Referans kullanımı

Öğrenme hedefi

Referansı etik ve verimli kullanabilecek, kendi referansını üretebileceksin. Referansın bir kopya değil bir bilgi kaynağı olduğunu açıklayabilecek; bir referansı birebir aktarmak ile onu dönüştürmek arasındaki farkı ayırt edebilecek; birden çok kaynaktan bileşik bir sahne kurabilecek; başkalarının fotoğraflarını ve eserlerini hangi koşullarda kullanabileceğini gözetebilecek ve ışığı, pozu ve açıyı kendin kurarak kendi referans fotoğrafını üretebileceksin.

Kanca

Referans kullanmak kopya mı?

Bir resmi fotoğraftan yaptığını söyleyen birine, bazıları hafif bir küçümsemeyle bakar: gerçek bir sanatçı her şeyi kafasından ya da gözlemden çizmemeli mi? Öte yandan, referans kullanmadan yapılan bir resimde bir elin ya da bir ağacın biçimi yanlış çıktığında, aynı kişiler bunu da eleştirir. Bu ders, referansın ne zaman bir kopyaya dönüştüğünü, ne zaman meşru ve güçlü bir araç olduğunu, ve bir resim için kendi referansını nasıl üretebileceğini ele alıyor.

Bağlam

Thomas Eakins'in Yüzme (Swimming) adlı resmi 1884–1885 tarihlidir; 70 × 92 santimetrelik bu yağlı boya, bugün Teksas'ın Fort Worth kentindeki Amon Carter koleksiyonundadır. Resimde bir göl kıyısındaki kayalıkta dinlenen, suya dalan ve yüzen birkaç genç erkek görülür; kaynaklara göre sağ alttaki yüzen figür Eakins'in kendisidir. Resim, Pennsylvania Güzel Sanatlar Akademisi'nde öğretim başkanı olan Edward Hornor Coates'un siparişiyle yapıldı; ancak Coates, 1885'teki sergiden sonra onu kabul etmeyip Eakins'in başka bir resmiyle değiştirdi.

Resmin hazırlığı, referans kullanımı açısından öğreticidir. Kaynaklara göre Eakins, yaklaşık 1883–1884'te öğrencilerini Dove Gölü'nde yüzerken fotoğrafladı ve bu fotoğraflardan dördü günümüze ulaştı. Ancak fotoğraflardaki pozları resme birebir aktarmadı: fotoğrafları yağlı boya eskizlerle ve özellikle zor bir poz olan dalan figür için yaptığı bir balmumu modelle birleştirerek son kompozisyonu kurdu. Figürler, uzanandan ayakta durana ve dalana doğru yükselen piramit biçimli bir düzende yerleşir. Eakins'in yöntemi, fotoğrafın bir kopya kaynağı olarak değil, birçok hazırlık aracından biri olarak kullanılabileceğini gösterir.

Ana anlatım

Referans neden bir kopya değildir?

Referans (reference), bir resim yaparken bilgi almak için başvurulan fotoğraf, çizim, nesne, model ya da başka bir görüntüdür. Görsel hafıza dersinde, hafızası güçlü bir sanatçının bile referansa başvurabileceğini gördün; referans, hafızanın eksik kaldığı yerlerde ona bilgi sağlar. Bir elin tuttuğu bir fincanı, bir atın bacaklarının hareketini ya da belirli bir ışıkta bir kumaşın kıvrımlarını hatırlamak zordur; referans, bu ayrıntıları doğrulamayı sağlar.

Bir referansı kullanmak ile onu kopyalamak arasındaki fark, sanatçının onu nasıl kullandığındadır. Bir fotoğrafı ızgara ya da aydınlatmalı bir masa yardımıyla birebir aktarmak, fotoğrafın kompozisyonunu, ışığını ve bakış açısını olduğu gibi devralmak demektir; ortaya çıkan resim, fotoğrafın boyayla yapılmış bir kopyasıdır. Aynı fotoğraftan bilgi alıp kompozisyonu, ışığı ve anlatımı kendin kurmak ise referansı bir araç olarak kullanmaktır. Eakins'in fotoğraflarını eskizler ve bir modelle birleştirmesi, bu ikinci yola örnektir.

Fotoğrafın kendine özgü sınırlarını da hatırlamak gerekir. Fotoğraftan manzara dersinde gördüğün gibi, bir fotoğraf değerleri sıkıştırabilir, gölgelerdeki ayrıntıyı karartabilir, ışıklarda beyaza kaçabilir ve merceğin bozulmasını taşıyabilir. Bir referansı kopyalayan biri bu sınırları da kopyalar; onu bir bilgi kaynağı olarak kullanan biri ise bu sınırları fark edip düzeltir.

Referans nasıl dönüştürülür?

Dönüştürme (transformation), bir referanstan alınan bilginin kompozisyon, ışık, renk, bakış açısı ya da anlatım bakımından değiştirilerek yeni bir resme yerleştirilmesidir. Bir figürün pozunu bir fotoğraftan alıp onu başka bir ışıkta, başka bir mekânda ve başka bir renk düzeninde boyamak, referansı dönüştürmektir. Bu dönüşüm ne kadar bilinçli olursa, resim o kadar senin olur.

Bileşik referans (composite reference), bir sahneyi kurmak için birden çok kaynaktan alınan bilgilerin bir araya getirilmesidir. Bir figürün pozunu bir fotoğraftan, elinin ayrıntısını başka bir fotoğraftan, arka plandaki ağaçları bir gözlem eskizinden ve ışığın yönünü kendi kurduğun bir düzenekten alabilirsin. Eakins de fotoğrafları, yağlı eskizleri ve bir balmumu modeli birleştirmişti. Birden çok kaynaktan yararlanırken en önemli dikkat, ışığın bütün öğelerde aynı yönden ve aynı renkte gelmesidir; farklı ışıklardaki fotoğraflardan alınan figürleri tek bir sahnede birleştirmek, çoğu zaman sahnenin inandırıcılığını bozar.

Referans panosu (reference board), bir resim için toplanan fotoğrafların, eskizlerin, renk örneklerinin ve notların bir arada tutulduğu çalışma yüzeyidir. Bir panoya bakmak, dağınık kaynakları bir bütün olarak görmeyi ve resmin genel havasını, ışığını ve renk düzenini baştan kurmayı sağlar. Pano, resmin kendisi değil, resim için verilen kararların bir haritasıdır.

Referansı kullanmanın etiği nedir?

Bir başkasının fotoğrafını ya da resmini kullanırken, o görüntünün yaratıcısının haklarını gözetmek gerekir. Birçok ülkede fotoğraflar ve resimler telif hakkıyla korunur; bir başkasının fotoğrafını birebir resme çevirip satmak ya da sergilemek, izin alınmadıysa hukuki ve etik bir sorun yaratabilir. Bu konuda kesin çizgiler ülkeden ülkeye değişir; ama güvenli bir yol, kamu malı olan, kullanımına açıkça izin verilmiş ya da kendi çektiğin görüntüleri kullanmaktır. Canlı modelle çalışma dersinde gördüğün lisanslı referans da bu güvenli kaynaklardan biridir.

Usta kopyası (master copy), bir öğrencinin öğrenmek amacıyla bir ustanın eserini kopyalamasıdır. Bir önceki derste anılan hafıza eğitiminde olduğu gibi, usta kopyaları yüzyıllardır resim eğitiminin bir parçasıdır. Bir usta kopyası, ustanın kararlarını anlamak için değerli bir alıştırmadır; ama onu kendi özgün eserin gibi sunmamak, altına ustanın adını ve eserin künyesini yazmak dürüstlüğün gereğidir. Telif süresi dolmamış bir eserin kopyasını satmak ya da yayımlamak ise, eğitim amacının ötesine geçtiğinde ayrı bir izin gerektirebilir.

İnsanların fotoğraflarını kullanırken bir de o insanların kendi hakları vardır. Bir kişinin fotoğrafını, onun izni olmadan tanınır biçimde bir resme dönüştürmek, özellikle resim yayımlanacak ya da satılacaksa, o kişinin rızasını gerektirir. Arkadaşlarından, ailenden ya da poz vermeyi kabul eden kişilerden kendi referans fotoğraflarını çekmek, bu sorunu baştan çözer.

Kendi referansını nasıl üretirsin?

Kendi referansını üretmek, bir resim için gereken bilgiyi tam istediğin koşullarda toplamaktır. Önce resmin bir küçük eskizini yaparsın; bu eskiz, hangi pozu, hangi açıyı ve hangi ışığı istediğini belirler. Sonra bu koşulları kurarsın: bir lamba ile ışığın yönünü ve yüksekliğini ayarlarsın, modele pozu verirsin, kamerayı eskizdeki bakış açısına yerleştirirsin. Portrede ışık dersinde gördüğün ışık kurulumları, burada doğrudan uygulanır.

Birkaç pratik ipucu, referansı daha yararlı kılar. Aynı pozun birkaç farklı açıdan ve birkaç farklı pozlamayla fotoğrafını çekmek, gölgelerdeki ve ışıklardaki ayrıntıyı kaybetmemeni sağlar. Kamerayı modelden biraz uzakta tutup yakınlaştırmak, geniş açılı bir merceğin yarattığı bozulmayı azaltır. Fotoğrafın bir köşesine gri bir kart koymak, sonradan renkleri doğru değerlendirmene yardım eder. Elleri, ayakları ve yüzü ayrıca yakın plan fotoğraflamak da ayrıntı için ek bilgi sağlar.

Kendi referansını üretirken modellerinin çeşitliliğini de düşünebilirsin. Yaşları, beden yapıları ve ten renkleri birbirinden ayrılan insanlarla çalışmak, görsel kütüphaneni zenginleştirir ve resimlerindeki insanların tek bir kalıba benzemesini önler. Koyu tenli bir modeli fotoğraflarken ışığı yüzün gölgeli tarafında ayrıntı kalacak biçimde kurmak, açık tenli bir modeli fotoğraflarken ışıkların beyaza kaçmamasına dikkat etmek, referansın her iki tende de yararlı olmasını sağlar.

Uygulama

1. Malzeme: bir telefon ya da kamera, bir lamba, gri bir kart, bir eskiz defteri ve poz vermeyi kabul eden biri; bir saat ayır.
2. Yapmak istediğin resmin küçük bir eskizini çiz: pozu, açıyı ve ışığın yönünü belirle.
3. Işığı kur ve modeli eskizdeki poza yerleştir; aynı pozu üç farklı açıdan ve iki farklı pozlamayla fotoğrafla, bir kareye gri kartı koy.
4. Elleri ve yüzü yakın plan ayrıca fotoğrafla; fotoğrafları ve eskizini bir referans panosunda bir araya getir.
5. Fotoğrafları kopyalamadan, onlardan aldığın bilgiyle eskizini geliştir: kompozisyonu ve arka planı kendin kur, ışığı tutarlı tut.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Referans kullanmak kopya mı? Kullanım biçimine bağlıdır: bir fotoğrafı birebir aktarmak onun kompozisyonunu, ışığını ve sınırlarını devralan bir kopyadır; referanstan bilgi alıp kompozisyonu, ışığı ve anlatımı kendin kurmak ise onu bir araç olarak kullanmaktır. Birden çok kaynaktan bileşik bir sahne kurulabilir, ama ışık tutarlı tutulmalıdır; başkalarının görüntülerini kullanırken telif ve kişilik hakları gözetilmeli, usta kopyaları dürüstçe belirtilmelidir. Kendi referansını üretmek, bu soruların çoğunu baştan çözer. Eakins'in Yüzme resmi, fotoğrafların eskizler ve bir balmumu modelle birleştirildiğinde bir kopya değil, yeni bir kompozisyonun hammaddesi olabileceğini gösterir. Ödevde kendi referans fotoğrafını çekip kullanacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Kendi referans fotoğrafını çek ve kullan.

1. Bir resim fikri seç ve küçük bir eskizle pozu, açıyı ve ışığı belirle.
2. Poz vermeyi kabul eden birinin iznini alarak ışığı kur ve birkaç açıdan, birkaç pozlamayla referans fotoğrafları çek; bir kareye gri kart koy.
3. Fotoğrafları ve eskizini bir referans panosunda topla ve bunlardan yararlanarak, kopyalamadan, bir çizim ya da resim yap.
4. Çalışmanın yanına hangi bilgiyi hangi referanstan aldığını ve neyi değiştirdiğini birkaç cümleyle yaz.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Kompozisyon fotoğraftan değil senin eskizinden mi geliyor?
• Değer (Ton): Işık bütün öğelerde tutarlı mı; gölgelerde ve ışıklarda ayrıntı korunmuş mu?
• Bitmişlik ve Sunum: Referans panosu ve kaynak notları düzenli mi?
• Referanstan aldığın bilgilerden hangisi resmini en çok güçlendirdi?

Kendini sına

1. Referans kullanmak ile kopyalamak arasındaki fark nedir?

• A) Hiçbir fark yoktur.
• B) Referans kullanmak, bilgi alıp kararları kendin vermektir; kopyalamak, kompozisyonu ve ışığı olduğu gibi devralmaktır.
• C) Referans yalnızca çizimde kullanılır.
• D) Kopyalamak her zaman yasaktır.

2. Bileşik referansta en önemli dikkat nedir?

• A) Bütün öğelerde ışığın aynı yönden ve renkte gelmesi.
• B) Yalnızca bir fotoğraf kullanmak.
• C) Fotoğrafları rastgele birleştirmek.
• D) Renkleri hiç değiştirmemek.

3. Eakins Yüzme resminde fotoğrafları nasıl kullandı?

• A) Tek bir fotoğrafı birebir kopyaladı.
• B) Hiç fotoğraf kullanmadı.
• C) Fotoğrafları yağlı eskizler ve bir balmumu modelle birleştirdi.
• D) Fotoğrafı tuvale yapıştırdı.

4. Usta kopyası yaparken dürüstlük ne gerektirir?

• A) Onu kendi özgün eserin gibi sunmak.
• B) Ustanın adını gizlemek.
• C) Hiç kopya yapmamak.
• D) Altına ustanın adını ve eserin künyesini yazmak.

5. Kendi referans fotoğrafını çekerken mercek bozulmasını azaltmak için ne yapılabilir?

• A) Kamerayı modelden biraz uzakta tutup yakınlaştırmak.
• B) Kamerayı modelin yüzüne çok yaklaştırmak.
• C) En geniş açıyı kullanmak.
• D) Flaş kullanmak.

Cevaplar

1. B — Referans bir bilgi kaynağıdır; kopya ise kaynağın kararlarını olduğu gibi taşır.
2. A — Farklı ışıklardan gelen öğeler aynı sahnede tutarsız görünür.
3. C — Kaynaklara göre pozları birebir aktarmadı, farklı hazırlık araçlarını birleştirdi.
4. D — Kopyanın kaynağını açıkça belirtmek, onu özgün eserden ayırır.
5. A — Uzaktan yakınlaştırmak, geniş açılı merceğin yakın mesafede yarattığı bozulmayı azaltır.

Referans görseller

• Özgün şema: bir fotoğrafın birebir kopyası ile aynı fotoğraftan dönüştürülmüş bir kompozisyonun karşılaştırması.
• Özgün şema: bileşik referans; pozun, ellerin, arka planın ve ışığın farklı kaynaklardan bir araya getirilmesi.
• Özgün çekim: kendi referans fotoğrafını üretme; eskiz, ışık kurulumu, farklı açılar, gri kart ve farklı tenlerde modeller için pozlama.

Sonraki derse köprü

Kendi referansını üretmeyi ve onu dönüştürmeyi öğrendin. Bu araçlar, yalnızca bir figürü ya da bir nesneyi değil, bütün bir sahneyi ve bir anı kurmak için de kullanılabilir. Sonraki derste, tek bir resimde bir olayı, bir öncesi ve bir sonrası olan bir anı anlatmayı ele alıyoruz.