Mimari detaylar

Öğrenme hedefi

Kemer, sütun ve pencere gibi detayları perspektifte çizebileceksin. Bir kemerin yarım dairesini perspektifte bir yarım elips olarak, onu çevreleyen bir dikdörtgen ve köşegenlerle kurabilecek; kemerin duvar kalınlığını, içyüzünü ve kemer taşlarını gösterebilecek; sütunları kaide, gövde ve başlıklarıyla silindirler olarak, pencereleri de duvara açılmış girintiler olarak çizebilecek ve bir binanın ölçeğini insan figürleriyle, ayrıntıyı ise seçerek aktarabileceksin.

Kanca

Bir kemer perspektifte nasıl çizilir?

Önden bakıldığında bir kemer kolayca çizilir: iki dik ayak ve üstlerinde bir yarım daire. Ama aynı kemere bir açıyla baktığında ya da kemerler bir koridor boyunca uzaklaştığında, yarım daire bozulur, bir yanı kısalır, tepesi beklediğin yerden kayar ve kemerin kalınlığı bir iç yüzey olarak görünmeye başlar. Kemerleri gözle tahmin ederek çizmek çoğu zaman eğri, dengesiz ve düz duvara yapıştırılmış gibi duran biçimler üretir. Bu ders, kemeri ve öbür mimari detayları perspektifin kurallarına bağlamayı ele alıyor.

Bağlam

National Gallery koleksiyonundaki Haarlem'deki Grote Kerk'in İçi (The Interior of the Grote Kerk at Haarlem), Hollandalı ressam Pieter Saenredam'ın 1636–1637'de yağlı boyayla, meşe bir panoya yaptığı, 59,5 × 81,7 santimetre boyutlarında bir tablodur (NG2531). Müzenin açıklamasına göre Saenredam, yaşadığı ve çalıştığı Haarlem kentindeki bu kilisenin içini 1634 ile 1637 arasında bir dizi resimde gösterdi. Yöntemi titizdi: önce yerinde eskizler yapar, sonra kesin ölçülere dayanan hazırlık çizimleri hazırlar ve son tasarımı doğrudan panoya aktarırdı.

Tablo, farklı açılarda duran ve farklı yüksekliklerde, farklı uzaklıklardaki kemerlerin arasından görülen bir dizi iç mekânı gösterir. Müze, bu kadar dikkatli ölçümlere karşın Saenredam'ın kompozisyonu bilerek değiştirdiğini belirtir: ön plandaki sütunları olduğundan belirgin biçimde büyük yapmış, kemerlerin arasından görülen mekânları derinleştirmiş, uzaktaki insanları da gerçekte olacaklarından çok daha küçük çizmiştir. Sonuç, kiliseyi gerçekte olduğundan çok daha anıtsal gösterir. Saenredam'ın tablosu, mimari detayları hem perspektifin kurallarına sıkı sıkıya bağlı hem de bir anlatım amacına göre bilinçli olarak değiştirilmiş biçimde çizmenin mümkün olduğunu gösterir.

Ana anlatım

Kemer neden bir yarım elips olur?

Kemer (arch), iki destek arasındaki açıklığı kavisli bir yapıyla geçen mimari öğedir. En yaygın biçimlerinden biri olan yuvarlak kemer, önden bakıldığında tam bir yarım dairedir. Perspektif dersinde bir dairenin, bakış doğrultusuna göre açılı duran bir yüzeyde elipse dönüştüğünü gördün; kemer de bu kuralı izler. Kemerin bulunduğu duvar bir kaçış noktasına doğru uzaklaştığında, yarım daire bir yarım elipse dönüşür: kemerin uzak yarısı kısalır, yakın yarısı daha geniş görünür.

Bir kemeri perspektifte doğru kurmanın yolu, onu önce düz çizgilerle çevrelemektir. Kemerin açıklığının genişliği kadar enli, genişliğin yarısı kadar yüksek bir dikdörtgeni duvarın perspektifine göre çizersin; bu dikdörtgen, yarım dairenin içine tam oturacağı bir kutudur. Dikdörtgenin iki köşegenini çizmek, onun perspektif merkezini verir; bu merkezden geçen dikey çizgi, kemerin tepesinin, yani kemerin en yüksek noktasının yeridir. Kemerin eğrisi, dikdörtgenin iki yan kenarından dikey olarak başlar ve üst kenara bu tepe noktasında teğet olarak dokunur.

Burada gözün sık düştüğü bir tuzak vardır: kemerin tepesi, dikdörtgenin görsel olarak ortasında değil, perspektif merkezinde, yani köşegenlerin kesiştiği yerin hizasındadır. Uzaklaşan bir duvarda bu nokta, dikdörtgenin kâğıttaki ortasından uzak tarafa doğru kayar. Kemerin tepesini gözle ortaya koymak, kemeri eğik ve devrilecekmiş gibi gösterir; köşegenlerle bulmak ise onu duvara oturtur.

Tek bir kemeri kurduktan sonra, bir kemer dizisi eşit aralık dersinde gördüğün köşegenle çoğaltmayla kurulabilir. Her yeni kemer, bir öncekinin dikdörtgeninden çoğaltılan kendi dikdörtgeninin içine çizilir; böylece kemerler uzaklaştıkça hem küçülür hem de birbirine yaklaşır. Sivri kemerler, yani iki yayın bir tepe noktasında buluştuğu kemerler de aynı dikdörtgen içinde kurulur; iki yayın her biri, dikdörtgenin bir yarısına oturan bir yarım elips parçasıdır ve tepe yine perspektif merkezinin hizasındadır.

Kemerin kalınlığı nasıl gösterilir?

Gerçek bir kemer, düz bir duvara çizilmiş bir eğri değil, duvarın kalınlığı kadar derinliği olan bir yapıdır. Bu derinlik, kemeri iki eğriyle göstermeyi gerektirir: duvarın ön yüzündeki kemer ve arka yüzündeki kemer. Arka kemer, ön kemerle aynı biçimdedir, ama duvarın kalınlığı kadar geride durur; bu yüzden onun dikdörtgeni, ön dikdörtgenin köşelerinden duvarın derinlik kaçış noktasına doğru çekilen çizgilerle bulunur.

Kemer içyüzü (intrados), kemerin altındaki, açıklığa bakan kavisli yüzeydir. Göz hizası kemerin tepesinin altındaysa, bu içyüzün bir bölümü görünür: ön ve arka kemer eğrilerinin arasında kalan, kavis boyunca daralan ya da genişleyen bir şerit olarak. Göz hizası kemerin tepesinin üstündeyse, içyüzü görünmez, onun yerine kemerin üstündeki duvar yüzeyi görülür. İçyüzü çoğu zaman gölgede ya da yalnızca yansıyan ışıkla aydınlanır; bu değer farkı, kemerin derinliğini en açık biçimde anlatan işarettir.

Kilit taşı (keystone), kemerin tepesindeki, kemeri bir arada tutan merkez taşıdır. Taş örgülü bir kemerde bu taşın iki yanındaki kemer taşları, kemerin merkezine doğru ışınsal olarak dizilir; her taşın kenarı, kemerin merkezinden çıkan bir çizgi üzerinde durur. Perspektifte bu merkez de kaydığı için, taşların kenarlarını gözle değil, perspektif merkezinden çıkan çizgilerle yönlendirmek gerekir. Bütün taşları çizmek şart değildir; kilit taşını ve kemerin iki ucundaki birkaç taşı göstermek, geri kalanını ima eder.

Sütun ve pencere nasıl kurulur?

Bir sütun, temelde dikey bir silindirdir; altında bir kaide, üstünde bir başlık taşır. Perspektifte elipsler dersinde gördüğün gibi, bir silindirin kesitleri göz hizasına yaklaştıkça daralan, ondan uzaklaştıkça açılan elipslerdir. Göz hizası sütunun ortasındaysa, kaidenin elipsi aşağıdan bakıldığı için açık, başlığın elipsi yukarıdan bakıldığı için yine açık, ortadaki kesitler ise neredeyse düz görünür. Kaideyi ve başlığı bu elipslere oturtmak, sütunu zemine ve taşıdığı kemere bağlar.

Birçok klasik sütunda gövde yukarı doğru hafifçe incelir; bu incelmeyi göstermek, sütunu düz bir borudan ayırır. Sütun başlıklarının biçimi mimari üsluba göre değişir: sade bir yastık biçiminden, kıvrımlı sarmallara ya da yaprak süslemelerine kadar. Başlığı ayrıntıyla çizmeden önce onu bir kutu ya da ters dönmüş bir kesik koni olarak kurmak, ayrıntının doğru perspektife oturmasını sağlar. Sütun dizileri, kemerler gibi, köşegenle çoğaltmayla kurulur; her sütunun kalınlığı uzaklıkla birlikte küçülür.

Pencere girintisi (window reveal), bir pencerenin duvarın içine açıldığı, duvar kalınlığı kadar derin olan boşluktur. Bir pencereyi duvara çizilmiş bir dikdörtgen olarak değil, bir girinti olarak çizmek, ona derinlik verir. Girintinin iç yan yüzleri, pencerenin açısına göre görünür: sağa kaçan bir duvardaki pencerede, girintinin sol iç yüzü görünür, sağ iç yüzü gizlenir. Pencerenin üst kenarında pervaz ya da lento, alt kenarında denizlik bulunur; denizlik çoğu zaman duvardan biraz dışarı taşar ve altına bir gölge düşürür.

Işık girintiyi okumanın en güçlü aracıdır. Güneş ışığı bir pencerenin üstündeki lentodan ve yan yüzlerinden girintinin içine gölge düşürür; bu gölgenin genişliği, duvarın ne kadar kalın olduğunu ve ışığın hangi açıdan geldiğini gösterir. Bir pencere dizisi çizerken, her pencerenin girintisine aynı yöne düşen gölgeyi tutarlı biçimde çizmek, bütün cephenin tek bir ışık altında durduğunu gösterir.

Ölçek ve ayrıntı nasıl seçilir?

Mimari bir çizimde ayrıntının her yeri eşit derecede çizilmesi gerekmez. Bir duvarın bütün taşlarını, bütün tuğla derzlerini ya da bir cephenin bütün süslemelerini çizmek, çizimi yoğun ve okunmaz hâle getirebilir. Ayrıntıyı ışığın düştüğü, bakışın gitmesini istediğin ve biçimin değiştiği yerlerde, örneğin bir kemerin kenarında, bir sütun başlığında ya da bir pencerenin çevresinde yoğunlaştırıp, geniş duvar yüzeylerinde birkaç işaretle önermek, hem daha okunur hem de daha ekonomik bir çizim verir.

Ölçü figürü (scale figure), bir mimari çizimde yapının büyüklüğünü okutmak için yerleştirilen insan figürüdür. İnsan boyunu herkes sezgisel olarak bildiği için, bir kapının yanında duran ya da bir kemerin altından geçen tek bir insan, yapının ne kadar büyük olduğunu hemen anlatır. Ölçü figürlerini perspektifte doğru yerleştirmek için göz hizası kuralı kullanılır: göz hizası ayakta duran bir izleyicinin gözündeyse, düz bir zeminde duran bütün yetişkin figürlerin başları kabaca ufuk çizgisine denk gelir; figür uzaklaştıkça küçülür, ama başı ufukta kalır.

Saenredam'ın tablosu bu aracın bilinçli kullanımını da gösterir: uzaktaki figürleri gerçekte olacaklarından küçük çizerek kiliseyi daha büyük gösterir. Ölçü figürleri, bir mimari çizimi aynı zamanda yaşayan bir yer yapar; farklı yaşlardan, bedenlerden ve kökenlerden insanları, farklı giysiler içinde ve farklı işler yaparken göstermek, mekânın kimler tarafından kullanıldığını anlatır. Işık altında bu figürlerin değerleri de mimariyle ilişki kurar: aydınlık bir kemerin önünde koyu bir silüet, gölgeli bir revakın içinde ise ışığı yakalayan bir yüz ya da el, figürü mekândan ayırır. Figürleri birkaç yalın biçimle, jest çizgisi ve baş-gövde oranıyla önermek, mimariden dikkat çalmadan ölçeği kurar.

Mimari detayları çalışmak için uzağa gitmek gerekmez. Bir camide revakların sıralı kemerleri, bir hanın avlusunu çevreleyen kemerli galeriler, eski bir çarşının pencere dizileri, bir köprünün kemer gözleri, yakın çevrendeki yapılarda bu dersin bütün öğelerini gözlemleyebileceğin yerlerdir. Önce tek bir öğeyi, bir kemeri ya da bir pencereyi, sonra onların bir dizisini çizmek, kuralları gözlemle birleştirir.

Uygulama

1. Malzeme: kâğıt, kalem, bir cetvel ve bir kemer, sütun ya da pencere dizisi görebileceğin bir yer ya da bir fotoğraf; bir saat ayır.
2. Önden bakılan bir kemer çiz; sonra aynı kemeri iki noktalı perspektifte bir duvarın üzerinde, onu çevreleyen dikdörtgeni ve köşegenleri kullanarak kur ve tepe noktasını perspektif merkezine yerleştir.
3. Kemere duvar kalınlığı kadar bir arka kemer ekle; göz hizasına göre kemer içyüzünün görünüp görünmediğine karar ver ve onu bir gölge değeriyle doldur.
4. Kilit taşını ve birkaç kemer taşını, perspektif merkezinden çıkan çizgilerle yönlendirerek çiz; köşegenle çoğaltarak üç kemerlik bir dizi kur.
5. Bir sütunu kaide, gövde ve başlığıyla elipsler üzerinde kur; bir pencereyi girintisi, denizliği ve düşen gölgesiyle çiz; bir iki ölçü figürünü başları ufukta kalacak biçimde yerleştir.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Bir kemer perspektifte nasıl çizilir? Onu çevreleyen bir dikdörtgenle: kemerin genişliği kadar enli, yarısı kadar yüksek bir dikdörtgen duvarın perspektifine göre çizilir, köşegenleri perspektif merkezini ve kemerin tepesini verir, yarım daire bu kutunun içine bir yarım elips olarak oturur. Kemerin kalınlığı bir arka kemer ve görünen içyüzüyle, kemer taşları ise merkezden çıkan çizgilerle gösterilir. Sütunlar elipsler üzerinde kurulan silindirler, pencereler ise gölgeleriyle derinlik kazanan girintilerdir; ölçü figürleri binanın büyüklüğünü okutur ve ayrıntı seçilerek yerleştirilir. Saenredam'ın Grote Kerk tablosu, kesin ölçümle kurulan bir mimarinin anlatım için bilinçli olarak nasıl değiştirilebileceğini gösterir. Ödevde beş mimari detay çizeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

5 mimari detay çiz.

1. Beş detay seç: bir yuvarlak kemer, bir sivri kemer ya da kemer dizisi, bir sütun, bir pencere ve bir kapı; hepsini yerinde gözlemleyerek ya da fotoğraflarından çiz.
2. Her detayı perspektifte, çevreleyen dikdörtgenler, köşegenler ve elipslerle kur.
3. Kemerlere kalınlık, pencerelere girinti ve gölge ekle; ışığın yönünü bütün detaylarda tutarlı tut.
4. Her çizime en az bir ölçü figürü ekle ve figürlerin farklı insanları, farklı işler yaparken göstermesine dikkat et.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Kemerlerin tepeleri perspektif merkezinde mi; elipsler göz hizasına göre doğru açılıyor mu?
• Değer (Ton): Kemer içyüzleri ve pencere girintileri gölge değerleriyle derinlik kazanıyor mu?
• Kompozisyon: Ölçü figürleri yapının büyüklüğünü okutuyor mu; ayrıntı seçilerek mi yerleştirildi?
• Hangi detayda perspektifin kuralı ile gözünün tahmini en çok çelişti?

Kendini sına

1. Perspektifte bir kemerin tepesi nerededir?

• A) Çevreleyen dikdörtgenin görsel ortasında.
• B) Dikdörtgenin köşegenlerinin kesiştiği perspektif merkezinin hizasında.
• C) Dikdörtgenin yakın kenarında.
• D) Kaçış noktasında.

2. Kemer içyüzü ne zaman görünür?

• A) Göz hizası kemerin tepesinin altındayken.
• B) Göz hizası kemerin tepesinin üstündeyken.
• C) Her zaman.
• D) Hiçbir zaman.

3. Kemer taşlarının kenarları nasıl yönlendirilir?

• A) Hepsi dikey olarak.
• B) Hepsi yatay olarak.
• C) Rastgele.
• D) Kemerin perspektif merkezinden çıkan çizgiler üzerinde.

4. Sağa kaçan bir duvardaki pencerenin girintisinde hangi iç yüz görünür?

• A) Sağ iç yüz.
• B) İki iç yüz de.
• C) Sol iç yüz.
• D) Hiçbiri.

5. Ayakta duran bir izleyicinin gözünden çizilen bir sahnede, düz zeminde duran yetişkin figürlerin başları nereye düşer?

• A) Kabaca ufuk çizgisine.
• B) Ufkun çok altına.
• C) Ufkun çok üstüne.
• D) Kaçış noktasına.

Cevaplar

1. B — Perspektifte dikdörtgenin gerçek ortası köşegenlerle bulunur ve kemerin tepesi bu noktanın hizasındadır.
2. A — Kemerin altına bakan göz, ön ve arka kemer arasındaki kavisli yüzeyi görür.
3. D — Taşlar kemerin merkezine doğru ışınsal dizilir; perspektifte bu merkez kaydığı için çizgiler oradan çıkar.
4. C — Duvar sağa kaçtığında girintinin sol iç yüzü izleyiciye döner, sağ iç yüzü gizlenir.
5. A — İzleyicinin gözü ufuk hizasında olduğu için aynı boydaki figürlerin başları da ufka denk gelir.

Referans görseller

• Özgün şema: bir kemerin çevreleyen dikdörtgen, köşegenler ve perspektif merkeziyle kurulması; önden ve açılı görünüş.
• Özgün şema: kemer kalınlığı, içyüzü, kilit taşı ve kemer taşları; sütun elipsleri ve pencere girintisi.
• Özgün çekim: bir revak ya da kemerli galeride farklı insanların ölçü figürü olarak yerleşimi.

Sonraki derse köprü

Kemerler, sütunlar ve pencereler bir binanın dışını ve iç yapısını kurdu. Ama bir pencere, dışarıdan bakıldığında yalnızca bir girintiyken, içeriden bakıldığında bir odanın bütün ışığının kaynağıdır. Sonraki derste iç mekânı ve onun ışığını ele alıyoruz.