılır; bu böyle, en koyu renge kadar sürer. Kalıp sonunda neredeyse tamamen oyulmuş olur ve aynı baskı bir daha çoğaltılamaz. Pablo Picasso 1950'lerin sonlarında bu yöntemle bir dizi renkli linol baskı yaptı.

Portre ya da figür oyarken farklı tenleri basmak, oyma dokularıyla verilen kararlara bağlıdır. Koyu tenli bir yüzde kalıbın büyük bölümünü oyulmadan bırakıp gözleri, burun kanatlarını, dudakları ve ışığın vurduğu elmacık kemiklerini ince beyaz çizgilerle ya da seyrek noktalarla açmak, biçimi okunur tutar; ışığın düştüğü alanlarda çizgileri biraz sıklaştırmak, siyahın içinde bir parıltı kurar. Açık tenli bir yüzü basarken ise alanın çoğu oyulur; biçim ince siyah konturlarla ve gölge taraflarındaki seyrek dokularla modellenir. İki durumda da amaç, tenin değerini dokuların oranıyla dürüstçe kurmak ve yüzün biçimini kaybetmemektir.

Uygulama

1. Malzeme: 10 × 15 santimetre kadar bir linol parçası, V uçlu ve U uçlu oyma uçları, bir tezgâh kancası ya da kaymaz bir altlık, yumuşak kurşun kalem, keçeli kalem, su bazlı siyah baskı mürekkebi, bir merdane, bir cam ya da akrilik levha, bir tahta kaşık, ince baskı kâğıtları ve gazete kâğıdı; iki saat ayır.
2. Basit bir konu seç ve çizimini linolün boyutunda bir kâğıda yap; kâğıdı ters çevirip kaşıkla ovarak çizimi linole aktar ve kalacak alanları keçeli kalemle siyaha boya.
3. Linolü tezgâh kancasına dayayıp V uçla konturları oy; bıçağı daima kendinden uzağa it ve öbür elini ucun önüne değil arkasına koy.
4. U uçlarla beyaz kalacak geniş alanları temizle, orta değerler için paralel çizgi ya da nokta dokuları oy; araya bir deneme nüshası sıkıştır.
5. Mürekkebi levhada merdaneyle ince ve eşit bir katmana getir, kalıbı birkaç yönde mürekkeple, kâğıdı yerleştir ve kaşıkla küçük dairelerle ov; bir köşeden kaldırarak kontrol et.
6. Deneme nüshasına bak, tıkanmış çizgileri ve fazladan kalmış adacıkları düzelt, en az üç temiz nüsha al ve kurumaya bırak.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Mutfak masasında bir baskı atölyesi. Bir linol parçası, birkaç oyma ucu, bir merdane ve bir tahta kaşık, pres olmadan da gerçek bir baskı almaya yeter. Linolün lifsiz yüzeyi her yönde oyulabildiği için kavisli, serbest çizgilere izin verir; çizim kalıba ters aktarılır, siyah ve beyaz alanlar baştan kararlaştırılır, orta değerler oyma dokularıyla kurulur. Mürekkep merdaneyle ince ve eşit sürülür, kâğıt kaşıkla ovularak basılır, deneme nüshaları kalıbı adım adım olgunlaştırır. Claude Flight'ın Hızı, bu sade araçlarla bir kentin hızının dört renkte anlatılabileceğini gösterir. Ödevde kendi linol baskını yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir linol baskı yap.

1. Konunu seç ve linolün boyutunda, siyah ve beyaz alanları belirlenmiş bir çizim hazırla; çizimi linole ters aktar.
2. Konturları V uçla, geniş beyaz alanları U uçla oy; en az iki farklı oyma dokusuyla orta değer kur.
3. En az bir deneme nüshası alıp kalıbı düzelt, sonra en az üç temiz nüsha bas.
4. En iyi nüshanın yanına deneme nüshasını ve birkaç cümlelik bir not ekle: deneme nüshası neyi gösterdi, neyi değiştirdin?

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Mürekkep eşit mi; ince çizgiler tıkanmadan basılmış mı?
• Değer (Ton): Siyah, beyaz ve dokularla kurulan orta değer birbirinden ayrışıyor mu; varsa yüzlerin ten değeri dokularla okunur mu?
• Bitmişlik ve Sunum: Üç nüsha tutarlı mı; kenarlarda lekeler ya da parmak izleri var mı?
• Deneme nüshasından sonra kalıpta yaptığın en önemli değişiklik neydi?

Kendini sına

1. Linolü ahşaptan daha kolay oyulabilir kılan nedir?

• A) Lifinin olmaması ve her yönde aynı direnci göstermesi.
• B) Ahşaptan daha sert olması.
• C) Metal içermesi.
• D) Mürekkebi emmemesi.

2. Kalıptaki çizim neden ters aktarılır?

• A) Oyma daha kolay olsun diye.
• B) Mürekkep daha iyi tutunsun diye.
• C) Kalıp kâğıda aynadaki görüntüsüyle basacağı için.
• D) Linolün yüzeyi korunsun diye.

3. Levhadaki mürekkebin doğru inceliğe geldiği nasıl anlaşılır?

• A) Mürekkep damlalar hâlinde durur.
• B) Mürekkep ince, portakal kabuğunu andıran bir doku oluşturur ve merdane hafif bir hışırtı çıkarır.
• C) Levha tamamen kurur.
• D) Merdane mürekkebin içinde kayar.

4. Oyma ucunu kullanırken güvenli yöntem nedir?

• A) Ucu kendine doğru çekmek.
• B) Tutan eli ucun önüne koymak.
• C) Kör bir uç kullanmak.
• D) Ucu kendinden uzağa itmek ve tutan eli ucun arkasında tutmak.

5. Azaltmalı baskıda kalıba ne olur?

• A) Her renkten sonra biraz daha oyulur ve sonunda aynı baskı yeniden basılamaz.
• B) Her renge ayrı bir kalıp hazırlanır.
• C) Kalıp hiç değiştirilmez.
• D) Kalıp her renkten sonra yeniden doldurulur.

Cevaplar

1. A — Lifsiz yüzey, kavisli ve serbest çizgilerin her yönde oyulmasına izin verir.
2. C — Yüksek baskıda kâğıt kalıbın yüzüne değdiği için görüntü yatay olarak ters çıkar.
3. B — İnce ve eşit bir katman, kalıbın oluklarını doldurmadan yüzeyi kaplar.
4. D — Bu yön ve el konumu, uç kaydığında yaralanmayı önler.
5. A — Oyulan yerler geri getirilemediği için kalıp son renkle birlikte tükenir.

Referans görseller

• Özgün çekim: linolün ılıtılması, çizimin kaşıkla ters aktarılması ve kalacak alanların siyaha boyanması.
• Özgün çekim: V ve U uçlarla oyma, güvenli el konumu, paralel çizgi ve nokta dokuları.
• Özgün çekim: mürekkebin levhada inceltilmesi, kalıbın mürekkeplenmesi, kaşıkla baskı, deneme nüshası; farklı tenlerde yüzlerin oyma dokularıyla kurulması.

Sonraki derse köprü

Linolde her oyma kalıcıdır ve kalıp aynı görüntüyü defalarca basar. Sonraki derste bunun neredeyse tersine bakıyoruz: oyulmayan, düz bir yüzeyin üzerine doğrudan boyanan ve genellikle yalnızca bir kez basılabilen bir görüntünün ne işe yarayabileceğine.