Konsept sanatına giriş

Öğrenme hedefi

Atmosfer odaklı bir mekân konsepti hazırlayabileceksin. Konsept sanatının bitmiş bir resimden çok bir soruya verilen görsel yanıt olduğunu açıklayabilecek; bir tasarım brifinden yola çıkarak mekânın işlevini, ölçeğini ve havasını belirleyebilecek; ışık, hava perspektifi ve renk anahtarıyla bir atmosfer kurabilecek, ölçek figürleriyle boyutu okunur kılabilecek ve birden çok küçük seçenek üretip aralarından eleyerek bir konsepti yineleyebileceksin.

Kanca

Film dünyaları nasıl tasarlanır?

Bir romanın, bir tiyatro sahnesinin ya da bir bilgisayar oyununun dünyası, onu görmeden önce bir yerde görünür olmak zorundadır: kapıların ne kadar yüksek olacağı, sokakların taşla mı toprakla mı döşeli olduğu, akşamüstü ışığın hangi pencereden gireceği. Bu kararlar, kameralar, marangozlar ya da boyacılar işe başlamadan önce, çoğu zaman bir kâğıt üzerinde verilir. Bu ders, henüz var olmayan bir mekânın ilk kez nasıl görünür kılındığını ve bunu kendi çalışmanda nasıl yapabileceğini ele alıyor.

Bağlam

Londra'daki Sir John Soane's Museum'da, P267 numarasıyla kayıtlı büyük bir suluboya bulunur: Joseph Gandy'nin 1830'da mimar John Soane için yaptığı İngiltere Bankası'nın Kuşbakışı Görünümü (A Bird's-eye view of the Bank of England). Kâğıt üzerine suluboyayla yapılmış resim 84,5 × 140 santimetredir. Soane, yaklaşık kırk beş yıl üzerinde çalıştığı banka binasının sonucunu göstermek için bu resmi 1830'da Kraliyet Akademisi'nde sergiledi.

Müzenin açıklamasına göre Gandy, çatısı kaldırılmış bir kuşbakışı kesit görünüm kullanır ve Rönesans'ın havadan kesit perspektifini on sekizinci yüzyılın Piranesi'yi hatırlatan harabe manzaralarıyla birleştirir. Sonuç belirsiz bir görüntüdür: banka aynı anda hem inşa hâlinde hem de yıkıntı gibi görünür. Resim, binanın içini ve dışını, taşıyıcı yapısını ve süslemesini bir arada gösterir; 1830'un izleyicileri onu büyük olasılıkla binanın gelecekteki yıkıntısının bir görüntüsü olarak da okudu. Gandy burada var olan bir binayı belgelemekten çok, onu bir düşünce etrafında yeniden tasarlar: bir anıtın zamanla nasıl görüneceğini.

Ana anlatım

Konsept sanatı nedir?

Konsept sanatı (concept art), bir yapımın dünyasını, mekânlarını, karakterlerini ya da nesnelerini, yapım başlamadan önce görünür kılmak ve üzerlerinde karar vermeyi sağlamak için hazırlanan görsel çalışmalardır. Kitap kapaklarında, oyunlarda, sahne tasarımında, sergi ve mimari projelerde ve filmlerde kullanılır. Bir konsept çizimi, kendi başına bir sanat eseri olarak da değer taşıyabilir; ama asıl görevi bir soruyu yanıtlamaktır: bu yer nasıl görünecek, burada ne hissedilecek, bu yapı nasıl işleyecek?

Bu yüzden konsept sanatında hız ve açıklık, çoğu zaman bitmişlikten önce gelir. Tek bir mükemmel resim yerine birkaç farklı seçenek sunmak, ekibin ya da senin kendi kararını kolaylaştırır. Küçük eskiz dersinde gördüğün alternatif üretme ve eleme, konsept sanatının temel çalışma biçimidir. Gandy'nin resmi ise bir konseptin bitmiş bir sunuma dönüşebileceğini gösterir: bir mimarın düşüncesini, bir binanın tamamını tek bir görüntüde anlatacak kadar açık bir biçimde.

Konsept çalışmasını başlatan şey genellikle bir tasarım brifidir (design brief): mekânın ne için kullanılacağını, kimlerin orada yaşadığını, hangi dönemde ve hangi iklimde olduğunu, hangi duyguyu uyandırması gerektiğini anlatan kısa bir tanım. Brif yoksa onu kendin yazmak, rastgele güzel bir resim yapmak yerine bir soruya yanıt vermeni sağlar. «Bir liman kenti» belirsiz bir brif; «kışın, akşamüstü, yıllardır ambargo altında olan, balıkçılıkla geçinen bir liman kentinin çarşısı» ise her çizgiye bir karar yükler.

Mekân nasıl işler?

Bir mekân konseptini inandırıcı kılan, yalnızca görüntünün güzelliği değil, mekânın kendi içinde bir mantığı olmasıdır. Tasarım brifindeki sorulara bu yüzden mekânın kendisinde yanıt aramak gerekir: İnsanlar buraya nereden girer? Su nereden akar, çöp nereye atılır, ışık ve hava içeri nasıl girer? Yapılar hangi malzemeden yapılmıştır ve bu malzeme o iklimde nasıl eskir?

Gandy'nin resmi bu işlevsel mantığı açıkça gösterir. Çatının kaldırılması, bankanın odalarının ve avlularının birbirine nasıl bağlandığını, ışığın hangi kubbelerden içeri girdiğini ve yapının nasıl taşındığını görmeyi sağlar. Müzenin açıklaması, resmin binanın o dönem için ileri sayılan yangına dayanıklı yapı sistemlerini de öne çıkardığını belirtir. Bir konsept, bu tür bilgileri göstermeyi seçtiğinde, izleyiciye yalnızca bir hava değil, bir dünyanın nasıl çalıştığını da anlatır.

Mimari detaylar ve iç mekân derslerinde gördüğün perspektif, ölçü ve malzeme bilgisi burada doğrudan kullanılır. Ama hayali bir mekânda gerçek dünyadan alınmış tek bir tutarlı kural, uydurulmuş on ayrıntıdan daha inandırıcı olabilir. Görsel hafıza ve referans derslerinde topladığın kütüphane, hayali bir yapının kapı tokmağından çatı kiremidine kadar ayrıntılarına gerçekçi bir temel sağlar; bileşik referans ise farklı yerlerden alınan parçaları tek bir mekânda birleştirmeni kolaylaştırır.

Atmosfer nasıl kurulur?

Atmosfer (atmosphere), bir mekânın ışığı, havası, rengi ve değer düzeniyle uyandırdığı genel duygudur. Aynı sokak, parlak bir öğle güneşinde, sisli bir sabahta ya da yağmurlu bir gecede tamamen farklı bir yer gibi görünür. Konsept sanatında atmosfer, çoğu zaman mekânın biçiminden önce karar verilen şeydir: bu yer tehditkâr mı, huzurlu mu, terk edilmiş mi, kalabalık mı?

Atmosferi kuran başlıca araçlar önceki derslerden tanıdıktır. Hava perspektifi (aerial perspective), uzaktaki biçimlerin açılması, karşıtlığını yitirmesi ve renginin havanın rengine yaklaşmasıyla derinlik ve hava yoğunluğu kurar; sis, toz ya da duman bu etkiyi güçlendirir. Günün saatleri ve mevsimler dersinde gördüğün renk anahtarı, sahnenin genel renk ve değer düzenini belirler: soğuk ve koyu bir gece anahtarı, sıcak ve açık bir akşamüstü anahtarından çok farklı bir duygu uyandırır. Işığın geldiği yer ve gölgenin kapladığı alan ise gözün nereye gideceğine karar verir.

Renk anahtarı sahnedeki her şeyi etkiler, figürlerin tenleri de buna dahildir. Soğuk mavi bir gece anahtarında açık tenler griye kayabilir, koyu tenler ise fonla birleşip kaybolabilir; sıcak bir ateş ışığında bütün tenler turuncuya çalar. Konseptin atmosferi, içinde yaşayacak farklı tenlerdeki insanlar düşünülerek kurulduğunda, onların yüzlerinin ve bedenlerinin bu ışıkta nasıl okunacağı da baştan planlanabilir; bunun için bir yardımcı ışık, bir pencere ya da bir lamba eklemek çoğu zaman yeterlidir.

Ölçek ve yineleme neden önemlidir?

Ölçek figürü (scale figure), bir mekânın büyüklüğünü okunur kılmak için sahneye yerleştirilen küçük insan figürüdür. Bir figür olmadan, büyük bir salon ile küçük bir oda aynı görünebilir; kapının yanında duran bir insan ise kapının yüksekliğini hemen anlatır. Ölçek figürleri aynı zamanda mekânın nasıl kullanıldığını da gösterir: yük taşıyan, pazarlık eden, bekleyen ya da koşan insanlar, mekânın işlevini anlatının bir parçasına dönüştürür. Bu figürleri yaşları, bedenleri, giysileri ve tenleri bakımından çeşitli çizmek, mekânın bir tek insan tipine ait olmadığını, gerçekten yaşanan bir yer olduğunu gösterir.

Konsept yinelemesi (concept iteration), bir tasarımın birden çok seçenek üretilerek, değerlendirilerek ve düzeltilerek adım adım geliştirilmesidir. İlk turda, pul büyüklüğünde, yalnızca birkaç değerle çizilmiş çok sayıda küçük eskiz yapılır; bunlar mekânın farklı açılarını, farklı ışıklarını ve farklı düzenlerini dener. İkinci turda en umut verici birkaç tanesi büyütülür ve renk anahtarı eklenir. Son turda seçilen tek bir konsept, işlevini, atmosferini ve ölçeğini açıkça anlatacak kadar geliştirilir. Her tur, bir önceki turda neyin işe yarayıp neyin yaramadığına dair bir kararla başlar.

Gandy'nin resmi bu sürecin sonunda duran türden bir görüntüdür; bir konsept çalışmasının çoğu ise bu kadar ayrıntılı bir sona ulaşmaz ve buna gerek de yoktur. Ne kadar ayrıntıya ineceğin, konseptin hangi soruyu yanıtlayacağına bağlıdır. Yalnızca bir odanın havasını sınamak için üç değerli bir eskiz yetebilir; bir marangozun ya da bir dekor ekibinin o odayı kurması gerekiyorsa, ölçüler, malzemeler ve farklı açılardan görünüşler de eklenir. Konseptin kime ve hangi karar için hazırlandığını bilmek, gereksiz ayrıntıya harcanacak zamanı yeni seçenekler üretmeye ayırmanı sağlar.

Uygulama

1. Malzeme: kurşun kalem, gri keçeli kalemler ya da gri guaj, bir renk seti, eskiz defteri, aydinger kâğıdı; iki saat ayır.
2. Bir tasarım brifi yaz: mekânın işlevi, kullanıcıları, dönemi, iklimi, günün saati ve uyandırması gereken duygu.
3. Brife bakarak mekânın işleyişini not et: giriş ve çıkışlar, ışığın ve havanın geldiği yer, malzemeler ve eskime biçimleri.
4. Pul büyüklüğünde, yalnızca üç değerle altı küçük eskiz yap; her birinde açıyı, ışığı ve düzeni değiştir.
5. En güçlü iki eskizi seç, büyüt ve her birine farklı bir renk anahtarı ver; hava perspektifini ve ölçek figürlerini ekle.
6. Birini seç ve atmosferini, işlevini ve ölçeğini açıkça okutacak kadar geliştir; farklı tenlerdeki figürlerin bu ışıkta okunup okunmadığına bak.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Film dünyaları nasıl tasarlanır? Filmlerde, oyunlarda, kitaplarda ya da sahnede, bir dünya yapım başlamadan önce konsept çizimleriyle görünür kılınır. Konsept sanatı bir tasarım brifinin sorularına görsel yanıtlar üretir; mekânın işlevsel mantığını kurar, atmosferini ışık, hava perspektifi ve renk anahtarıyla belirler, ölçek figürleriyle boyutunu ve kullanımını okunur kılar ve bütün bunları küçük eskizlerden başlayan bir yinelemeyle geliştirir. Gandy'nin İngiltere Bankası görünümü, bir binanın içini, dışını ve zamanla nasıl görüneceğini tek bir suluboyada toplayarak bir düşünceyi görünür kılar. Ödevde kendi mekân konseptini hazırlayacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir mekân konsepti hazırla.

1. Mekânın işlevini, kullanıcılarını, dönemini, iklimini, günün saatini ve uyandırması gereken duyguyu anlatan bir tasarım brifi yaz.
2. Altı küçük değer eskizi yap; açıyı, ışığı ve düzeni her birinde değiştir.
3. En güçlü iki eskizi farklı renk anahtarlarıyla geliştir; hava perspektifi ve çeşitli ölçek figürleri ekle.
4. Birini seçip atmosferi, işlevi ve ölçeği okunur bir konsepte dönüştür; brifi, küçük eskizleri ve seçim notlarını aynı sayfada sun.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Mekânın işleyişi, girişleri ve ışığın geldiği yer görüntüde okunuyor mu?
• Değer (Ton): Hava perspektifi ve değer düzeni derinliği ve atmosferi kuruyor mu; figürlerin yüzleri bu ışıkta okunuyor mu?
• Bitmişlik ve Sunum: Brif, küçük eskizler ve son konsept bir yineleme sürecini açıkça gösteriyor mu?
• Brifinde istediğin duyguyu en çok hangi karar taşıdı: ışık mı, renk mi, ölçek mi?

Kendini sına

1. Konsept sanatının asıl görevi nedir?

• A) Bir yapımın dünyasını görünür kılıp karar vermeyi sağlamak.
• B) Yalnızca satılacak bir resim üretmek.
• C) Bitmiş bir filmi afişe dönüştürmek.
• D) Fotoğraf çekmek.

2. Bir mekân konsepti için tasarım brifi neden yazılır?

• A) Resmi daha uzun sürede bitirmek için.
• B) Çizim yapmayı gereksiz kılmak için.
• C) Mekânın işlevini, dönemini ve duygusunu belirleyerek her çizgiye bir karar yüklemek için.
• D) Renk kullanmaktan kaçınmak için.

3. Hava perspektifi atmosferi nasıl etkiler?

• A) Uzaktaki biçimleri daha koyu ve keskin yapar.
• B) Uzaktaki biçimleri açarak ve karşıtlığını azaltarak derinlik ve hava yoğunluğu kurar.
• C) Yalnızca gökyüzünü etkiler.
• D) Atmosfere bir etkisi yoktur.

4. Ölçek figürü ne işe yarar?

• A) Resme süs eklemeye.
• B) Işığın rengini değiştirmeye.
• C) Perspektifi gereksiz kılmaya.
• D) Mekânın büyüklüğünü ve nasıl kullanıldığını okunur kılmaya.

5. Gandy'nin İngiltere Bankası görünümünde çatının kaldırılması neyi sağlar?

• A) Resmi daha küçük yapmayı.
• B) Binanın içini, odalarının bağlantısını ve yapısını görmeyi.
• C) Gökyüzünü gizlemeyi.
• D) Binayı daha yeni göstermeyi.

Cevaplar

1. A — Konsept, yapım öncesinde bir dünyanın nasıl görüneceği sorusuna görsel bir yanıttır.
2. C — Brif, rastgele bir resim yerine belirli bir soruya yanıt veren bir tasarım yapmayı sağlar.
3. B — Uzaktaki biçimlerin havanın rengine yaklaşması derinlik ve havanın yoğunluğunu gösterir.
4. D — İnsan figürü kapıların, salonların ve sokakların boyutunu hemen anlatır.
5. B — Kesit görünüm, dışarıdan görülemeyen iç düzeni ve yapıyı tek bir görüntüde açar.

Referans görseller

• Özgün şema: bir tasarım brifinden mekânın işleyişine; giriş, ışık, hava ve malzeme notları.
• Özgün şema: aynı mekânın üç renk anahtarında karşılaştırması; farklı tenlerdeki figürlerin her ışıkta okunuşu.
• Özgün çekim: konsept yinelemesi; altı küçük eskiz, iki gelişmiş seçenek ve son konsept.

Sonraki derse köprü

Gandy'nin suluboyası tek bir nüshadır; bir önceki derste gördüğün Tenniel çizimleri ise ahşaba oyulup kitap sayfalarında çoğaltılmıştı. Sonraki modülde, bir görüntünün bir kalıptan birden çok kez basılmasını ve bu kalıbın yüksek, çukur ya da düz bir yüzey olmasının baskıyı nasıl değiştirdiğini ele alıyoruz.