Yaş ve kişisel özellikler

Öğrenme hedefi

Yaşa ve kişiye özgü yüz özelliklerini gözlemleyip aktarabileceksin. Çocukluktan yaşlılığa yüzün oranlarının ve kütlelerinin nasıl değiştiğini açıklayabilecek; yaşın yüzdeki işaretlerini, yağ dokusunun azalmasını, derinin gevşemesini ve kırışıklıkların yönünü gözlemleyebilecek; bir kırışıklığı çizgi olarak değil, ışığa ve gölgeye sahip bir kıvrım olarak çizebilecek ve benler, çiller, izler ve lekeler gibi kişisel özellikleri düzeltmeden, saygıyla aktarabileceksin.

Kanca

Yaş bir yüze nasıl yazılır?

Genç bir yüzün üstüne birkaç çizgi atarak onu yaşlandırmak, genellikle yaşlı bir insan yerine kırışık bir maske takmış genç bir yüz gösterir. Yaş yalnızca kırışıklıklarla yazılmaz; yüzün oranları, kütleleri, derinin gerginliği, dudakların kalınlığı ve göz kapaklarının ağırlığı da değişir. Bu ders, zamanın bir yüzde bıraktığı izleri ve her yüzün kendine özgü işaretlerini okumayı ele alıyor.

Bağlam

Louvre Müzesi'nde bulunan Yaşlı Adam ve Torunu (An Old Man and his Grandson), Domenico Ghirlandaio'nun yaklaşık 1490 yılına tarihlenen, kavak panoya tempera ile yapılmış, 62,7 × 46,3 santimetre boyutlarında bir portresidir (RF 266). Resimde kırmızı giysili yaşlı bir adam, kucağındaki küçük bir çocuğa eğilir; çocuk bir elini adamın göğsüne koymuş, ona bakar. Adamın burnu, kaynakların rinofima olarak tanımladığı bir deri hastalığı nedeniyle şişkin ve düzensiz biçimlidir.

Kaynaklara göre Ghirlandaio bu durumu doğal ve şefkatli bir biçimde resmetmiştir; bu, dış görünüşü karakter kusurlarına bağlayan dönemin bazı görüşleriyle karşıtlık içindedir. Aynı adamın Stockholm'deki Nationalmuseum'da bulunan bir çizimi de vardır; kaynaklar bu çizimin model uyurken ya da öldükten sonra yapılmış olabileceğini belirtir. Tabloda yaşlı adamın yüzü, çocuğun narin profilinin hemen karşısında durur: bir yanda yaşın ve bir hastalığın izlerini taşıyan bir yüz, öbür yanda henüz çizgisi olmayan bir yüz. İki yüz arasındaki şefkat, yaşın ve kişisel bir özelliğin saklanmadan gösterilebileceğini anlatır.

Ana anlatım

Yaş yüzün oranlarını nasıl değiştirir?

Yaş işaretleri (age markers), bir yüzün yaşını okumamızı sağlayan oran, kütle ve yüzey değişimleridir. Loomis dersinde bir çocuğun kafatasının yüzüne göre büyük olduğunu ve gözlerinin başın ortasının altında durduğunu gördün. Büyüme boyunca yüzün alt bölümü, özellikle çene ve burun, kafatasından daha hızlı gelişir; yüz uzar, çene belirginleşir, gözler başın bütününe göre görece küçülür. Ergenlik yıllarında yüzün kütleleri netleşir, elmacıklar ve çene hattı daha belirgin hâle gelir.

Yetişkinlikten yaşlılığa geçerken değişim başka bir yöne döner. Yağ dokusu kaybı (fat loss), yüzün dolgunluğunu sağlayan yumuşak dokunun yaşla birlikte azalması ve yer değiştirmesidir. Şakaklar çukurlaşır, yanakların altı içe çekilir, göz yuvalarının kenarları belirginleşir ve düzlemler dersinde gördüğün gibi kemik köşeleri öne çıkar. Deri esnekliğini yitirdikçe aşağı doğru iner: çene hattı yumuşar ve altında sarkma oluşabilir, göz altında torbalar, üst göz kapağında ise kapağın kenarına doğru sarkan bir kıvrım belirebilir.

Dudaklar yaşla incelebilir ve ağız çevresindeki dolgunluk azalabilir; dişlerin kaybı ya da değişimi ağız namlusunun biçimini değiştirir ve ağız çevresini içe çekebilir. Burun ve kulaklar yaşlı bir yüzde, çevrelerindeki dolgunluk azaldığı için görece daha büyük ve belirgin görünebilir. Bu değişimlerin hiçbiri her yüzde aynı hızda ya da aynı ölçüde olmaz; yaş, genetik yapı, yaşam biçimi ve güneşle birlikte işler. Yaşı yazmak, bu değişimlerden karşındaki yüzde gerçekten hangilerinin olduğunu gözlemlemektir.

Kırışıklıklar nasıl çizilir?

Kırışıklık yönü (wrinkle direction), bir kırışıklığın altındaki kasın hareketine göre aldığı yöndür. Kırışıklıklar genellikle kasın çekme yönüne dik oluşur. Alındaki kas deriyi yukarı çektiği için alın çizgileri yataydır; kaşların arasında kaşları çatan kaslar deriyi yanlardan sıkıştırdığı için dikey çizgiler oluşur; gözü çevreleyen halka biçimli kas, göz köşesinden ışınsal olarak yayılan çizgiler bırakır. Burundan ağız köşesine inen derin kıvrım ise yanağın kütlesi ile ağız namlusunun buluştuğu sınırdır; gençlikte gülerken belirir, yaşla birlikte kalıcılaşır.

Kıvrım modelleme (fold modeling), bir kırışıklığı tek bir koyu çizgi yerine ışık ve gölge taraflarıyla kurmaktır. Bir kırışıklık, derinin katlandığı küçük bir vadidir: vadinin ışığa bakan kenarı açık, içindeki oluk koyu, karşı kenarı ise çoğu zaman biraz yansıyan ışık alır. Bir kırışıklığı yalnızca koyu bir çizgiyle çizmek, onu yüze çizilmiş bir çatlak gibi gösterir; oluğun üstüne ve altına ince bir açık kenar eklemek, onu derinin kendisine dönüştürür.

Kırışıklıkların hepsini aynı koyulukta çizmek yüzü kirli ve yaşından da yaşlı gösterir. Derin ve kalıcı kıvrımlar, örneğin burundan ağza inen çizgi ya da alnın en belirgin çizgisi, daha koyu ve daha kesin; ince ve yüzeysel çizgiler ise yalnızca hafif bir değer değişimi olarak önerilir. Hangi kırışıklıkların vurgulanacağı bir seçimdir, ama bu seçim yüzün gerçek yapısıyla çelişmemelidir. Kırışıklıklar aynı zamanda bir yüzün ifade tarihidir: sık gülen birinin göz kenarı çizgileri, sık kaş çatan birinin alın çizgileri, o kişinin yıllar boyunca ne yaptığını anlatır.

Kişisel özellikler nasıl aktarılır?

Kişisel iz (personal mark), bir yüzü yalnızca o kişiye ait kılan küçük özelliklerdir: benler, çiller, yara izleri, doğum lekeleri, gözlüğün burun üstünde bıraktığı iz, tıraş sonrası sakal gölgesi, deri renginin eşit dağılmadığı bölgeler, bir hastalığın ya da bir kazanın bıraktığı değişiklikler. Bu izler çoğu zaman benzerliğin en güçlü taşıyıcılarındandır; onları silmek, benzerlik dersinde gördüğün idealleştirmenin bir başka biçimidir.

Kişisel izleri aktarmak, onları ne abartmak ne de gizlemektir. Bir ben, çevresindeki tenin formunu izleyen küçük bir kütledir ve ışık altında kendi küçük gölgesini taşır; çiller, yüzün düzlemlerine yayılan ve düzlem döndükçe perspektifte sıkışan lekelerdir; bir yara izi, çevresindeki deriden farklı bir dokuya ve değere sahip olabilir. Ghirlandaio'nun yaşlı adamının burnu, bir özelliğin hem gerçekçi hem saygılı biçimde gösterilebileceğinin tarihî bir örneğidir.

Bir portrede hangi kişisel izlerin gösterileceği, çizilen kişiyle birlikte konuşulabilecek bir konudur. Bazı insanlar bir yara izini ya da bir lekeyi kimliklerinin bir parçası olarak görür ve görünmesini ister; bazıları ise görünmemesini tercih edebilir. Kişinin kendi tercihine saygı göstermek, portrenin bir bakış açısı olduğunu kabul etmektir. Ama bir izi yalnızca ressamın kendi güzellik anlayışına uymadığı için silmek, benzerliği ve kişiyi aynı anda kaybettirir.

Yaş farklı tenlerde nasıl görünür?

Yaşlanma her tende başka biçimde okunur. Açık bir tende deri inceldikçe altındaki damarlar ve kızarıklıklar daha görünür hâle gelebilir; güneş gören bölgelerde lekeler belirebilir ve kırışıklıklar çoğu zaman değer farkıyla, açık kenarlar ve koyu oluklar olarak belirgin görünür. Koyu bir tende ince kırışıklıklar çoğu zaman değer farkından çok ışığın kıvrımların kenarında yakaladığı parlamalarla ve derin oluklardaki gölgelerle okunur; renk dağılımındaki farklılıklar, örneğin göz çevresinde ya da alında daha koyu bölgeler, yaşın ve kişinin işaretleri arasında yer alabilir. Orta ve zeytin tenlerde her iki davranışın bir karışımı görülebilir.

Saç ve kaşlar da yaşı yazar. Saç ağardıkça saçla yüz arasındaki açıklık farkı da yer değiştirir: koyu tenli bir yüzde gümüşi bir saç güçlü bir değer farkı yaratır, açık tenli bir yüzde ise saç ile ten birbirine yaklaşabilir. Kaşlar seyrekleşebilir ya da kalınlaşabilir; saç çizgisi geriye çekilebilir. Saç dersinde gördüğün kütle ve kenar ilkeleri burada yaşın bir ölçüsü olarak da iş görür.

Farklı yaşlarda üç yüz çizmek, bu değişimleri yan yana görmenin en iyi yoludur. Bir çocuğun yüzünde oranlar ve dolgunluk, bir yetişkinin yüzünde kütlelerin netliği, yaşlı bir yüzde ise kemiğin, derinin ve zamanın izleri öne çıkar. Hepsini aynı yöntemle, önce büyük şekiller, sonra oranlar, en son izler sırasıyla kurmak, yaşı bir süs olarak değil, yüzün yapısının bir parçası olarak yazar.

Uygulama

1. Malzeme: kâğıt, yumuşak kalem, hamur silgi ve bir çocuğun, bir yetişkinin ve yaşlı birinin önden fotoğrafları ya da kendileri; bir saat ayır.
2. Üç başı aynı boyda kur ve kafatası ile yüz arasındaki oranın, gözlerin yüksekliğinin ve çenenin biçiminin nasıl değiştiğini işaretle.
3. Yaşlı yüzde şakak çukurunu, yanak altını, göz altını ve çene hattını gözlemleyerek yağ dokusu kaybını ve derinin inişini göster.
4. Üç kırışıklık seç, alın çizgisi, göz kenarı çizgisi ve burundan ağza inen kıvrım; her birini bir oluk, bir açık kenar ve bir yansıyan ışıkla modelle.
5. Her yüzden bir kişisel izi, bir ben, bir çil kümesi ya da bir leke, formun üzerinde ve ışığa göre çiz.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Yaş bir yüze nasıl yazılır? Yalnızca kırışıklıklarla değil: çocukluktan yetişkinliğe yüzün alt bölümü uzar ve kütleler netleşir, yaşlılıkta yağ dokusu azalır, kemik köşeleri öne çıkar, deri aşağı iner ve dudaklar incelir. Kırışıklıklar kasların hareketine dik oluşur ve her biri bir oluk ile ışık alan kenarlardan oluşan bir kıvrım olarak çizilir; hepsi aynı koyulukta değil, derinliğine göre seçilerek. Benler, çiller, izler ve lekeler bir yüzü yalnızca o kişiye ait kılar ve kişinin tercihine saygıyla, formun üzerinde aktarılır. Ghirlandaio'nun yaşlı adamı ve torunu, yaşın ve kişisel bir özelliğin şefkatle gösterilebileceğini hatırlatır. Ödevde farklı yaşlarda üç portre çizeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Farklı yaşlarda 3 portre çiz.

1. Üç kişi seç: bir çocuk, bir yetişkin ve yaşlı biri; onların izniyle canlı olarak ya da fotoğraflarından çalış ve aralarında farklı ten tonları bulunsun.
2. Üç başı aynı boyda ve aynı ışıkla kur; oranları, kütleleri ve derinin gerginliğini her yaşa göre gözlemle.
3. Kırışıklıkları yönleriyle ve kıvrım olarak modelle; her yüzden en az bir kişisel izi aktar.
4. Üç portreyi aynı duvara as; birkaç adım geriden bakarak her yüzde yaşı en çok hangi işaretin anlattığını not et.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Üç yüzün oranları ve kütleleri yaşa göre farklılaşıyor mu?
• Değer (Ton): Kırışıklıklar oluk ve ışık alan kenarlarla mı modellendi; derinlikleri farklı mı?
• Kenar ve Ayrıntı: Kişisel izler formun üzerinde ve ışığa göre mi çizildi?
• Hangi yüzün yaşını yazmak en zordu ve neden?

Kendini sına

1. Yaş bir yüze yalnızca kırışıklıklarla mı yazılır?

• A) Evet, yalnızca kırışıklıklarla.
• B) Hayır; oranlar, kütleler ve derinin gerginliği de değişir.
• C) Yalnızca saç rengiyle.
• D) Yalnızca göz rengiyle.

2. Alın çizgileri neden genellikle yataydır?

• A) Alın kası deriyi yukarı çektiği için, kırışıklık bu harekete dik oluşur.
• B) Kaşlar yatay olduğu için.
• C) Işık yukarıdan geldiği için.
• D) Rastlantı sonucu.

3. Bir kırışıklık nasıl modellenir?

• A) Tek bir koyu çizgiyle.
• B) Hiç çizilmez.
• C) Beyaz bir çizgiyle.
• D) Bir oluk, ışık alan bir kenar ve yansıyan ışıkla.

4. Yaşlılıkta yağ dokusu kaybı yüzde neyi değiştirir?

• A) Göz rengini.
• B) Saç yönünü.
• C) Şakakları ve yanak altını çukurlaştırır, kemik köşelerini öne çıkarır.
• D) Hiçbir şeyi.

5. Kişisel izler portrede nasıl ele alınmalıdır?

• A) Her zaman silinmeli.
• B) Kişinin tercihine saygı gösterilerek, formun üzerinde aktarılmalı.
• C) Her zaman abartılmalı.
• D) Yalnızca renkli resimlerde gösterilmeli.

Cevaplar

1. B — Yaşla oranlar değişir, yağ dokusu azalır ve deri aşağı iner; kırışıklıklar bu değişimlerin yalnızca bir parçasıdır.
2. A — Kasın çekme yönüne dik oluşan kıvrımlar, alında yukarı çeken kas nedeniyle yatay dizilir.
3. D — Kırışıklık derinin katlandığı küçük bir vadidir; ışık ve gölge taraflarıyla kurulur.
4. C — Dolgunluğu sağlayan doku azalınca yüzeyin altındaki kemik yapısı belirginleşir.
5. B — İzler benzerliği taşır; onları göstermek ya da göstermemek kişinin tercihiyle birlikte düşünülür.

Referans görseller

• Özgün şema: bir çocuk, bir yetişkin ve yaşlı bir yüzün oranları ve kütleleri yan yana.
• Özgün şema: kırışıklık yönleri ve bir kırışıklığın oluk, ışık alan kenar ve yansıyan ışıkla modellenmesi.
• Özgün fotoğraf dizisi: ten rengi birbirinden ayrılan üç yaşlı yüzde kırışıklıkların ve lekelerin ışıktaki davranışı.

Sonraki derse köprü

Yaşı ve kişisel izleri gözlemlerken ışığın yönünün her şeyi değiştirdiğini fark edeceksin: aynı kırışıklık yandan gelen ışıkta derinleşir, önden gelen ışıkta neredeyse kaybolur. Sonraki derste portre ressamlarının kullandığı klasik ışık kurulumlarına ve bunlardan birine adını veren ressama bakıyoruz.