Portrede ışık

Öğrenme hedefi

Klasik portre ışık kurulumlarını uygulayabileceksin. Rembrandt ışığı olarak bilinen düzeni ve gölgeli yanakta oluşan ışık üçgenini tanıyabilecek; ön ışık, yarım yüz ışığı, kelebek ışığı ve arka ışık gibi kurulumların yüzde hangi düzlemleri aydınlatıp hangilerini gölgeye bıraktığını açıklayabilecek; ışığın yüksekliğini, yumuşaklığını ve ışık ile gölge arasındaki oranı ayarlayabilecek ve bir kurulumu hem anlatmak istediğine hem de modelin tenine göre seçebileceksin.

Kanca

Rembrandt ışığı nedir?

Portre ressamları, fotoğrafçılar ve ışık tasarımcıları, yüzün bir yanını aydınlatıp öbür yanında, göz altında küçük bir ışık üçgeni bırakan düzene «Rembrandt ışığı» der. Ad, bu düzenin Hollandalı ressamın portrelerinde sık görülmesinden gelir; Rembrandt'ın kendisi böyle bir terim kullanmamıştır ve bütün portreleri de bu düzende değildir. Bu ders, o üçgenin nasıl oluştuğunu ve portrede kullanılan öbür ışık kurulumlarını düzlemler üzerinden anlamayı amaçlıyor.

Bağlam

Londra'daki National Gallery'de bulunan Aechje Claesdr. Portresi (Portrait of Aechje Claesdr.), Rembrandt'ın 1634'te meşe pano üzerine yağlı boyayla yaptığı, 71,1 × 55,9 santimetre boyutlarında bir portredir (NG775). Uzun süre ressamın büyükannesi sanılan model, müzenin açıklamasına göre Rotterdamlı bir biracının dul eşi Aechje Claesdr.'dir; tablonun üzerinde modelin 83 yaşında olduğu, tarih ve Rembrandt'ın imzası yazılıdır.

ColourLex'in yayımladığı pigment incelemesine göre Rembrandt bu portrede sınırlı bir palet kullanmıştır: kırmızı ve sarı okra, kemik siyahı, kurşun beyazı ve vermilyon. Bu birkaç renkle yaşlı bir yüzün derisi, kırışıklıkları ve ışığın yüzün üzerinden gölgeye dönüşü kurulmuştur. Portre, ışığın bir yüzü nasıl modellediğini, yani hangi düzlemlerin açık, hangilerinin koyu kalacağını belirleyerek hacmi nasıl kurduğunu incelemek için iyi bir örnektir.

Ana anlatım

Rembrandt ışığı nasıl oluşur?

Rembrandt ışığı (Rembrandt lighting), tek bir ana ışığın yüzün önüne ve yanına, kabaca kırk beş derecelik bir açıyla ve baştan biraz yüksekte yerleştirildiği bir düzendir. Bu konumda ışık, yüzün ışığa dönük yanını, alnın büyük kısmını ve burun sırtını aydınlatır; yüzün öbür yanı gölgede kalır. Burun, ışığın yolunu kestiği için gölgeli yanağa doğru bir gölge düşürür.

Işık üçgeni (light triangle), gölgeli yanakta, göz altında oluşan küçük aydınlık bölgedir. Burnun düşürdüğü gölge ile yanağın kendi gölgesi birleşir, ama elmacık kemiğinin üst kısmı ışığa hâlâ biraz baktığı için bu iki gölgenin arasında üçgen biçimli bir ışık kalır. Üçgenin büyüklüğü ışığın konumuna bağlıdır: ışık yana doğru kaydıkça üçgen küçülür ve kaybolur, öne doğru kaydıkça büyür ve gölgeli yanak aydınlanır. Üçgenin yeri, düzlemler dersinde gördüğün elmacık üçgeniyle örtüşür; ışık üçgeni o düzlemin ışığa dönük küçük bir parçasıdır.

Bu düzenin sevilmesinin bir nedeni, yüzü hem hacimli hem de okunur göstermesidir: yarısı gölgede olduğu için yüz derinlik kazanır, ama gölgeli taraftaki küçük üçgen, o yandaki gözün ve yanağın kaybolmamasını sağlar. Bir portrede bu düzeni kurarken ışık üçgeninin gölgeli göze değip değmediğine, burnun gölgesinin dudağa kadar inip inmediğine bakmak, ışığın konumunu ince ayarlamanın ölçüsüdür.

Başka hangi ışık kurulumları vardır?

Ön ışık (front light), ışığın izleyicinin bakış yönünden, yüzün tam önünden geldiği düzendir. Yüzün öne bakan düzlemlerinin neredeyse hepsi aydınlanır, gölgeler küçülür; benzerlik ayrıntılarla okunur ama hacim zayıflar ve yüz düzleşebilir. Yarım yüz ışığı (split light), ışığın tam yandan geldiği düzendir; yüz, orta çizgi boyunca ışıklı ve gölgeli iki yarıya bölünür ve gölgeli yanda ışık üçgeni oluşmaz. Bu düzen güçlü bir hacim ve karşıtlık yaratır, ama gölgeli yarıdaki ayrıntılar kaybolur.

Kelebek ışığı (butterfly lighting), ışığın yüzün önünden ve belirgin biçimde yukarıdan geldiği düzendir. Adını, burnun hemen altına düşen ve kelebeğe benzeyen küçük simetrik gölgeden alır. Bu ışıkta alın, burun sırtı, elmacıkların üst yüzü ve çene aydınlanır; göz yuvaları, elmacıkların altı ve çenenin altı gölgeye düşer. Yüz simetrik bir ışık düzeni kazanır ve elmacık kemiklerinin yapısı öne çıkar.

Arka ışık (back light), ışığın modelin arkasından gelip başın ve omuzların kenarını aydınlattığı düzendir. Yüzün büyük kısmı gölgede kalır; başın dış çizgisi ve saçın kenarı ince bir ışık kuşağıyla çevrelenir. Portrede arka ışık çoğu zaman tek başına değil, ana ışığa eşlik eden ikinci bir ışık olarak, başı arka plandan ayırmak için kullanılır. Aşağıdan gelen bir ışık ise alışılmış gölge düzenini tersine çevirir; göz yuvalarının ve burnun altı aydınlanır, üst düzlemler gölgede kalır ve yüz tanıdık olmayan bir görünüm kazanır.

Işığın yüksekliği ve yumuşaklığı neyi değiştirir?

Işığın yüksekliği, yüzün yukarı ve aşağı bakan düzlemlerini belirler. Işık yükseldikçe göz yuvaları ve burnun altı koyulaşır, alın ve elmacıkların üstü parlar; ışık alçaldıkça bu gölgeler kısalır ve yüz daha düz görünür. Çok yüksek bir ışık, gözleri gölgenin içinde kaybettirebilir; bu yüzden portrede ana ışık çoğu zaman göz hizasının biraz üstünde tutulur ki gözlerde küçük bir parlama kalabilsin.

Işığın yumuşaklığı, kaynağın büyüklüğüne ve modele uzaklığına bağlıdır. Küçük ya da uzak bir kaynak sert ışık verir: aydınlık bölge gölgeye birden geçer, gölgeler koyu ve belirgindir. Büyük bir pencere ya da modele yakın geniş bir kaynak yumuşak ışık verir: sınır geniş bir yarı ton bölgesine yayılır ve gölgeler açılır. Kuzeye bakan pencereler, gün boyunca doğrudan güneş almadıkları ve ışıkları daha az değiştiği için ressam atölyelerinde sık tercih edilmiştir.

Işık oranı (lighting ratio), yüzün ışıklı tarafı ile gölgeli tarafı arasındaki değer farkıdır. Yüksek bir oran, koyu gölgeler ve güçlü bir karşıtlık demektir; düşük bir oran, açık gölgeler ve yumuşak bir modelleme demektir. Oran, gölgeli tarafa ışık yansıtan beyaz bir yüzeyle ya da ikinci, daha zayıf bir ışıkla ayarlanabilir. Bir portrede oranı gözlemlemek için yüzün en açık ışıklı düzlemi ile gölgeli yanağın ortasını karşılaştırmak ve aralarındaki değer basamaklarını saymak yararlıdır.

Kurulum nasıl seçilir?

Hangi kurulumun seçileceği, portrenin ne anlatmak istediğine bağlıdır ve tek bir doğru cevabı yoktur. Rembrandt ışığı hacim ile okunurluk arasında bir denge kurar; yarım yüz ışığı güçlü bir karşıtlık ve gizem verir; ön ışık ayrıntıyı ve benzerliği öne çıkarır ama hacmi azaltır; kelebek ışığı simetri ve yapı gösterir. Aynı yüzü üç farklı ışıkla çizmek, ışığın bir yüzün karakterini ne kadar değiştirebileceğini doğrudan gösterir.

Modelin teni de kurulumu etkiler. Koyu bir tende sert, tek bir ışık kullanıldığında gölgeli taraf çok koyulaşabilir ve oradaki ayrıntılar kaybolabilir; ışıklı tarafta ise belirgin ve çoğu zaman serin parlamalar oluşur. Gölgeli tarafa beyaz bir yansıtıcı ya da ikinci yumuşak bir ışık eklemek, ışık oranını düşürüp gölgedeki formu gösterir; koyu tenin gölgelerinde çevreden yansıyan renkler de daha açık okunur. Açık bir tende sert ışık, aydınlığın bittiği hatta ince, sıcak ve kızıla çalan bir geçiş bırakabilir; ön ışık ise açık teni kolayca düzleştirip rengini soldurabilir. Işık üçgeni her tende oluşur, ama koyu tende onu çevresindeki gölgeden ayıran değer farkı küçük olabilir; onu görmek için gözleri kısıp büyük değer bölgelerine bakmak yardımcı olur.

Işığın rengi de tenle birlikte okunur. Sıcak bir lamba ışığı yüzün ışıklı tarafını turuncuya, serin bir gün ışığı ise maviye kaydırır; ten dersinde gördüğün gibi aynı yüz iki farklı ışıkta iki farklı renk düzeni kazanır. Işık kurulumunu seçerken yalnız yönünü değil, rengini de bilinçli seçmek, portrenin bütün renk düzenini belirler.

Uygulama

1. Hazırlık: gri ya da krem tonlu kâğıt, siyah ve beyaz tebeşir, yönü ve yüksekliği ayarlanabilen tek bir lamba, beyaz bir karton ve bir ayna ya da poz veren biri; bir saat ayır.
2. Lambayı yüzün önüne ve yanına, kabaca kırk beş derece açıyla ve baştan biraz yüksekte yerleştir; gölgeli yanakta ışık üçgenini bulana dek lambayı kaydır ve bu düzeni çiz.
3. Lambayı tam yana al ve yarım yüz ışığını çiz; sonra lambayı yüzün önüne ve yukarıya alıp burnun altındaki kelebek gölgesini gözlemle.
4. Gölgeli tarafa beyaz kartonu yaklaştır ve ışık oranının nasıl düştüğünü gözlemle; aynı düzeni kartonlu ve kartonsuz iki küçük eskizle karşılaştır.
5. Her çizimin köşesine lambanın açısını, yüksekliğini ve ışık oranını yaz.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Rembrandt ışığı nedir? Tek bir ana ışığın yüzün önüne ve yanına, kabaca kırk beş derecelik açıyla ve biraz yüksekten yerleştirildiği, gölgeli yanakta göz altında küçük bir ışık üçgeni bırakan düzendir. Adı Hollandalı ressamın portrelerinde sık görülmesinden gelir. Ön ışık ayrıntıyı, yarım yüz ışığı karşıtlığı, kelebek ışığı simetriyi ve yapıyı, arka ışık dış çizgiyi öne çıkarır; ışığın yüksekliği, yumuşaklığı ve ışık oranı bu düzenleri inceltir. Rembrandt'ın Aechje Claesdr. portresi, birkaç renkle ve dikkatle yerleştirilmiş bir ışıkla yaşlı bir yüzün nasıl modellendiğini gösterir. Ödevde aynı yüzü üç farklı ışıkla çizeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Aynı yüzü 3 farklı ışıkla çiz.

1. Kendi yüzünü aynada ya da poz veren birini seç; aynı pozu ve aynı mesafeyi koru.
2. Üç ışık kurulumu seç: Rembrandt ışığı, yarım yüz ışığı ve kelebek ya da ön ışık.
3. Her kurulumda önce büyük ışık ve gölge bölgelerini, sonra ışık üçgeni ya da kelebek gölgesi gibi kurulumun işaretlerini çiz.
4. Üç çizimin altına, her ışığın yüzün karakterini nasıl değiştirdiğini ve ışık oranını birer cümleyle yaz.

Kendini değerlendir

• Değer (Ton): Her kurulumda ışıklı ve gölgeli düzlemler doğru mu; ışık oranları birbirinden ayırt ediliyor mu?
• Oran ve Çizim: Işık üçgeni, burun gölgesi ve kelebek gölgesi doğru yerde mi?
• Kenar ve Ayrıntı: Sert ve yumuşak ışığın ışık-gölge sınırları farklı mı çizildi?
• Hangi kurulum yüzü sana en çok yabancılaştırdı ve neden?

Kendini sına

1. Rembrandt ışığında ışık üçgeni nerede oluşur?

• A) Işıklı yanağın ortasında.
• B) Gölgeli yanakta, göz altında.
• C) Alnın ortasında.
• D) Çenenin altında.

2. Yarım yüz ışığında ışık nereden gelir?

• A) Tam önden.
• B) Yukarıdan ve önden.
• C) Tam yandan.
• D) Arkadan.

3. Kelebek ışığı adını neden alır?

• A) Burnun altına düşen kelebek biçimli gölgeden.
• B) Işığın rengi nedeniyle.
• C) Gözlerin biçiminden.
• D) Kulakların gölgesinden.

4. Işık oranı neyi ifade eder?

• A) Işığın rengini.
• B) Işığın uzaklığını.
• C) Lambanın gücünü.
• D) Yüzün ışıklı ve gölgeli tarafları arasındaki değer farkını.

5. Koyu bir tende sert tek bir ışıkta gölgedeki ayrıntıyı korumak için ne yapılabilir?

• A) Gölgeli tarafa bir yansıtıcı ya da ikinci yumuşak ışık eklemek.
• B) Işığı daha da sertleştirmek.
• C) Gölgeyi siyahla doldurmak.
• D) Işığı kapatmak.

Cevaplar

1. B — Burun ve yanak gölgeleri arasında, elmacığın ışığa bakan küçük parçası aydınlık kalır.
2. C — Işık tam yandan gelince yüz orta çizgi boyunca ikiye bölünür.
3. A — Önden ve yukarıdan gelen ışık, burnun altına simetrik ve kelebeğe benzeyen bir gölge düşürür.
4. D — Oran yüksekse gölgeler koyu ve karşıtlık güçlü, düşükse gölgeler açık ve modelleme yumuşaktır.
5. A — Yansıtıcı ya da dolgu ışığı gölgeye ışık gönderir ve oradaki formun görünmesini sağlar.

Referans görseller

• Özgün şema: Rembrandt ışığı, yarım yüz ışığı, kelebek ışığı, ön ışık ve arka ışıkta lambanın konumu ve yüzdeki ışık düzeni.
• Özgün şema: ışık üçgeninin lambanın açısıyla büyümesi, küçülmesi ve kaybolması.
• Özgün çekim: ten tonları belirgin biçimde ayrışan iki modelde aynı lamba konumu; beyaz kartonla ve kartonsuz.

Sonraki derse köprü

Işık yüzün değerlerini belirledi; ama bir portreyi boyarken bu değerleri renklerle kurmak gerekir. Figür modülünde tenin tek bir rengi olmadığını gördük; şimdi soru, bu kadar farklı teni kaç renkten karıştırabileceğimiz. Sonraki derste ten renklerini karıştırmaya portre ölçeğinde dönüyoruz.