Görsel hafıza kütüphanesi

Öğrenme hedefi

Görsel hafızanı sistemli olarak geliştirebileceksin. Hafızadan çizimin bir yetenek değil, çalışılarak geliştirilen bir beceri olduğunu açıklayabilecek; bir nesneye bakıp onu saklayıp sonra çizme ve karşılaştırma döngüsünü uygulayabilecek; basit biçimlerden karmaşık sahnelere doğru yükü kademeli artırabilecek; anatomi, perspektif ve ışık gibi bilgileri birer şema olarak kütüphanene ekleyebilecek ve bu kütüphaneyi eskiz defterleriyle ve düzenli tekrarla büyütebileceksin.

Kanca

Ustalar referanssız nasıl çizer?

Bir kâğıda hiçbir şeye bakmadan, kafasından bir kalabalık, bir sokak ya da koşan bir çocuk çizen birini izlemek, çoğu zaman sihirli gibi görünür. Bu kişinin doğuştan bir yeteneği olduğunu düşünmek kolaydır. Oysa referanssız çizebilen sanatçıların büyük bir kısmı, bunu yıllar boyunca biriktirdikleri gözlemlere, ezberledikleri biçimlere ve hafızalarını bilinçli olarak çalıştırdıkları alıştırmalara borçludur. Bu ders, görsel hafızayı bir kütüphane gibi kurmanın ve büyütmenin yollarını ele alıyor.

Bağlam

Fransız ressam ve öğretmen Horace Lecoq de Boisbaudran (1802–1897), 1841'de Paris'te bir resim ve matematik okulunda yardımcı öğretmen olarak çalışmaya başladığında, görsel hafızanın eğitimine dayanan bir öğretim yöntemi geliştirdi. Kaynaklara göre bu yöntemi ilk kez 1848'de yayımladığı Resimsel Hafızanın Eğitimi (L'Éducation de la mémoire pittoresque) adlı kitapçıkta anlattı. Öğrencileri önce farklı uzunluk ve açılardaki çizgileri, sonra giderek daha karmaşık modelleri, resimleri, heykelleri ve gündelik hayattan sahneleri ezberleyip hafızadan çizmeyi öğreniyordu. Onlardan Louvre'a gidip bir resmi dikkatle incelemeleri, sonra atölyede hafızadan yeniden çizmeleri isteniyordu. Heykeltıraşlar Carpeaux ve Rodin ile ressamlar Fantin-Latour ve Alphonse Legros, onun öğrencileri arasında sayılır.

Aynı dönemde Londra'da çalışan Amerikalı ressam James McNeill Whistler, gece Thames kıyısının manzaralarını, kaynaklara göre çoğu zaman hafızadan ya da nehre bakan atölyelerde boyadı. Tate Britain'da bulunan Nocturne: Mavi ve Altın – Eski Battersea Köprüsü, yaklaşık 1872–1875'te yapılmış bu resimlerden biridir. Karanlık suyun üzerinde yükselen köprü, uzakta parlayan ışıklar ve gökyüzünde patlayan havai fişekler, ayrıntılardan arındırılmış, birkaç ince ve saydam katla kurulmuştur. Resim, 1878'deki ünlü Whistler–Ruskin davasında bir «kanıt» olarak mahkemeye getirilmiştir. Gece karanlığında bir şövale başında çalışmak zor olduğu için, bir sahneyi gözle kaydedip sonra hafızadan boyamak, bu resimlerin yapılış biçiminin bir parçasıydı.

Ana anlatım

Görsel hafıza nedir?

Görsel hafıza (visual memory), görülen biçimleri, renkleri, oranları ve ışık ilişkilerini akılda tutup sonradan yeniden üretebilme becerisidir. Görmeyi öğrenmek dersinde, hafızadan çizildiğinde bir gözün ya da bir nesnenin çoğu zaman bir sembole dönüştüğünü gördün. Görsel hafızayı eğitmek, bu sembollerin yerine gerçek gözlemlerden çıkarılmış, daha zengin ve daha doğru bilgileri yerleştirmektir.

Görsel hafıza tek parça bir yetenek değil, birçok ayrı bilgiden oluşan bir birikimdir. Bir elin oranlarını, bir kumaşın kıvrım düzenini, bir ağacın dallanma biçimini ya da akşam ışığının rengini ayrı ayrı hatırlayabilirsin. Referanssız çizim yapan bir sanatçı, bu parçaları bir araya getirerek yeni bir sahne kurar. Bu yüzden görsel hafızayı geliştirmek, tek bir büyük sıçrama değil, birçok küçük bilginin sabırla biriktirilmesidir.

Hafızada ne kaldığı, büyük ölçüde bakarken ne kadar dikkat ettiğine bağlıdır. Bir nesneye dalgın bir gözle bakmak, akılda yalnızca belirsiz bir izlenim bırakır; aynı nesneyi çözümleyerek incelemek ise ondan somut bilgiler çıkarır. Gördüğün şeyi zihninde adlandırmak da hatırlamaya yardım eder: «bu bir silindir, üst elipsi basık, ışık soldan geliyor, en koyu yer kulpun altında» gibi kısa betimlemeler, görüntüyü hafızada tutunacak birer tutamağa dönüştürür. Bu yüzden hafıza eğitimi, aslında dikkat eğitimidir.

Hafıza nasıl çalıştırılır?

Bak-sakla-çiz (look-hide-draw), bir nesneye belirli bir süre dikkatle bakıp sonra onu gözden saklayarak hafızadan çizme ve ardından asılla karşılaştırma döngüsüdür. Bu döngü, Lecoq de Boisbaudran'ın yönteminin temelidir. Bakma aşamasında yalnızca izlemekle yetinmez, nesneyi zihninde çözümlersin: büyük biçimi nedir, oranları nasıldır, ışık nereden geliyor, en koyu ve en açık yerler nerede? Saklama aşamasında nesneyi görmeden çizersin. Karşılaştırma aşamasında ise çizimi asılla yan yana koyup hangi bilgilerin eksik ya da yanlış kaldığını bulursun; bir sonraki bakışta tam da o bilgilere dikkat edersin.

Kademeli yük (progressive load), hafıza alıştırmalarının basitten karmaşığa doğru adım adım zorlaştırılmasıdır. Lecoq de Boisbaudran'ın öğrencilerinin önce tek tek çizgilerle başlaması gibi, sen de önce basit bir biçimle, bir fincanla ya da bir yaprakla başlayabilirsin. Bir biçimi hafızadan rahatça çizebildiğinde, ona ışığı, sonra bir ikinci nesneyi, sonra bir arka planı eklersin. Bakma süresini kısaltmak da yükü artırır: beş dakikalık bir bakıştan bir dakikaya, oradan birkaç saniyeye inmek, gözün en önemli bilgiyi hızla yakalamasını öğretir.

Hafıza alıştırmaları hareket eden konularla da yapılabilir. Kaldırımda yürüyen birini, uçan bir kuşu ya da kıyıya vuran dalgaları birkaç saniye izleyip sonra hafızadan çizmek, kroki dersinde gördüğün hızlı görmeyi hafızayla birleştirir. Böyle bir alıştırmada ayrıntılar kaybolur, ama hareketin özü, jest ve duruş daha güçlü biçimde akılda kalır.

Görsel kütüphane nasıl kurulur?

Görsel kütüphane (visual library), bir sanatçının zihninde ve defterlerinde biriktirdiği, referanssız çizimde başvurabileceği biçimler, yapılar ve gözlemler bütünüdür. Bu kütüphanenin bir kısmı zihindedir; bir kısmı ise eskiz defterlerinde, konu konu biriktirilmiş çizimlerde saklanır. Bir eskiz defterini ağaçlar, eller, kumaşlar, bulutlar, yüzler ve binalar gibi konulara ayırmak, zamanla her konuda zengin bir başvuru kaynağı oluşturur.

Şema (schema), bir konunun temel yapısını özetleyen, hafızada saklanan ve yeni çizimlere uygulanabilen basitleştirilmiş bir modeldir. Önceki modüllerde öğrendiğin bilgiler, bu kütüphanenin şemalarıdır: bir başı top ve kesikle kurmak, bir figürü kutulardan oluşan bir mankenle çizmek, bir kubbeyi kasnağı ve elipsleriyle yerleştirmek, tek bir ışık kaynağıyla formun hangi yüzünün aydınlanacağını bilmek. Bu şemalar, hafızadan çizerken bir iskele sağlar; gözlemden gelen ayrıntılar ise bu iskeleti canlandırır.

Şemaların bir tehlikesi de vardır: her şeyi aynı kalıba indirmek. Hafızadan insan çizen biri, yalnızca kendine ya da en sık gördüğü insanlara benzeyen tek bir yüz şeması kurarsa, çizdiği bütün insanlar birbirine benzemeye başlar. Benzerlik dersinde gördüğün idealleştirme tuzağı, burada da geçerlidir. Görsel kütüphaneye bilinçli olarak farklı yaşlardan, beden yapılarından, yüz biçimlerinden ve tenlerden insanlar eklemek, hafızadan çizilen figürleri çeşitli ve inandırıcı kılar. Farklı tenlerin ışıkta nasıl göründüğünü, koyu bir tenin parlamalarını, açık bir tenin yarı tonlarını gözlemleyip defterine not etmek, kütüphanenin renk bölümünü zenginleştirir.

Kütüphane nasıl büyütülür?

Görsel kütüphane, düzenli ve kısa alıştırmalarla büyür. Her gün birkaç dakika, bir nesneye bakıp onu hafızadan çizmek, uzun ve seyrek oturumlardan daha etkili olabilir. Aynı konuyu farklı günlerde tekrar çizmek, bir bilginin kalıcı hâle gelmesini sağlar; bir hafta önce hafızadan çizdiğin bir eli bugün yeniden çizip karşılaştırmak, ilerlemeyi gösterir.

Gözlem ile hafıza arasında bir döngü kurmak da önemlidir. Hafızadan bir çizim yaptığında, eksik kalan bilgileri fark edersin; bir sonraki gözlemde tam da o bilgilere bakarsın; ardından yeniden hafızadan çizersin. Bu döngü, gözlemi dikkatli, hafızayı zengin kılar. Kent çizimi dersinde bir sahnenin eksik kalan yerlerini hafızadan tamamlamayı gördün; bu, aynı döngünün sahada uygulanmasıdır.

Görsel kütüphane, referans kullanmanın yerine geçmez; onu tamamlar. Hafızası güçlü bir sanatçı da karmaşık bir konuyu çizerken referansa başvurabilir; ama hangi bilgiye ihtiyacı olduğunu bildiği için, referansı daha seçici ve daha verimli kullanır. Bir sonraki ders, referansı nasıl kullanacağını ele alıyor.

Uygulama

1. Malzeme: bir eskiz defteri, kalem, bir zamanlayıcı ve masanda duran birkaç basit nesne; kırk dakika ayır.
2. Bir fincanı iki dakika dikkatle incele: büyük biçimini, oranlarını, ışığın yönünü ve en koyu yerini zihninde çözümle. Sonra fincanı gözden sakla ve hafızadan çiz.
3. Fincanı geri getir, çizimle karşılaştır ve eksik ya da yanlış kalan üç bilgiyi defterine yaz. Aynı fincana bir kez daha bak ve yeniden hafızadan çiz.
4. Yükü artır: iki nesneyi bir arada, bakma süresini bir dakikaya indirerek aynı döngüyle çiz.
5. Pencereden ya da bir kayıttan yürüyen, eğilen ya da koşan birini birkaç saniye izle ve jestini hafızadan çiz; defterinde bir «insanlar» bölümü aç ve bu çizimi oraya ekle.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Ustalar referanssız nasıl çizer? Yıllar boyunca biriktirdikleri gözlemlerle, ezberledikleri biçimlerle ve hafızalarını bilinçli çalıştırdıkları alıştırmalarla. Görsel hafıza bir yetenek değil, bak-sakla-çiz döngüsüyle, basitten karmaşığa kademeli yükle, konulara ayrılmış eskiz defterleriyle ve anatomi, perspektif ve ışık gibi şemalarla büyüyen bir kütüphanedir; bu kütüphane çeşitli insanları ve tenleri de içermelidir. Lecoq de Boisbaudran'ın öğrencileri Louvre'da gördükleri resimleri atölyede hafızadan çiziyordu; Whistler, Thames'in gece manzaralarını çoğu zaman hafızadan boyadı. Ödevde hafızadan çizim egzersizi yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Hafızadan çizim egzersizi yap.

1. Bir hafta boyunca her gün on beş dakikalık bir hafıza oturumu yap; her gün bir nesneyi bak-sakla-çiz döngüsüyle çiz ve asılla karşılaştır.
2. Günden güne yükü artır: tek bir nesneden iki üç nesneye, sonra ışığı ve arka planı olan küçük bir sahneye geç; bakma süresini kısalt.
3. Eskiz defterinde konulara ayrılmış bölümler aç ve her çizimi ilgili bölüme ekle; «insanlar» bölümüne farklı yaşlardan, bedenlerden ve tenlerden kişileri ekle.
4. Haftanın sonunda ilk ve son günün çizimlerini karşılaştır ve hafızanda en çok gelişen bilgiyi birkaç cümleyle yaz.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Hafızadan çizimlerin oranları asıllara ne kadar yakın; hafta içinde gelişti mi?
• Değer (Ton): Işığın yönünü ve en koyu yerleri hafızadan doğru yerleştirebildin mi?
• Bitmişlik ve Sunum: Eskiz defteri konulara ayrılmış ve karşılaştırma notları yazılmış mı?
• Hangi konuyu hafızadan çizmek en zor geldi ve neden?

Kendini sına

1. Görsel hafıza nasıl gelişir?

• A) Doğuştan gelir, geliştirilemez.
• B) Düzenli alıştırmalar ve biriken gözlemlerle.
• C) Yalnızca fotoğraf bakarak.
• D) Hiç çizim yapmadan.

2. Bak-sakla-çiz döngüsünün son adımı nedir?

• A) Çizimi atmak.
• B) Nesneyi bir daha görmemek.
• C) Çizimi asılla karşılaştırıp eksik bilgileri bulmak.
• D) Çizimi boyamak.

3. Kademeli yük ne anlama gelir?

• A) Alıştırmaların basitten karmaşığa adım adım zorlaştırılması.
• B) Her gün aynı alıştırmayı yapmak.
• C) Ağır malzemeler kullanmak.
• D) Çizimi büyük kâğıda yapmak.

4. Şemaların tehlikesi nedir?

• A) Çok fazla bilgi içermeleri.
• B) Hiç işe yaramamaları.
• C) Yalnızca geometride kullanılmaları.
• D) Her şeyi tek bir kalıba indirip figürleri birbirine benzetmeleri.

5. Lecoq de Boisbaudran öğrencilerinden ne istiyordu?

• A) Yalnızca fotoğraftan çizmelerini.
• B) Louvre'da bir resmi inceleyip atölyede hafızadan çizmelerini.
• C) Hiç model kullanmamalarını.
• D) Yalnızca renkle çalışmalarını.

Cevaplar

1. B — Görsel hafıza, bak-sakla-çiz gibi alıştırmalar ve biriktirilen gözlemlerle büyüyen bir beceridir.
2. C — Karşılaştırma, hangi bilgilerin eksik kaldığını gösterir ve bir sonraki bakışı yönlendirir.
3. A — Basit biçimlerden karmaşık sahnelere geçmek, hafızayı adım adım güçlendirir.
4. D — Tek bir yüz ya da beden şeması, hafızadan çizilen bütün insanları birbirine benzetir.
5. B — Yöntemin bir parçası, müzede incelenen resmin atölyede hafızadan yeniden çizilmesiydi.

Referans görseller

• Özgün şema: bak-sakla-çiz döngüsü; bakma, saklama, çizme ve karşılaştırma adımları.
• Özgün şema: kademeli yük; tek çizgiden tek nesneye, oradan ışıklı bir sahneye.
• Özgün çekim: konulara ayrılmış bir eskiz defteri; farklı yaşlardan, bedenlerden ve tenlerden insanların yer aldığı bir «insanlar» bölümü.

Sonraki derse köprü

Görsel kütüphane güçlendikçe, referansa daha seçici bakarsın. Ama referansın kendisi de bir sorudur: bir fotoğraftan ya da bir başkasının resminden yararlanmak nerede kopyaya dönüşür, nerede meşru bir araç olarak kalır? Sonraki derste referans kullanımının etiğini ve kendi referansını üretmeyi ele alıyoruz.