Otoportre

Öğrenme hedefi

Aynayla otoportre kurulumunu yapıp çalışabileceksin. Ressamların kendilerini neden boyadıklarına dair farklı nedenleri tanıyabilecek; aynayı, tuvali ve ışığı bakışın kolayca gidip gelebileceği biçimde yerleştirebilecek; aynanın görüntüyü ters çevirmesinin ve küçültmesinin ölçüleri nasıl etkilediğini hesaba katabilecek; çizerken yüzüne yerleşen gergin ifadeyi fark edip yönetebilecek ve otoportreyi yıllara yayılan bir dizi olarak düşünebileceksin.

Kanca

Rembrandt kendini neden onlarca kez boyadı?

Rembrandt'ın kırktan fazla boyalı otoportresi bilinir; gravür ve çizim olarak yaptıklarıyla birlikte bu sayı neredeyse iki katına çıkar. Genç bir adamın meraklı yüzünden, yaşlı bir ressamın ağırlaşmış yüzüne kadar uzanan bu dizi, resim tarihinin en tanınmış otoportre dizilerinden biridir. Bir ressamın kendi yüzüne bu kadar çok dönmesinin nedeni ne olabilir? Bu ders bu soruya birkaç cevap önerirken, senin de kendi yüzünü nasıl çalışabileceğini ele alıyor.

Bağlam

Londra'daki Kenwood House'ta bulunan İki Daireli Otoportre (Self-Portrait with Two Circles), Rembrandt'ın yaklaşık 1665–1669 yıllarında yaptığı, 114,3 × 94 santimetre boyutlarında bir tablodur. Tabloda Rembrandt, arkasındaki duvarda iki büyük daire yayının önünde, elinde paleti, fırçaları ve el dayanağı çubuğuyla ayakta durur. Eller, palet ve fırçalar çok hızlı boyanmıştır ve bu bölümlerin bitirilmesinin amaçlanıp amaçlanmadığı bilinmez; tabloda Rembrandt'ın otoportrelerinde alışılmış olan imza ve tarih de yoktur.

Kaynaklara göre röntgen incelemesi, Rembrandt'ın kendini ilk önce sağ tarafta dikey bir çizgiyle belirtilen bir tuval üzerinde çalışırken gösterdiğini, sonra kompozisyonu değiştirerek kolunu ve elini yeniden yerleştirdiğini ortaya koymuştur. Arkadaki dairelerin anlamı hâlâ tartışılır: bir dünya haritasının yarım küreleri, kusursuz sanat becerisinin simgesi olarak bir daire ya da başka yorumlar önerilmiştir. Kesin olan, ressamın kendini burada meslek araçlarıyla, çalışan bir ressam olarak göstermesidir.

Ana anlatım

Ressamlar neden kendilerini boyar?

Otoportre (self-portrait), bir sanatçının kendi yüzünü ya da bedenini konu aldığı portredir. En basit nedeni pratiktir: sanatçının kendisi her zaman hazır, ücretsiz ve sabırlı bir modeldir. İstenilen saatte, istenilen ışıkta, istenildiği kadar uzun süre poz verebilir; model bulmanın zor olduğu dönemlerde de çalışmayı sürdürmeyi sağlar.

Rembrandt'ın otoportreleri için sanat tarihçileri birkaç neden daha önerir ve bunlar üzerinde tartışma sürer. Genç Rembrandt'ın küçük otoportrelerinin bir bölümü, yüzün farklı ifadelerini ve ışık etkilerini denediği çalışmalar olarak yorumlanır. Ünü arttıkça, kendi yüzünü gösteren resimlerin koleksiyoncular arasında ilgi görmüş olabileceği de öne sürülür. Kimi yorumlar ise dizinin, bir insanın yıllar içinde değişen yüzünü ve kendini nasıl gördüğünü kaydeden kişisel bir belge olduğunu vurgular. Bu nedenler birbirini dışlamaz; bir otoportre aynı anda hem bir alıştırma, hem bir ürün, hem de bir kendini sorgulama olabilir.

Otoportre bir kimlik bildirimi de olabilir. Vigée Le Brun'ün kendini elinde paletiyle göstermesi gibi, Rembrandt da Kenwood'daki tabloda kendini meslek araçlarıyla gösterir. Bir sanatçının kendini nasıl giydirdiği, hangi nesnelerle ve hangi ışıkta gösterdiği, izleyiciye kendisi hakkında ne söylemek istediğini anlatır.

Ayna kurulumu nasıl yapılır?

Ayna kurulumu (mirror setup), aynanın, tuvalin ve ışığın, bakışın ikisi arasında en az hareketle gidip gelebileceği biçimde yerleştirilmesidir. Yaygın bir düzen, aynayı tuvalin hemen yanına, çizim elinin karşı tarafına koymaktır; böylece el ve kol aynadaki görüntüyü örtmez. Ayna ile tuval, gözünden yaklaşık aynı uzaklıkta olmalıdır; böylece bakışını birinden öbürüne çevirdiğinde gözün yeniden odaklanmak zorunda kalmaz ve ölçüler karşılaştırılabilir kalır.

Yüzün aynadaki yeri, göz hizasına ya da biraz altına denk gelmelidir; aynayı çok yüksek ya da çok alçak koymak, başını sürekli eğmeni ya da kaldırmanı gerektirir ve yüzün açısını değiştirir. Başının yerini sabitlemek için, oturduğun yeri ve aynanın konumunu işaretlemek, her oturumda aynı açıyı bulmanı sağlar. Işık için tek bir kaynak, portrede ışık dersinde gördüğün kurulumlardan birini seçmeni kolaylaştırır; ışığın çizim elinin gölgesini tuvale düşürmeyecek bir taraftan gelmesi de gerekir.

Aynanın bir de optik bir özelliği vardır: düz bir aynanın yüzeyinde görünen yüz, gerçek yüzün yaklaşık yarı büyüklüğündedir. Kalemi aynanın yüzeyine değdirip ölçersen bu küçülmeyi görürsün. Bu yüzden aynadaki görüntüyü ölçerken ölçüleri kendi aralarında karşılaştırmak, yani gözler arası mesafeyi burnun uzunluğuyla karşılaştırmak, mutlak boyutlara güvenmekten daha güvenilirdir.

Ayna neyi değiştirir?

Ayna görüntüsü (mirror image), aynada görülen, sağı ile solu yer değiştirmiş görüntüdür. Aynada sağ elini kaldırdığında, aynadaki kişi sol elini kaldırıyor gibi görünür. Bu yüzden aynadan yapılan bir otoportrede saç ayrımı, bir ben, yüzün asimetrisi ve başın eğimi, başkalarının seni gördüğü hâlin tersidir. Pek çok insan kendi yüzünü en çok aynadan tanıdığı için, ters bir otoportre kişiye kendisi olarak, başkalarına ise biraz yabancı görünebilir.

Bu ters çevrilmeyi düzeltmenin birkaç yolu vardır. Birbirine açılı iki ayna, görüntüyü iki kez ters çevirerek başkalarının gördüğü yüzü gösterir. Bitmiş çizimi tarayıp ya da fotoğrafını çekip dijital olarak çevirmek de bir yoldur. Ama ters otoportre bir hata değildir; ressamların pek çok otoportresi aynadan, ters olarak yapılmıştır. Önemli olan, bunun farkında olmak ve özellikle belirgin bir asimetri ya da ben gibi bir özelliğin hangi tarafta durduğuna bilinçli karar vermektir.

Çalışma ifadesi (working expression), çizerken yoğunlaşan bir yüzün kendiliğinden aldığı gergin ifadedir: kaşlar çatılır, gözler kısılır, dudaklar sıkılır. Aynaya sürekli bakan bir otoportreci bu ifadeyi fark etmeden kâğıda geçirebilir; bu da pek çok otoportrenin sert, ciddi ya da endişeli görünmesinin bir nedeni olabilir. Bu ifadeyi fark etmek, arada bir yüzünü gevşetmek, derin nefes almak ve çizmek istediğin ifadeyi bilinçli olarak yeniden kurmak, onu yönetmenin yoludur. Otoportrelerde bakışın çoğu zaman doğrudan izleyiciye yönelmesi de aynanın bir sonucudur: çizen göz aynaya, yani kendine bakar.

Fotoğraftan otoportre yapmak da bir seçenektir, ama benzerlik dersinde gördüğün gibi yakın çekilmiş bir fotoğraf merceğin bozulmasını taşır; kolunu uzatarak çektiğin bir fotoğrafta burnun olduğundan büyük, kulakların küçük görünebilir. Bir tripod ve uzak bir çekim bu bozulmayı azaltır, ama aynanın sunduğu canlı, iki gözle görülen yüzün derinliğini tam veremez.

Otoportre nasıl bir dizi hâline gelir?

Otoportre dizisi (self-portrait series), bir sanatçının yıllar boyunca, farklı yaşlarda, ışıklarda ve ruh hâllerinde yaptığı otoportrelerin bütünüdür. Rembrandt'ın dizisi, genç bir adamdan yaşlı bir adama uzanan yüzüyle, yaş dersinde gördüğün değişimleri tek bir yüz üzerinde izleme olanağı verir. Kendi yüzünü her yıl ya da her mevsim yeniden çizmek, hem teknik gelişimini hem de yüzünün değişimini kaydeden kişisel bir arşiv oluşturur.

Bir dizi aynı zamanda deneme alanıdır. Aynı yüzü bir kez Rembrandt ışığında, bir kez yarım yüz ışığında, bir kez sıcak lamba ışığında, bir kez serin pencere ışığında çizmek, portrede ışık dersinde gördüğün kurulumları üzerinde en çok çalışabileceğin modelde denemek demektir. Farklı giysiler, şapkalar ya da roller denemek de otoportre geleneğinin bir parçasıdır.

Kendi tenin, en uzun süre gözlemleyebileceğin tendir. Ten renk tablosunda kendi tenine en yakın hücreyi bulmak, sonra aynada farklı ışıklarda alnının, yanaklarının, göz altlarının ve dudaklarının renklerini ayrı ayrı gözlemlemek, ten karışımlarını en ayrıntılı biçimde sınama fırsatıdır. Teni hangi renkte olursa olsun, her ressam kendi yüzünde, başka hiçbir modelde bu kadar uzun süre bakamayacağı ayrıntıları görebilir.

Uygulama

1. Malzeme: kâğıt ya da tuval, kalem ya da boya, bir duvar ya da masa aynası ve yönü ayarlanabilen bir lamba. Oturum yaklaşık doksan dakika sürer.
2. Aynayı tuvalin yanına, çizim elinin karşı tarafına ve göz hizana yerleştir; ayna ile tuvalin gözünden aynı uzaklıkta olduğunu kontrol et ve oturduğun yeri işaretle.
3. Kalemi aynanın yüzeyine değdirerek yüzünün aynadaki boyunu ölç; sonra ölçüleri kendi aralarında karşılaştırarak yüzünü kur.
4. Her yirmi dakikada bir durup yüzünü gevşet; çalışma ifadesinin yüzüne yerleşip yerleşmediğini aynada kontrol et.
5. Bitmiş çizimi aynada ya da dijital olarak ters çevirip bak; bir ben, saç ayrımı ya da asimetrinin hangi tarafta durduğunu not et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Rembrandt kendini neden onlarca kez boyadı? Kesin tek bir cevap yok; sanat tarihçileri birkaç neden önerir. Her zaman hazır bir model olması, genç yaşta ifadeleri ve ışığı denemesi, ünüyle birlikte bu resimlere duyulan ilgi ve yıllar içinde değişen bir yüzü kaydetme isteği bunların başındadır. Bir otoportre için ayna tuvalin yanında, gözden aynı uzaklıkta ve göz hizasında kurulur; aynanın görüntüyü ters çevirdiği ve yarıya küçülttüğü hesaba katılır; çizerken yüze yerleşen gergin ifade fark edilip yönetilir. Kenwood'daki İki Daireli Otoportre, Rembrandt'ın kendini ileri yaşında, meslek araçlarıyla, çalışan bir ressam olarak gösterdiği tablodur. Ödevde bir otoportre yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir otoportre yap.

1. Ayna kurulumunu yap: ayna tuvalin yanında, gözünden aynı uzaklıkta, göz hizasında; ışığı tek bir lambadan, yüzün bir yanından ver.
2. Başın dış hattını, yüz öğelerinin yerlerini ve ana ışık-gölge ayrımını ayrıntıdan önce yerleştir; ölçüleri kendi aralarında karşılaştır.
3. Kendi tenini ten renk tablosundaki en yakın hücreden başlayarak gözlemle ve renk bölgelerini ayrı ayrı kur.
4. Bitmiş otoportrenin arkasına tarihi, ışığın yönünü ve oturum süresini yaz; bir yıl sonra aynı kurulumla yeniden yapmak üzere not al.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Otoportre sana benziyor mu; ölçüler kendi aralarında tutarlı mı?
• Değer (Ton): Işık düzeni tek ve tutarlı mı; ten renk bölgeleri gözlemlenmiş mi?
• Bitmişlik ve Sunum: Çalışmanın arkasına kurulumun kaydı düşülmüş mü?
• Otoportrende hangi ifadeyi görüyorsun ve bu ifade çizerken mi yüzüne yerleşti?

Kendini sına

1. Otoportrenin en basit, pratik nedeni nedir?

• A) Sanatçının kendisinin her zaman hazır, ücretsiz ve sabırlı bir model olması.
• B) Aynanın ucuz olması.
• C) Otoportrelerin daha hızlı kuruması.
• D) Başka konuların yasak olması.

2. Ayna ile tuval neden gözden aynı uzaklıkta olmalıdır?

• A) Işık daha parlak olsun diye.
• B) Göz her bakışta yeniden odaklanmasın ve ölçüler karşılaştırılabilir kalsın diye.
• C) Ayna kırılmasın diye.
• D) Tuval kurusun diye.

3. Düz bir aynanın yüzeyinde görünen yüz, gerçek yüze göre ne büyüklüktedir?

• A) Aynı büyüklükte.
• B) İki katı.
• C) Dörtte biri.
• D) Yaklaşık yarısı.

4. Çalışma ifadesi nedir?

• A) Modelin gülümsemesi.
• B) Çizerken yoğunlaşan yüzün kendiliğinden aldığı gergin ifade.
• C) Bitmiş resmin ifadesi.
• D) Işığın yönü.

5. Aynadan yapılan bir otoportre başkalarına neden biraz yabancı görünebilir?

• A) Renkleri değiştirdiği için.
• B) Işığı değiştirdiği için.
• C) Sağı ile solu ters çevrildiği için.
• D) Yüzü büyüttüğü için.

Cevaplar

1. A — Sanatçı istediği saatte, istediği ışıkta ve istediği kadar uzun süre kendine poz verebilir.
2. B — Farklı uzaklıklar gözün sürekli yeniden odaklanmasını gerektirir ve ölçüleri karıştırır.
3. D — Düz aynanın yüzeyindeki görüntü gerçek yüzün kabaca yarı büyüklüğündedir; kalemle ölçünce görülür.
4. B — Kaşlar çatılır, gözler kısılır, dudaklar sıkılır ve bu ifade fark edilmeden resme geçebilir.
5. C — Başkaları yüzü ters çevrilmemiş olarak görür; aynadaki yüz onlara ters gelir.

Referans görseller

• Özgün şema: ayna kurulumu; ayna, tuval, ışık ve çizim elinin konumları, gözden eşit uzaklıklar.
• Özgün şema: aynadaki görüntünün yarı büyüklüğü ve sağ-sol ters çevrilmesi.
• Özgün çekim: aynı kişinin farklı ışıklarda yaptığı üç otoportre; farklı tenlerde otoportrecilerin kendi ten gözlemleri.

Sonraki derse köprü

Portre modülünde başın yapısını, yüzün öğelerini, saçı, benzerliği, yaşı, ışığı, teni ve otoportreyi gördük. Artık bunların hepsini bir araya getirme zamanı. Sonraki derste baştan sona eksiksiz bir karakalem portre projesine başlıyoruz.