Ten renklerini karıştırmak

Öğrenme hedefi

Farklı ten tonlarını karıştırabileceksin. Ten renklerinin üç ana renkten ve beyazdan karıştırılıp karıştırılamayacağını ve toprak renklerinin bu işi neden kolaylaştırdığını açıklayabilecek; açıklığı ve alt tonu iki eksen olarak kullanan bir ten renk tablosu kurabilecek; her karışımın tarifini not edip yeniden üretebilecek; dudak, yanak, göz çevresi ve sakal gölgesi gibi portreye özgü bölgelerin karışımlarını hazırlayabilecek ve bir ten karışımını ışığın ve gölgenin rengine göre kaydırabileceksin.

Kanca

Tüm ten renkleri üç renkten mi çıkar?

Resim derslerinde sık duyulan bir cümle vardır: bütün renkler üç ana renkten ve beyazdan karıştırılabilir. Eğer bu doğruysa, en açığından en koyusuna bütün tenler de bir kırmızı, bir sarı, bir mavi ve bir beyazla boyanabilmelidir. Bu ders, bu cümlenin ne kadar doğru olduğunu ve portre boyarken paletteki renklerin neden çoğu zaman üçten fazla olduğunu, bir ten renk tablosu kurarak sınıyor.

Bağlam

National Gallery koleksiyonundaki Hasır Şapkalı Otoportre (Self Portrait in a Straw Hat), Élisabeth Vigée Le Brun'ün 1782'de Brüksel'de yaptığı bir otoportrenin, Paris'e döndükten sonra kendi eliyle yaptığı ve imzaladığı bir kopyasıdır; keten üzerine yağlı boya, 97,8 × 70,5 santimetredir (NG1653). Ressam kendini açık havada, bulutlu bir gökyüzünün önünde, çiçeklerle süslenmiş geniş kenarlı bir hasır şapkayla ve elinde paletiyle gösterir. Kaynaklar, paleti ve fırçaları resme koymasının onu meslek sahibi bir ressam olarak tanıttığını ve bunun dönemin kadın portre ressamları için alışılmadık olduğunu belirtir.

Vigée Le Brun bu tabloyu, Rubens'in 1782'de gördüğü bir portresinden etkilenerek yapmıştı; kaynakların aktardığına göre o tablonun etkisinin iki farklı aydınlatma biçiminde olduğunu yazmıştır. Kendi otoportresinde de gözleri şapkanın gölgesinde kalırken boynu ışık alır. Aynı yüzün bir bölümü gölgede, bir bölümü ışıkta olduğu için, ten aynı tabloda iki farklı renk ailesiyle boyanmıştır. Tablo, bir ten karışımının ışığa ve gölgeye göre nasıl kaydırıldığını görmek için iyi bir başlangıçtır.

Ana anlatım

Üç renkten bütün tenler çıkar mı?

Birincil karışım (primary mix), bir rengi yalnızca bir kırmızı, bir sarı, bir mavi ve beyazla elde etmektir. Ten renklerinin büyük bir bölümü, gerçekten de bu dört boyayla karıştırılabilir: kırmızı ile sarı bir turuncu verir, bu turuncu beyazla açılır ve az bir maviyle kırılarak doygunluğu düşürülür. Ten renkleri, turuncunun açılmış ve kırılmış hâllerinden oluşan bir aralıkta yer aldığı için, bu yol teorik olarak açıktan koyuya pek çok teni kapsar.

Uygulamada ise iki güçlük çıkar. Gerçek boyalar saf renkler değildir; her kırmızı, sarı ve mavi pigmentin kendi eğilimi vardır ve karışımın sonucu seçilen pigmentlere göre değişir. Ayrıca bir teni birincil renklerden elde etmek için çoğu zaman üç rengi de karıştırmak gerekir; üç renk bir araya geldikçe karışım kolayca bulanıklaşır, griye ya da çamura kayar. Her karışımın aynı dengeyi yeniden bulması da zaman alır.

Toprak renkleri (earth colors), okra, sienna ve umbra gibi, doğada bulunan demir oksitli topraklardan elde edilen ya da onları taklit eden, doğal olarak kırık ve sıcak renklerdir. Bu renkler zaten ten aralığına yakın durduğu için, bir teni kurmak için gereken karışım sayısını azaltır: okra ile beyaz birçok açık teni, sienna ile kırmızı birçok sıcak teni, umbra ile ultramarin ise derin gölgeleri hızla verir. Sınırlı palet dersinde gördüğün dört renklik palet de bu mantığa dayanır. Kancadaki sorunun cevabı böylece ikiye ayrılır: tenler üç ana renkten çıkabilir, ama toprak renkleri aynı sonuca daha hızlı ve daha tutarlı ulaştırır.

Ten renk tablosu nasıl kurulur?

Ten renk tablosu (skin color chart), ten karışımlarını iki eksene göre dizen bir çalışma sayfasıdır. Satırlar açıklığı, sütunlar alt tonu gösterir. Satırlarda en açıktan en koyuya beş ya da altı değer basamağı, sütunlarda sıcak, nötr, serin ve zeytin alt tonlar yer alabilir. Her hücreye, o açıklıkta ve o alt tonda bir ten karışımı boyanır. Böylece tablo, tek bir ten rengi yerine bir ten aralığını gösterir.

Tabloyu kurarken önce her satırın değerini bir gri skalayla eşleştirmek gerekir; ten dersinde gördüğün gibi değer, tonun önünde gelir. Aynı satırdaki karışımlar aynı açıklıkta kalmalı, yalnızca alt tonları değişmelidir: sıcak sütunda biraz daha kırmızı ya da okra, serin sütunda biraz alizarin ya da çok az ultramarin, zeytin sütunda biraz toprak yeşili ya da sarı ile çok az siyah. Bu kural, tablonun iki ekseni gerçekten ayırmasını sağlar.

Karışım tarifi (mix recipe), bir karışımda hangi boyaların yaklaşık hangi oranlarda kullanıldığının yazılı kaydıdır. Tablodaki her hücrenin altına, örneğin «iki ölçü okra, bir ölçü beyaz, çok az kırmızı» gibi bir not yazmak, o rengi daha sonra yeniden üretmeni sağlar. Tarifler kesin ölçüler değil, yol göstericilerdir; farklı markaların aynı adlı boyaları bile farklı sonuçlar verebilir. Bazı boyalar kurudukça değerini de biraz değiştirebilir; tabloyu kuruduktan sonra yeniden değerlendirmek bu farkı gösterir.

Tablo bir reçete kitabı değil, bir sözlüktür. Önündeki bir tene baktığında, tabloda ona en yakın hücreyi bulmak ve oradan başlayıp gözlemle düzeltmek, sıfırdan karıştırmaktan çok daha hızlıdır. Tabloyu farklı tenleri kapsayacak kadar geniş tutmak, açık ya da orta tenlere göre kurulmuş dar bir paletin sınırlarını da görünür kılar.

Portreye özgü bölgeler nasıl karıştırılır?

Bir portrede yüzün bazı bölgeleri ana ten karışımından ayrı karışımlar ister. Dudaklar, açık bir tende ana karışıma biraz kırmızı ya da alizarin eklenerek, koyu bir tende ise ana karışıma biraz umbra, alizarin ya da morumsu bir ton eklenerek kurulabilir; bazı yüzlerde dudak rengi tenden açık, bazılarında koyu olabilir. Yanak ve burundaki kızarıklık, ana karışıma çok az kırmızı eklenerek yapılır; bu ek ne kadar az olursa kızarıklık o kadar doğal okunur.

Göz çevresi ve göz altları çoğu zaman ana tenden biraz daha serin ve biraz daha koyudur; ana karışıma çok az mor ya da mavi eklemek bu serinliği verir. Tıraşlı bir erkek yüzünde çene ve üst dudak çevresindeki sakal gölgesi, ana karışıma bir parça mavi ya da yeşil toprak katılarak soğutulur. Burun deliklerinin, ağız köşesinin ve kulak içinin koyuları ise siyah değil, ana tenin kırmızıya çalan koyu hâlleridir.

Bu bölge karışımlarının hepsi ana ten karışımından türetilir. Önce ana tenin açık, orta ve koyu değerlerini hazırlamak, sonra her bölge için bu değerlerden birine küçük bir renk eklemek, yüzün bütünlüğünü korur. Her bölgeyi ayrı bir sıfırdan karışımla boyamak ise yüzü birbirine uymayan renk yamalarına bölebilir.

Işık karışımı nasıl kaydırır?

Işık kaydırması (light shift), bir ten karışımının ona düşen ışığın ve çevrenin rengine göre değiştirilmesidir. Vigée Le Brun'ün otoportresinde şapkanın gölgesindeki yüz ile güneş alan boyun aynı tene aittir, ama farklı renk aileleriyle boyanır. Açık havada gölgedeki ten, gökyüzünden gelen yansımayı aldığı için çoğu zaman daha serin, doğrudan güneş alan ten ise daha sıcak görünür. Tablodaki ana karışımı ışıklı taraf için biraz sarı ya da okrayla ısıtmak, gölgeli taraf için ise biraz mavi ya da gri ile serinletmek, iki ışığın farkını kurar.

Işığın rengi değiştikçe kaydırma da değişir. Sıcak bir lamba ışığında ışıklı taraf turuncuya kayar ve gölgeler görece serin kalır; serin bir kuzey penceresinin ışığında ışıklı taraf serinler ve gölgeler görece sıcak görünür. Aynı ten tablosunun iki kopyasını, biri sıcak biri serin ışık için kaydırılmış olarak hazırlamak, ışığın ten rengindeki payını açıkça gösterir.

Kaydırma her tende aynı biçimde görünmez. Koyu bir tende gölgeli taraf derin ve doygun kalır, gökyüzünden ya da çevreden gelen serin yansımalar gölgelerde belirgin biçimde görülebilir ve ışıklı taraftaki parlamalar ışığın rengini güçlü biçimde taşır. Açık bir tende gölge tarafını fazla koyulaştırmak ya da fazla gri yapmak teni hastalıklı gösterebilir; açık tenin gölgeleri çoğu zaman sıcak, kırmızıya ve kahverengiye çalan tonlarla kurulur. Orta ve zeytin tenlerde gölgedeki yeşilimsi alt ton, serin ışıkta belirginleşebilir. Tablodaki her alt ton sütununu bu kaydırmalarla denemek, portreye geçmeden önce paletini hazırlamanın en güvenilir yoludur.

Uygulama

1. Malzeme: bir kırmızı, bir sarı, bir mavi, beyaz; ayrıca okra, sienna, umbra ve bir toprak yeşili; bir gri skala, fırçalar ve kalın bir kâğıt ya da tuval. Tablo, kuruma arası dahil, doksan dakika kadar sürer.
2. Yalnızca kırmızı, sarı, mavi ve beyazla üç ten karışımı yap: bir açık, bir orta, bir koyu; aynı üç teni bir de toprak renkleriyle karıştır ve iki diziyi karşılaştır.
3. Beş satır ve dört sütunlu bir tablo çiz; satırları gri skalayla eşleştir, sütunları sıcak, nötr, serin ve zeytin olarak adlandır.
4. Her hücreyi boya ve altına karışım tarifini yaz; aynı satırdaki karışımların değerinin eşit kaldığını gri skalayla denetle.
5. Tablonun yanına dudak, yanak, göz altı ve sakal gölgesi için birer bölge karışımı ekle; ardından bir satırı sıcak ve serin ışık için kaydırılmış iki hâliyle tekrar boya.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Tüm ten renkleri üç renkten mi çıkar? Büyük ölçüde evet: bir kırmızı, bir sarı, bir mavi ve beyazla pek çok ten karıştırılabilir. Ama gerçek pigmentler saf değildir, üç rengi her seferinde dengelemek zaman alır ve karışım kolayca bulanıklaşır; okra, sienna ve umbra gibi toprak renkleri aynı tenlere daha hızlı ve tutarlı ulaştırır. Bir ten renk tablosu, açıklığı ve alt tonu iki eksen olarak ayırıp her karışımın tarifini kaydeder; dudak, yanak ve göz çevresi bu karışımlardan türetilir; ışık ve gölge ise karışımı sıcağa ya da serine kaydırır. Vigée Le Brun'ün otoportresi, aynı tenin gölgede ve güneşte iki farklı renk ailesiyle boyanabileceğini gösterir. Ödevde bir ten renk tablosu yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir ten renk tablosu yap.

1. Beş değer satırı ve dört alt ton sütunu olan bir tablo kur; en açık satırdan en koyu satıra kadar farklı tenleri kapsayacak kadar geniş tut.
2. Her hücreyi boya ve altına karışım tarifini yaz; aynı satırlarda değerin eşit kaldığını gri skalayla denetle.
3. Tabloya dudak, yanak, göz altı ve sakal gölgesi için bölge karışımları ekle.
4. Tablo kuruduktan sonra, bir yakınının ya da kendi teninin hangi hücreye en yakın olduğunu bul ve oradan başlayarak gözlemle düzeltilmiş bir karışımı tablonun yanına ekle.

Kendini değerlendir

• Değer (Ton): Aynı satırdaki karışımlar aynı açıklıkta mı; satırlar arasında düzenli bir değer geçişi var mı?
• Teknik ve Malzeme: Karışımlar temiz mi, yoksa bulanık ve çamurlu mu; tarifler okunur mu?
• Bitmişlik ve Sunum: Tablo, farklı tenleri kapsayacak genişlikte ve düzenli mi sunuldu?
• Tablonun hangi bölgesinde karışımı dengelemek en zordu?

Kendini sına

1. Ten renkleri üç ana renk ve beyazdan karıştırılabilir mi?

• A) Hayır, hiçbir zaman.
• B) Büyük ölçüde evet, ama karışım kolayca bulanıklaşır ve dengelemek zaman alır.
• C) Yalnızca açık tenler için.
• D) Yalnızca koyu tenler için.

2. Toprak renkleri ten karışımını neden kolaylaştırır?

• A) Doğal olarak kırık ve sıcak oldukları, ten aralığına yakın durdukları için.
• B) Daha parlak oldukları için.
• C) Hızlı kurudukları için.
• D) Beyazla karışmadıkları için.

3. Ten renk tablosunda satırlar ve sütunlar neyi gösterir?

• A) Satırlar marka, sütunlar fiyat.
• B) Satırlar yüz bölgeleri, sütunlar ışık yönleri.
• C) Satırlar açıklık, sütunlar alt ton.
• D) Satırlar fırça boyu, sütunlar kâğıt türü.

4. Dudak ve yanak karışımları nasıl hazırlanır?

• A) Her biri ayrı ve sıfırdan.
• B) Hazır tüplerden.
• C) Yalnızca kırmızıyla.
• D) Ana ten karışımından küçük renk eklemeleriyle türetilerek.

5. Açık havada gölgedeki ten genellikle nasıl kaydırılır?

• A) Gökyüzünden gelen yansıma nedeniyle daha serine.
• B) Daha sıcağa.
• C) Siyaha.
• D) Hiç kaydırılmaz.

Cevaplar

1. B — Kırmızı, sarı ve mavi birlikte kırıldığında ten aralığı elde edilir, ama denge hassastır.
2. A — Bu renkler zaten tenlerin bulunduğu kırık turuncu aralığına yakındır ve karışım sayısını azaltır.
3. C — İki eksen ayrı tutulunca aynı açıklıkta farklı alt tonlar karşılaştırılabilir.
4. D — Ana tenden türetilen bölge karışımları yüzün renk bütünlüğünü korur.
5. A — Gölgedeki ten doğrudan güneşi değil, gökyüzünün serin ışığını alır.

Referans görseller

• Özgün şema: beş değer satırı ve dört alt ton sütunlu bir ten renk tablosu; her hücrenin altında karışım tarifi.
• Özgün şema: birincil renklerle ve toprak renkleriyle karıştırılmış aynı üç ten yan yana.
• Özgün çekim: aynı tablo satırının sıcak ve serin ışık için kaydırılmış iki hâli; farklı tenlerde gölgedeki yansıma.

Sonraki derse köprü

Vigée Le Brun kendini elinde paletiyle boyadı; aynaya bakıp kendini boyayan pek çok ressam gibi. Kendini boyamak, her zaman hazır ve sabırlı bir model demektir, ama aynı zamanda aynanın ve bakışın kendine özgü güçlüklerini de getirir. Sonraki derste otoportreye ve bir ressamın kendini neden defalarca boyadığına bakıyoruz.