Geometrik soyut

Öğrenme hedefi

Geometrik öğelerle dengeli bir kompozisyon kurabileceksin. Kare, daire, üçgen ve çizgi gibi basit şekillerin izleyicide uyandırabileceği farklı etkileri gözlemleyebilecek; yatay, dikey ve çapraz yönlerin bir kompozisyona kattığı durağanlığı ya da hareketi ayırt edebilecek; şekillerin büyüklüğü, rengi ve konumuyla dengeyi ve gerilimi kurabilecek ve tekrarla bir ritim oluşturarak bu öğeleri anlatmak istediğin bir duyguya ya da duruma göre düzenleyebileceksin.

Kanca

Kareler ve çizgiler duygu taşıyabilir mi?

Bir yüz, bir manzara ya da bir sahne duygu taşır; bunu kolayca kabul ederiz, çünkü onları gündelik hayattan tanırız. Ama yalnızca karelerden, dairelerden ve çizgilerden oluşan bir resim bir duygu uyandırabilir mi? Bir daire huzurlu, bir üçgen tedirgin, bir çapraz çizgi hareketli gelebilir mi? Bu ders, basit geometrik şekillerin bir kompozisyonda nasıl etki yarattığını ve bu etkinin nereden geldiğini, bir kural koymadan, gözlem üzerinden ele alıyor.

Bağlam

New York'taki Solomon R. Guggenheim Müzesi'nde bulunan Kompozisyon 8 (Composition 8), Vasiliy Kandinsky'nin Temmuz 1923'te bitirdiği, tuval üzerine yağlı boya, 140,3 × 200,7 santimetre boyutlarında bir resimdir. Kandinsky 1922'de Weimar'daki Bauhaus okulunda öğretmenliğe başlamıştı. Müzenin açıklamasına göre resim, onun Rusya'da ve Bauhaus'ta geçirdiği yıllarda Süprematizm ve Konstrüktivizmden edindiği etkileri yansıtır.

Resimde daireler, üçgenler ve düz çizgiler birbirini keser ve birbirinin üstüne biner. Kaynaklar, bu renkli ve birbiriyle etkileşen geometrik şekillerin sırasıyla hareketli ve sakin görünen, titreşen bir yüzey oluşturduğunu belirtir; resimdeki dairelerin önemi, Kandinsky'nin sonraki birçok resminde oynayacakları büyük rolü önceden haber verir. Kandinsky'nin önceki Kompozisyon VII'sinin yoğun ve kıyametvari hâlinden bu resmin geometrik ritmine geçiş, döneminde izleyicilerin dikkatini çekmişti. Kompozisyon 8, yalnızca şekillerden kurulmuş bir resmin de bir ritim, bir gerilim ve bir hareket taşıyabileceğini gösterir.

Ana anlatım

Şekiller neden farklı hissettirir?

Şekil karakteri (shape character), bir şeklin biçiminden gelen, izleyicide çağrıştırdığı genel etkidir. Bir daire, kenarı olmayan, her yönden aynı görünen bir biçimdir; birçok izleyiciye kapalı, tamamlanmış ve sakin gelir. Bir kare, dik açıları ve eşit kenarlarıyla sağlam ve dengeli bir izlenim verebilir. Bir üçgen, özellikle sivri ucu yukarı ya da yana baktığında, bir yöne işaret eder ve daha hareketli ya da gergin bir etki yaratabilir. Keskin açılı, kırık şekiller ile yumuşak, kavisli şekiller arasındaki fark da benzer biçimde sert ile yumuşak arasında bir karşıtlık kurar.

Bu etkiler kesin kurallar değil, eğilimlerdir. Bir dairenin sakin mi yoksa göz gibi bakan, rahatsız edici bir şekil mi olduğu, rengine, büyüklüğüne, yanındaki şekillere ve izleyicinin kendi deneyimine bağlıdır. Kültürel bağlam da etkiyi değiştirebilir; bir şekil bir kültürde kutsal bir simge, başka bir kültürde sıradan bir süs olabilir. Bu yüzden şekil karakterini bir sözlük gibi ezberlemek yerine, kendi kompozisyonlarında denemek ve sonucu gözlemlemek daha güvenilir bir yoldur.

Kandinsky, şekillerin ve renklerin izleyici üzerindeki etkilerini yazılarında ve Bauhaus'taki derslerinde uzun uzun incelemişti; onun için şekiller, müzikteki sesler gibi birer anlatım aracıydı. Bu düşünceyi paylaşmak zorunda değilsin, ama bir şeklin bir kompozisyonda neden öne çıktığını ya da geri çekildiğini sorgulamak, geometrik soyutun temelidir.

Yönler ve çizgiler kompozisyonu nasıl etkiler?

Yön kuvveti (directional force), bir çizginin ya da bir şeklin yönünden gelen, gözü belirli bir doğrultuda hareket ettiren etkidir. Yatay çizgiler, ufuk ve yere uzanmış bir beden gibi, çoğu zaman durağanlık ve dinginlik çağrıştırır. Dikey çizgiler, ayakta duran bir insan, bir ağaç ya da bir kule gibi, yükselme ve dikkat izlenimi verebilir. Çapraz çizgiler ise düşmek üzere olan ya da hareket eden bir şeyi andırır ve kompozisyona dinamizm katar.

Bir önceki derste ağaç dizisinin vardığı dik açılı düzen, eğik çizgiyi dışarıda bıraktığı için dengeli ve durağan bir karakter taşır. Kandinsky'nin Kompozisyon 8'i ise birçok çapraz çizgi ve açılı şekil içerir; bu çaprazlar resme bir hareket ve bir titreşim verir. İki yaklaşım, aynı geometrik araçların farklı yönlerle ne kadar farklı etkiler yaratabileceğini gösterir.

Çizginin kalınlığı ve uzunluğu da etkiyi değiştirir. Kalın bir çizgi ağırlık ve önem taşır, ince bir çizgi hafif ve geri çekilmiş görünür; uzun bir çizgi kompozisyonu boydan boya keserek onu bölümlere ayırabilir, kısa çizgiler ise bir ritim ya da bir titreşim oluşturabilir. Bir çizginin kâğıdın kenarına değmesi ya da ondan uzak durması, onun kompozisyonun içinde mi kaldığını, yoksa dışarıya doğru mu uzandığını belirler.

Denge ve gerilim nasıl kurulur?

Denge, ritim ve çeşitlilik dersinde görsel ağırlığı ve simetrik ile asimetrik dengeyi gördün. Geometrik soyutta bu kavramlar, nesnelerden bağımsız olarak doğrudan şekillerle çalışır. Büyük bir şekil küçük bir şekilden ağır görünür; koyu bir şekil açık bir şekilden, kenara yakın bir şekil merkezdeki bir şekilden daha fazla dikkat çekebilir. Bir kompozisyonda büyük ve sakin bir alan, küçük ama yoğun bir alanla dengelenebilir.

Renk ağırlığı (color weight), bir rengin bir kompozisyonda taşıdığı görsel ağırlıktır. Doygun ve sıcak renkler, örneğin parlak bir kırmızı ya da turuncu, çoğu zaman aynı büyüklükteki soluk ya da serin bir renkten daha ağır ve daha öne çıkmış görünür. Bu yüzden küçük bir kırmızı kare, çok daha büyük bir gri alanı dengeleyebilir. Renklerin birbiriyle kurduğu uyum ve karşıtlık, geometrik bir kompozisyonda şekillerin büyüklüğü ve konumuyla birlikte çalışarak dengeyi kurar.

Görsel gerilim (visual tension), şekillerin birbirine ya da kompozisyonun kenarına göre konumlarından doğan, gözü rahatsız eden ya da uyaran etkidir. İki şeklin neredeyse değecek kadar yakın durması, bir şeklin kâğıdın kenarına çok yakın olması ya da dengesini kaybetmek üzereymiş gibi eğik durması gerilim yaratır. Gerilim bir hata değil, bir araçtır: tamamen dengeli bir kompozisyon sakin ama bazen durgun görünebilir; bir miktar gerilim, gözü uyanık tutar. Hangi ölçüde denge, hangi ölçüde gerilim istediğin, anlatmak istediğin etkiye bağlıdır.

Ritim ve duygu nasıl kurulur?

Şekil ritmi (shape rhythm), benzer şekillerin ya da renklerin belirli aralıklarla tekrar etmesiyle oluşan düzendir. Eşit aralıklarla dizilen kareler sakin ve düzenli bir ritim, aralıkları giderek daralan ya da büyüklükleri değişen şekiller ise bir hızlanma ya da bir büyüme izlenimi verir. Kompozisyon 8'deki dairelerin tekrar etmesi, farklı büyüklüklerde ve renklerde yinelenmesi, resme müzikal bir ritim kazandırır. Ritmi bir yerde bozmak, örneğin bir dizi dairenin arasına tek bir üçgen koymak, bakışı o noktaya çeker.

Bir geometrik kompozisyonun duygusu, bütün bu öğelerin birlikte çalışmasından doğar. Yatay çizgiler, yumuşak renkler, geniş boşluklar ve dengeli bir düzen sakin bir etki yaratabilir; çapraz çizgiler, keskin açılı şekiller, doygun ve karşıt renkler ve kenara yakın gerilimli yerleşimler ise hareketli ya da tedirgin bir etki verebilir. Kancadaki soruya bu dersin cevabı, şekillerin tek başına bir duygu taşımasından çok, onların bir kompozisyonda kurduğu ilişkilerin izleyicide bir etki bırakmasıdır.

Bu etkiyi denemek için aynı şekilleri farklı düzenlerde dizmek öğreticidir. Aynı üç daireyi, bir kareyi ve iki çizgiyi, bir kez sakin, bir kez hareketli, bir kez gergin bir etki yaratacak biçimde yerleştirmek, değişenin şekiller değil ilişkiler olduğunu gösterir. Geometrik soyut, bu ilişkileri başka hiçbir şeyin karıştırmadığı en yalın hâlde gösterir.

Geometrik bir kompozisyonun renklerini seçerken yalnızca parlak ana renklerle sınırlı kalmak gerekmez. Ten tonlarını içeren bir palet, örneğin açık pembemsi bejden derin kahverengiye, zeytin yeşilinden bakır kızılına uzanan tonlar, geometrik şekillere sıcak ve insani bir karakter kazandırabilir. Aynı kompozisyonu bir kez ana renklerle, bir kez bu toprak ve ten tonlarıyla boyamak, rengin şekillerin karakterini ve kompozisyonun duygusunu ne kadar değiştirdiğini gösterir.

Uygulama

1. Malzeme: kalın kâğıt, cetvel, pergel ya da yuvarlak kapaklar, renkli kâğıtlar ya da boya ve makas; bir saat ayır.
2. Renkli kâğıttan üç daire, iki kare, bir üçgen ve iki uzun şerit kes; hepsini gri ya da beyaz bir zemin üzerinde hareket ettirebileceğin biçimde hazırla.
3. Aynı şekillerle üç kompozisyon kur: biri sakin, biri hareketli, biri gergin olsun; her birini fotoğrafla.
4. Her kompozisyonda yön kuvvetini, görsel gerilimi ve renk ağırlığını gözlemle; hangi değişikliğin etkiyi en çok değiştirdiğini not et.
5. Üç kompozisyondan birini seç ve onu kalın kâğıda ya da tuvale, düzgün kenarlar ve düz renk alanlarıyla boya.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Kareler ve çizgiler duygu taşıyabilir mi? Tek başlarına sabit bir duygu taşımasalar da, bir kompozisyonda kurdukları ilişkilerle izleyicide bir etki bırakabilirler. Dairenin kapalılığı, üçgenin yönü, karenin sağlamlığı birer eğilimdir; yatay çizgiler durağanlık, dikeyler yükselme, çaprazlar hareket çağrıştırabilir; büyüklük, renk ve konum görsel ağırlığı ve dengeyi, şekillerin birbirine ve kenara yakınlığı gerilimi kurar; tekrar ise bir ritim yaratır. Kandinsky'nin Kompozisyon 8'i, yalnızca daireler, üçgenler ve çizgilerle titreşen, hareketli ve sakin anları olan bir yüzey kurulabileceğini gösterir. Ödevde geometrik bir kompozisyon boyayacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Geometrik bir kompozisyon boya.

1. Anlatmak istediğin bir duyguyu ya da durumu tek kelimeyle yaz: örneğin «bekleyiş», «coşku» ya da «huzursuzluk».
2. Yalnızca kare, daire, üçgen ve çizgi kullanarak bu kelimeye uygun bir kompozisyonu önce kâğıt parçalarıyla dene.
3. Yön kuvvetini, dengeyi, gerilimi, renk ağırlığını ve ritmi bilinçli seçerek kompozisyonu kalın kâğıda ya da tuvale boya.
4. Resmin arkasına seçtiğin kelimeyi yaz ve resmi birkaç kişiye kelimeyi söylemeden göster; hangi etkiyi hissettiklerini sor ve not et.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Denge ve gerilim, seçtiğin duyguya uygun bir oranda mı?
• Teknik ve Malzeme: Kenarlar düzgün, renk alanları temiz mi?
• Değer (Ton): Açık ve koyu şekiller kompozisyonda dengeli dağılmış mı?
• İzleyicilerin hissettikleri, senin seçtiğin kelimeyle ne ölçüde örtüştü?

Kendini sına

1. Şekil karakteri nedir?

• A) Bir şeklin kesin ve değişmez anlamı.
• B) Bir şeklin biçiminden gelen ve izleyicide çağrıştırdığı genel etki.
• C) Bir şeklin boyutu.
• D) Bir şeklin rengi.

2. Çapraz çizgiler bir kompozisyona genellikle ne katar?

• A) Tam bir durağanlık.
• B) Hiçbir etki.
• C) Hareket ve dinamizm.
• D) Simetri.

3. Küçük bir kırmızı kare büyük bir gri alanı neden dengeleyebilir?

• A) Doygun ve sıcak renkler daha fazla görsel ağırlık taşıyabildiği için.
• B) Kırmızı her zaman küçük görünür.
• C) Gri hiç ağırlık taşımaz.
• D) Kareler her zaman daha ağırdır.

4. Görsel gerilim nasıl oluşabilir?

• A) Şekilleri tam ortaya koyarak.
• B) Bütün şekilleri eşit aralıklarla dizerek.
• C) Yalnızca yatay çizgiler kullanarak.
• D) Şekilleri neredeyse değecek kadar yakın ya da kenara çok yakın yerleştirerek.

5. Kompozisyon 8 hangi öğelerden kuruludur?

• A) Birbirini kesen daireler, üçgenler ve düz çizgilerden.
• B) Birbirine paralel siyah şeritlerden.
• C) Bir manzaradan.
• D) Tek bir siyah kareden.

Cevaplar

1. B — Şekil karakteri bir eğilimdir; renk, büyüklük ve çevre bu etkiyi değiştirebilir.
2. C — Çapraz çizgiler düşen ya da hareket eden bir şeyi andırır ve kompozisyona dinamizm katar.
3. A — Doygun ve sıcak renkler gözü daha çok çeker ve daha ağır görünür.
4. D — Yakınlık ve kenara sıkışma gözü uyaran bir gerilim yaratır.
5. A — Kandinsky bu şekilleri birbirinin üstüne bindirerek titreşen bir yüzey kurdu.

Referans görseller

• Özgün şema: daire, kare, üçgen ve çizginin şekil karakterleri; yatay, dikey ve çapraz yön kuvvetleri.
• Özgün şema: aynı şekillerle kurulmuş sakin, hareketli ve gergin üç kompozisyon.
• Özgün şema: aynı geometrik kompozisyonun ana renklerle ve ten ile toprak tonlarıyla boyanmış iki hâli.

Sonraki derse köprü

Geometrik soyutta her şekil ve her kenar önceden karar verilmiş gibi durur. Ama soyut resmin başka bir yüzü de vardır: fırçanın hızını, boyanın akışını ve ressamın bedensel hareketini doğrudan tuvale taşıyan resimler. Sonraki derste lirik ve jestüel soyutlamayı ve hareketin nasıl bir anlatım aracına dönüştüğünü ele alıyoruz.